Minglab o'lim haqidagi ertak - "Labirint"

Esmira ISMAYILOVA Filologiya fanlari nomzodi, dots "Vaqtning o'zi, vaqti yo'q, kimnidir yoki nimanidir kutishga vaqti ham, sabri ham yo'q..." Yozuvchi, deputat Imomverdi Ismoilovning “Labirint” – bir o‘lim haqidagi hikoyasi adibning mifopoetik uslubda yozilgan so‘nggi asarlaridan eng qiziqarlisi hisoblanadi. Hikoyani “Boyo'g'li va soqchi”ning davomi deb ham atash mumkin. Hikoyadagi qahramon, hikoyadagi qahramonlarning nomsiz, joyning manzilsizligi o‘ta yashirin, subliminal ma’nolardan dalolat beradi, SOS signali eshitiladi. Shuningdek, u qiyomatning uzoq emasligidan ogohlantiradi Yozuvchi Anarning “Poyezddan ketgan odam”, “Vagon” orzusi bilan dunyoni tark etgan shoir Elchi, “Patriarxning qulashi”da Markes imperator, “General o‘z labirintida” Simon Bolivar, “Sudda” Frans Kafkaning Jozef, “Sinov”da Ivan, “Lev Tolstoy”ning “Do‘stlar” qahramoni Ivan, “Ilchi” asari. Stefan Sveygning “Shaxmat” romani va boshqalarda bu qahramonlarning yolg‘iz va noma’lum o‘limlari o‘rtasida simmetrik o‘xshashlik, uyg‘unlik seziladi. So'zlarning simmetriyasi, rang va o'lim sukunati bilan yaratilgan uyg'unlik. Bu o‘limlarning barchasining rangi sarg‘ish, so‘nib turgan quyosh keltirgan sarg‘ishlik, yolg‘iz o‘lgan odamning yuziga o‘lim dahshatli tushi, insoniy xatti-harakat timsoli bo‘lmish oq-qora ranglar ham ana shu sarg‘ishlikka biroz qorishib ketgan "Erta tongda bir xizmatkorim kun yorug'ida uyg'onib, tirsagida edi. Devorga o'ralgan, ko'zini qamashtiradigan mayin nurlarga qarab, birdan chekinib, olovli chiqayotgan quyosh ham botadi, deb o'yladi: vaqt va va'da bor". Hikoya o'zining falsafiy yukini shu vaqt va va'dalar atrofida aylanib yuradigan psixologik fikrlardan, hayotining so'nggi soatlarida yolg'izlikka mahkum etilgan odamning his-tuyg'ulari, zarbalari va o'z-o'zidan hisobotlaridan oladi. Hikoyaning bosh chizig‘i ham, bosh qahramoni ham o‘limdir. Hamma narsa uning atrofida aylanadi. O‘lim Yozuvchi insonning bir kunlik iztiroblari, ruhiy zarbalari, o‘tmishdagi xotiralarini mahorat bilan aks ettiradi. Imomverdi o‘quvchini mana shu o‘lim labirintidan o‘tkazadi. O‘lim dardi shu qadar tabiiyki, u burgadek tanaga yopishib, chiziqlardan otilib chiqadi. Bu sizni titraydi, og'riydi O'lim mavzusi doimo jahon adabiyotida eng ko'p muhokama qilinadigan mavzulardan biri bo'lib kelgan. Ko‘p hollarda adabiy oqimlarda sentimentalizm va romantizm hukmron bo‘lgan davrlarda yaratilgan asarlarning adabiy qahramonlarining oxiri o‘lim bilan yakunlanadi. Esxil va Shekspir tragediyalarining ta'siri ularning qahramonlarining o'limida ham bo'lgan Yozuvchi Imomverdi Ismoilov qissasi qahramoni Azroil uning eshigini taqillatmasa ham o‘lishini his qiladi. O‘limdan qochish imkoniyati sifatida televizorda ko‘rayotgan tabibning oldiga boradi va dardini aytadi. Obsesif!.. Mana shu kasallik uning qiynaladigan kasalligi: "Ko'p shikoyatlarim bor... O'ylashdan, bir xil harakatni takrorlashdan charchayman, men juda xafa bo'laman. Ko'pincha qo'rqaman, qo'rqaman. Umidsizlik odamni ko'p larzaga soladi. Nimani ko'rsam, nima bo'lmasin, beixtiyor qayta sanay boshlayman. Aqlim aralashdimi, yo'qmi, izlayapman." O‘zimni ishontira olmayman, bir lahza, behushlik esa ko‘p narsani unutib, yana o‘ylab ko‘rsam, qayoqqa borsam, o‘zimni bir oz shirin uyquga chog‘lab ketdim Qayerdan? Darhaqiqat, u shifokorga bergan savoliga javobni biladi. Bu kasallik yillar davomida davom etgan yolg'iz tunlarning kulrang sukunatidan, odamlarga muhtojlikdan va sevgining etishmasligidan paydo bo'lgan. Buni yaxshi bilgani uchun do‘xtir yozgan dori-darmonlar uning ko‘ziga bir tiyin ham tushmaydi, retseptni ko‘rmasdan yirtib, axlat qutisiga tashlaydi. Tabibga qilgan iqrorida uning qilmishidan tug‘ilgan yashirin qo‘rquv yashiringan: “Qo‘limni yuvaman, tozalanmaydi, deb o‘ylayman, ko‘nglimda hamma narsa kir bo‘lib qoladi...” Bu kirlar, hali ham tozalanmagan insoniyat hayotiga qo‘shilgan haromdir. O'lim qo'rquvi bilan qo'shilgan bu qo'rquv barchamiz uchun azobni tirik saqlaydi! Hayotda tasodiflar bormi? Ehtimol, mashhur falsafiy qonunda aytilganidek, barcha tasodiflar zaruratdan kelib chiqadimi? “Afsuski, u yashagan mahallada tug‘ruqxona va marosimlar saroyi yonma-yon qurilgan ekan, go‘yoki mana shu ikki imoratni bir-biridan ajratib qo‘yishsa, qurbonim bergan umr ulushi cho‘zilarmidi yoki peshonamdagi yozuv yangidan yozilarmidi?!” Tug'ilgan uy bilan Imomverdi Ismoilov tantanalar uyi bir ko‘chada qurilganini aytib, tug‘ilish bilan o‘lim qoshdek yaqin ekanini, ogoh bo‘l, Odam farzandi ekanini eslatadi I.Ismoyilovning qahramoni kim, u qanday, qaysi kasb egasi, umri qanday kechgan? Bular o‘quvchiga noma’lum bo‘lib qolsa-da, ma’lumki, “U farzandlarini katta qilib, ularni ajratdi va hech kimga rahmat aytmasdan so‘nggi tayyorgarliklarini ko‘rdi: vafot etgan kuni, yuvinishi, kafanning narxi, uch yetti, qirq, qabr ko‘chirilishi – ko‘p pul yig‘ib, ro‘molchaga o‘rab, tamaki qo‘yib, onasi tashlab qo‘ygan. burchak...” 2-3 gapda muallif o‘z qahramonini halol mehnat bilan ta’riflagan. yashayotganini, pul asiri emasligini ta’kidlaydi: “Pul muammo, shaytonning xarakteri bor, u odamning bag‘rida hijrat qilib, tezda mog‘orlanib, qurt bo‘lib qoladi, qo‘lni tutib, tayoq uradi... Qo‘l iflos, lekin odamlarning ichi, niyati bundan ham battar, deyishadi. toliqib bo‘lmaydigan ehtiros esa o‘lib, toshga aylanib ketadi, I.Ismoyilov hammamiz bilgan, ammo ergashmaydigan hayot haqiqati bilan miyamizni chayqab, achchiq haqiqatni anglash uchun boshimizga uradi: to‘lash uchun pul sarflaydi...” Yozuvchi qahramoni o‘lim bilan yuzma-yuz kelganda uning eng katta dardi yolg‘izlik ekanligini anglaydi. "Yolg'izlik - hayotning kuzgi va'dasi, go'yo hamma narsa shov-shuvga to'la qulog'ining tubiga sarg'aygandek. Shafqatsiz turmush tarzi: atrofingda odamlar ko'p bo'lsa-da, yolg'izsan. Yolg'izlik og'ir, ko'p balolarga eshik ochadi..." Bu ham muallifning o'quvchiga insoniyatning nobud bo'lishi haqida aytmoqchi bo'lgan navbatdagi xabaridir Yozuvchi Imomverdi Ismoilovning “Qish kesadi, yoz kesadi qanchalar...” degan xabarida nima yashiringan? “Yagona hayot tarzi – bir fasl iqlimi kabi – bugun qandaydir yo‘ldan o‘tib, rohatlanasan, lekin kechagi kunni yashirolmaysan, ertangi kunni o‘ylay olmaysan. Yaxshiyamki, ertaga nima bo‘lishini, nima bo‘lishini bilmaymiz...” Muallif shu tariqa ertangi kunga umid qilib, bugun yo‘qotayotganimizni bildiradi "...Qiziq, Alloh bandasining ko'z yoshlari qalbning qaysi bulog'idan oqadi? Bu haqda hech o'ylab ko'rganmisiz? Balki yo'q. Chunki inson o'lim poyida o'ziga shunday savol beradi: "Ko'z yoshlari go'zal yoki iflos bo'lishi mumkin: ular o'z mavqeiga qarashadi..." Xiyonat va yolg'on, qasos va nafrat, pushaymonlik ham shodlik tuyg'usini ifloslantiradi. muallif matndan yetkazadigan yana bir xabardir “Labirint” qahramoni o‘z xarakterining ko‘p jihatlari bilan yozuvchi Elchin Husenbeylining “Vida” asaridagi tabibga o‘xshaydi. Shifokorning o‘limi oldidan daraxt ekish istagi va Gippokrat qasamyodiga sodiq qolgan arman zobitiga yordam berish uning ishbilarmonlik olamining musaffoligidan dalolatdir. I.Ismoyilov qahramoni ham bu tuyg‘ulardan bebahra emas. O‘zi bilmagan gul sotayotgan bolaga mehr-shafqati uning ichki dunyosiga yorug‘lik tushishimizga, uni yaqindan tanishimizga yordam beradi. Uning gul sotayotgan bola bilan suhbatiga e’tibor qaratsak: “...- Bugun qancha sotding, bolam, qanchasi qoldi? “Besh”ni eshitib, yutdi: bu bechora nima sotadi, nima topadi, qornini qanday isitadi, uyiga nima olib ketadi? Unga rahmi keldi, qolgan gullarni sanab, hamma pulni topshirdi." Atrofda gul beradigan odam yo'qligi uchun, hatto pulini to'lasa ham, u gulni olmaydi, chunki uning maqsadi gul sotib olish emas, balki yordamga muhtoj odamni xursand qilish, bu tuyg'udan tug'ilgan mamnuniyat bilan yuragini silash. U faqat hayvonlarga ham rahm qiladi. so'nggi nafas oluvchi baliqlar do'kon oynasida sotuvga qo'yilgan: "Inson zoti o'z hayotini boshqa tirik mavjudotning hayoti evaziga qurgan!" “Hamma narsaning qadri bor, lekin barcha sabablarga sababchi bo‘lgan inson zoti har lahza qadrini va mashhurligini yo‘qotmoqda”. Nega, nega? - savolga javob matnning pastki qatlamida, asosiy ma'nolarning falsafiy talqinida yotadi; Hayot shu qadar rang-barang voqealarga boyki, Odam bolasi ochko'zlik bilan tutib oladi va iniga olib borgan boyliklari qo'lidan nafasi chiqmaguncha ishongisi kelmaydi. O'lim qo'rquvini kam odam biladi. Tirik va o‘likdek yashayotganlar qanchalar ko‘p: “Bilasizmi, o‘lim sizni olib ketadimi yoki o‘lim sizni tirik qoldiradimi?!” Yozuvchini tashvishga solayotgan narsa inson zotidir u eshitgan oppoq ovoziga e’tibor bermaygina qolmay, tobutni orqasiga qo‘yib, murdani ko‘mgani bilanoq o‘zining iflos dunyosiga qaytadi. “Janozada hamma g‘am-g‘ussa, g‘am-g‘ussa, chuqur orzularga sho‘ng‘iydi. Hamma g‘am-g‘ussada, dunyoning o‘limidan noliydi, go‘yo qabristondan chiqqanday, bag‘rida yovuz ilon ko‘tariladi. sudya..." Har bir inson o'z missiyasini bajarish uchun bu dunyoga kelgan. "Bir kishi quduq qazib suv beradi, yorug'lik tarqatadi va savobga aylanadi, ikkinchisi o'z olamida quduq qazadi, qop yasaydi, uyni buzadi. Bunday odam hammaga past nazar bilan qaraydi, lekin Xudo ulug'ligini, u hammadan ustun ekanligini va hamma narsani ko'rishini tushunmaydi". Xudo ko‘ruvchi va ko‘rganini hisobga olgani yaxshi – bu hikoyadan yana bir xabar! Nega “Labirint” qahramoni o‘limidan oldin onasini so‘nggi daqiqalarida eslab, u bilan gaplashadi? Bu savollarga javob berish juda qiyin. Qayerdadir o‘qiganman, onalar farzandlariga nafaqat tirikligida, balki vafotidan keyin ham bog‘lanib qolishadi. Garchi bola tug'ilganda ona va bola o'rtasida kindik kesiladi. Otam va onamning so'nggi kunlarini va oxirgi so'zlarini eslayman. Hayot bilan o‘lim o‘rtasida kurashib yurganlarida onalarini ko‘rganlarini, gaplashganlarini, uyg‘onganlarida esa onalarini chaqirishgan. Imomverdi Ismoilovning “Labirint” asari qahramoni o‘lim bilan yaqin aloqada bo‘lgan onasini ham shunday eslaydi: “Onasining sarg‘ish pechak xol qo‘llari, bolg‘a bog‘lagan treska barmoqlari, to‘qadigan sirli ilmoqlari, ohista kuylayotgan mo‘rt qo‘shiqlari, sog‘inch bilan yonayotgan gulxanlari, onasining beg‘ubor bolaligidan beg‘ubor ovozlari keldi. nolasi bilan nimadir kuylayotgan edi, u quloqlari shang'illadi, ovoz yo'q, shovqin yo'q, isitmasi burgadek tarqaladi: ey ONA, qayerdasiz? Yozuvchi o‘z qahramonining mehnatkash ota ekanligini yozsa-da, u farzandlari uchun so‘nggi nafasigacha mehnat qiladi, ularning barchasini ta’minlaydi, oxir-oqibat nafaqaga chiqadi, hatto dafn xarajatlarini ham ularning zimmasiga tashlamaydi. Bu odam o'zi uchun emas, balki farzandlari uchun yashagan. “Inson shunday bo‘ladi, tizzasini bukmasdan, pilladagi qurtday kechayu kunduz mehnat qiladi, zulm bilan taqdir gilamini to‘qiydi, ilmoq otadi, naqsh yaratadi. U hammasini oxiriga yetkazdim, hammasini qildim, deb o‘ylaydi, lekin ortiga o‘girilib qarasa, hayotning qandaydir ipi qochib ketgan, qayerdandir tartib buzilgan. Bu xotira halqalari ko‘zining tepasidami, oyog‘i ostidami, qayerdaligini, va’dasi o‘tdimi, farqlar yo‘qoldimi...” “Labirint”ni unutilayotgan milliy-ma’naviy, axloqiy qadriyatlarimizga, yo‘qolib borayotgan milliy xotiramizga bitilgan oqni ham deyish mumkin. Nega ularning keksa farzandlari yolg'iz qolishi, taqdir umidiga qo'yilishi kerak, nega ular unutilishi kerak? Axir bundan 40-50 yil avval bunday emas edi. Nega odamlar tez o‘zgardi, nega keksalarni taqdir umidiga, zamonlar o‘tishiga, o‘lim changaliga tashlab qo‘yish odatiy holga aylanib qoldi – Imomverdi Ismoilovning “Labirint”dan jamiyatga ogohlantirishi – ota-onangizni asrang. Vatan, g‘ayrat, or-nomus, vijdon ulardan boshlanadi! Hikoyani o‘qir ekanman, “Qarilar otiga minib ketibdi” degan naql yana bir bor esimga tushdi va o‘sha kishilarni sog‘indim. Imomverdi Ismoilov qahramoni ham o‘sha insonlarni sog‘inadi: “Qon to‘kkan, avlodlar adovatini kesgan, ildizi va yordamchisi, gapi dono, amali solih, tizzasi o‘tkir odamlar qanday yo‘q bo‘lib ketdi?...” Chingiz Aytmatov “Asrga teng bir kun”, Markes “Yuz yillik musibat”da, Iso Mug‘anna “Ideal”da, Yusif Samado‘g‘li “Qotillik kuni”, Anor “Mehmonxona xonasi”, “Tugallanmagan qo‘lyozma”da Kamol Abdulla o‘sha odamlarning yo‘qolganini e’lon qilgan. Vaqt keldi, zamon keldi: “Endi har bir uyning o‘z mo‘risidan tutun chiqadi, bor bo‘lsa... Hech kim nafas olib, o‘z gulxanidan uzoqlasha olmaydi. Uni o‘chirish o‘rniga har tomondan puflaydi – yeta oladimi, yetmaydimi – go‘yo do‘zax qozoniga cho‘g‘ tashlab, olovni o‘chiradi, go‘yo bundan taskin topgandek» Yurak yomon... “Bolaligimda oq qog‘ozga rangli qalam bilan yurak chizganimda, onam kelib yonimga keldi, xursand bo‘lib: “O‘zingni shu yerda chizibsan, bolam! Sen quruq yurak emassan, naqadar shaklsiz yuraksan!..” Keyin o‘zini yomon his qildi va keyin anglab yetdiki, haqiqatan ham hamma narsa yurakdan boshlanadi. Yurak bo'lmasa, ruh ham, hayot ham bo'lmaydi. Hayot, his-tuyg‘ular, muhabbat, barcha iztiroblar yuklangan mangu maskan – yurak!..” “Labirint” qahramonining ham uni tark etmaydigan do‘sti, suhbatdoshi – yuragi bor "Mening hayotimning ma'nosi yo'q edi, mening mavjudligim va hayot tuyg'usi sevgim tugadi. Eshitasanmi, qotib qolgan, vayron bo'lgan loqaydlar, tushunasanmi meni!.. — So'zlari bo'm-bo'sh, ko'ksini to'ldiradi, sust bo'ladi, afsuslanadi. -Olov bilan suv orasida nima qilyapsan!? Sen ham hammaga o‘xshab qo‘shilasan bu hayot oqimiga, ket ket, ay zolim. Qoshiq bilan yana bir qozon aralashtirmaysanmi? Yaxshisi, og'zingni berkitib, uyingga do'zaxga ketsang! Vaqtim kelsa, qabr qazib, ko‘mib qo‘yishar, tashqariga qo‘ymaydilar... Men baxtsizman, tirik bo‘lsam ham o‘zimga joy topolmadim... Dunyoni elakdan o‘tkazding, axir kimga kerak, borliging-yo‘qligingni nima o‘zgartiradi?! Hayot tomosha, lekin sendek aktyorsiz. Rollar bo'lingan, siz hatto "va boshqalar" ham emassiz! Kimgadir kerak bo'lmaslik bu og'riqning o'zidan kattaroq darddir. O‘lim bilan yolg‘iz qolganda, bolalik xotiralari yordamga keladi. U o'sha yillardagi hazilni oladi - dard bilan emas, zavq bilan! Mening vaznim, muvaffaqiyatim shu yerda qolsin, deb gulxan ustiga sakrab tushgan yillarda hamma narsa toza, chiroyli va beg'ubor edi Hikoyada bir gap diqqatimni tortdi. Bu hikmat menga asrlar aks-sadosi, buyuk Qo‘rg‘ud boboning ogohlantirishi sifatida keldi: “Peshonaning yozuvi peshonaning tashqi tomonida emaski, uni o‘tgan har kim o‘qisin!.. “Yomon ko‘rganda yaxshilik bor, yaxshilik ko‘rganda yomonlik bor. Omad bergin, Robbim!.. "Har eshikni ochganga ko'nglingni ochma!" Tongning tasviri, ertak manzarasi va tunning dahshatli qorong'iligi bilan hikoyaning tugashi ko'plab mavzularning kalitidir. Xuddi shu ko'chadagi tug'ilish va dafn uyi kabi. Qahramonning o'limi hikoyaning eng yuqori nuqtasidir. E'tiborli tomoni shundaki, bu o'lim qorong'uda, tunda sodir bo'lgan. Qodir Tangri ham adolatlidir, O‘lim labirintida bandasini yolg‘iz qo‘ymaydi, Ko‘ngliga nur to‘lqinidek to‘kadi. Masjiddan azon sadosi bilan kalima shahodatini o‘qiydi, rahm-shafqati bilan ruhini silab, haq olamiga olib boradi. U hamon ko‘z yoshlarini to‘kadi: “Avval to‘lgan bulutlar ko‘z to‘lganida ko‘z yoshini bo‘shatadi, go‘yo cho‘g‘ bilan qoplangan yarador qalbidan baland osmonning sho‘r, yorqin mevalari oqib chiqayotgandek bo‘ladi” Asarning badiiy fazilatlariga to‘xtaladigan bo‘lsak, aytish mumkinki, qissa juda o‘yinchoq tilda, ertak va dostonlar tilida yozilgan, xalq og‘zaki ijodi namunalari, xalq maqollariga boy. Hikoyadagi ko'p iboralar maqollarni eslatadi. Ular orasida adibning “Arlini chiriydur, uyatsiz dardni chirishi!” degan fantaziya mahsuli bo‘lgan biz avval eshitganlari ham bor. Haqiqiy baxt shunday sog'lom qalb bilan yashashdir va hech qanday ne'mat uning o'rnini bosa olmaydi. Xunuk o‘lim – oxirgi foyda!.. Siz kirgan eshikdan, ko‘tarilgan zinapoyangizdan ham tusha bilishingiz kerak... Lekin aybni taqsimlash vaqti kelganida, Xudoning xalqidan hech kim aybdor bo‘lishni xohlamaydi... Hayotning o‘z formulasi va matematik jadvali bor: yig‘ing, chiq, uring, bo‘ling – bular faqat hayot uchun hisob-kitoblar bo‘lgan edi, to'g'ri... Siz bilgan va bilmagan har bir insonda siz bilmagan boshqa bir odam yashiringan va siz buni bilgan vaqtingizda allaqachon kech bo'ladi. agar u chayqalsa. “Qarang, to‘yida kim o‘ynayapti, kim tug‘ilgan kunida yig‘layapti...” Ko‘rligidan uyaldi!.. Bir odam bor – xurmo o‘sadi, odam bor – tikan... “Oyog‘ing ostidan yer qochsa, qayoqqa qochasan?!” Shoshqaloq, yetilmagan tavbaga ko‘ngil bermaydilar! Oxurga bor, oxurga kel - jonivorning hayoti edi... Oqil bilan oxurni farqini bilmagan odamning yashashga nima keragi bor?!. Hiqichoq ham uni marvariddek kamsitadi, uning dardi bolasidan ham ko‘proq: hasad, g‘azab, jirkanish, gumon... “Bilganning hammasi haqiqat emas, har bir ishing haqiqat izlash emas – zarar keltiradi...” Yozuvchi Imomverdi Ismoilovning “Labirint”i zamonaviy adabiyotimizning “Obsessivi”dir. Unda unutilgan va unutilib borayotgan lahzalar, milliy ma’naviy qadriyatlarimiz, bu boradagi kamchiliklarga oydinlik kiritiladi. O‘sha bo‘shliqlarga: agar ota-ona huquqi Xudoning haqqi bo‘lsa, nega biz ularni qariganda yolg‘iz qoldirib, keraksiz yuk sifatida qariyalar uyiga tashlab, o‘lim labirintiga itarib yuboramiz? Axir o'sha kundan boshlab hammamiz uchun bor. Shu nuqtai nazardan qaraganda, “Labirint” “Bir o‘lim haqida hikoya” emas, “Mingta o‘lim haqida hikoya”dir. Agar g'ildirak shunday aylansa, ehtimol million Tunning qalbini uyg‘otuvchi azon Alloh taoloning azonidir