Milliy xotirani yashab, olib yuruvchi buyuk so‘z ustasi

Zamonaviy adabiyotimizda shunday shaxslar borki, ularni faqat shoir, nosir, publitsist yoki siyosatchi sifatida ko‘rsatishning o‘zi kifoya emas. Chunki bunday nomlar faqat asar yozmaydi, faqat fikr bildirmaydi; ular butun bir davr ruhini, bir xalqning tarixiy xotirasini, bir geografiya taqdirini yelkalarida olib yuradi. Xalq shoiri Sobir Rustamxonli ana shunday benazir shaxslardandir Xalq shoiri, atoqli filolog, ijtimoiy va siyosiy arbob Sobir Rustamxonli Ozarbayjon adabiyoti va ijtimoiy-siyosiy tafakkuri tarixida o‘ziga xos va o‘chmas iz qoldirgan buyuk shaxsdir. U nafaqat shoir va yozuvchi, balki publitsist-jurnalist sifatida ham o‘zining milliy tafakkuri, ijtimoiy hayotdagi prinsipial pozitsiyasi bilan ozarbayjon xalqining ozodlik tuyg‘ulari, yurtga muhabbat, tarixiy xotirasi, milliy g‘oyalarini ham badiiy, ham aqliy jihatdan yuksak matonat va jasorat bilan ifodalagan Bugun Sobir Rustamxonli nomi nafaqat ozarbayjon adabiy tafakkurining, balki butun turkiy dunyo ma’naviy xotirasining ajralmas qismidek yangraydi. Uning ijodi ham, ijtimoiy kurashi ham milliy o‘zlikni muhofaza qilish, tarixiy haqiqatni bardavom etish, kelajak avlodlarga yetkazish nuqtai nazaridan o‘zgarmas ahamiyatga ega Sobir Rustamxonlining adabiy-intellektual dunyosini teran anglash uchun uning ijodiga yo‘naltiruvchi asosiy tushunchalarga nazar tashlashning o‘zi kifoya. Bu tushunchalar boshida, shubhasiz, ona tili turadi. Sobir Rustamxonli uchun til shunchaki muloqot vositasi emas; til millatning ko‘rinmas chegarasi, tarixiy xotirasining panohi, ma’naviy butunligining tayanchidir. Uning tafakkur tizimida til o‘tmish va kelajak o‘rtasidagi muqaddas ko‘prikdir Shuning uchun ham Sobir Rustamxonli uchun ona tilini himoya qilish nafaqat madaniyat, balki bevosita milliy borliq, milliy ma’naviyat, davlatchilik ongini himoya qilish demakdir. Uning asarlarida estetik go‘zallikning badiiy elementi bo‘lish uchun til yetarli emas; milliy o‘zlikni anglash, tarixiy xotira va ma’naviy qarshilik ko‘rsatishning asosiy ustunlaridan biriga aylanadi. Sobir Rustamxonlining so‘z olamida til ham xotira, ham chegara, ham millat taqdiriga ega bo‘lgan qalb ovozidir “Yerni asrash kerak, ona tilini ham asrash kerak” deb tez-tez ta’kidlagan g‘oyasi aslida uning butun ijodi va tafakkur tizimining axloqiy formulasidir. Bu fikr oddiy tilga muhabbat ifodasi emas; bu yerda til bilan yer, so‘z bilan vatan, so‘z bilan taqdirli milliy borliq o‘rtasida chuqur va uzviy bog‘liqlik o‘rnatiladi. Sobir Rustamxonli uchun ona tili Vatandek muqaddas, chegaradek daxlsiz, bayroqdek yuksak va azizdir Bu ma’naviy sadoqat uning she’rlarida, publitsistik yozuvlarida, ommaviy chiqishlarida yaqqol ko‘zga tashlanadi. Ayniqsa, Ozarbayjon voqeligida, milliy o‘zlikni anglash va davlatchilikning nozik damlarida Milliy Majlis kursidan turib aytgan fikrlari so‘z bilan amal o‘rtasida yaratgan yaxlitlikning yorqin namunasidir. Sobir Rustamxonli uchun yozuvchilik nafaqat adabiy faoliyat, balki milliy pozitsiya, ma’naviy mas’uliyat va tarixiy burchdir U tilni millatning ma’naviy geografiyasi deb tushunadi. Erni egallash mumkin; lekin til omon qolgan ekan, millatning ichki vatani yashayveradi. Shuning uchun ham uning she’riyatida yurtga muhabbat nafaqat xaritada ko‘rsatilgan yurtga, balki o‘sha yurtning tili, xotirasi, ovozi, ruhida ham mujassam Sobir Rustamxonlini zamonaviy ozarbayjon adabiyotida ajratib turuvchi va ajratib turuvchi asosiy jihatlardan biri uning she’riyatidagi fuqarolik ongidir. U hech qachon lirik sezgirlikni ijtimoiy mas'uliyatdan ajratmagan. Uning she’riyatida muhabbat bor bo‘lsa, bu ishq faqat individual tuyg‘ularning ifodasi emas; bu o‘z millatiga, tarixiga, yurtiga, insoniga bo‘lgan buyukroq, yuksakroq muhabbatdir. Uning asarlarida Ozarbayjon faqat bir mamlakat nomi sifatida emas, balki aytilishi, yozilishi, qarshilik ko‘rsatilishi va kerak bo‘lsa, to‘lanishi kerak bo‘lgan muqaddas omonat sifatida namoyon bo‘ladi. Shu nuqtai nazardan qaraganda, Sobir Rustamxonli zamonaviy ozarbayjon she’riyatida milliy iroda shoiridir Uning adabiy shaxsini, siyosiy-ijtimoiy kurashini bir-biridan alohida tasavvur etib bo‘lmaydi. Sobir Rustamxonli 1988-yilda milliy uyg‘onish jarayonida Maydon harakati ruhini olib yurgan, nafaqat yozgan asarlari, balki maydondagi pozitsiyasi bilan ham xalqning milliy ongiga da’vat etgan kashshoflardan biri edi. Mustaqillik davrida zimmasiga olgan vazifalar, deputatlik faoliyati, ommaviy axborot vositalari va intellektual hayotdagi peshqadamlik faoliyati faqat qalami bilan yozilgan. irodasi bilan gapiradigan ziyoli ekanligini yaqqol ko‘rsatadi Uning badiiy asarlari bilan siyosiy pozitsiyasi o‘rtasida hech qanday ziddiyat yoki yorilish yo‘q; aksincha, ular bir xil milliy-ma’naviy chiziqning turli ko‘rinishlaridir. Shoir so‘zlari va siyosatchi pozitsiyasi bir ildizdan oziqlanadi: Ozarbayjon tili, o‘zligi va butunligi Shu ma’noda Sobir Rustamxonli nafaqat adabiyot arbobi, balki milliy xotira me’mori hamdir. Jumladan, “Umr kitobi” Ozarbayjonning yaqin tarixidagi fikr hodisasi sifatida qadrlanadi. Bu asar butun bir avlod uchun yana bir bor o‘z-o‘zini tanishtirish, o‘z tarixiga nazar tashlash, milliy taqdirini yana bir bor o‘qish imkonini berdi. Uning qalamidan olingan matnlar tafakkur, xotira va jamoat irodasini harakatga keltiruvchi, jamiyatning ma’naviy quvvatini uyg‘otuvchi matnlardir Sobir Rustamxonlining buyukligi ham kelajakka murojaat qila olishidadir. U ona tiliga sog'inch ob'ekti sifatida qaramaydi. Uning uchun til tirik mavjudot bo‘lib, u yashaydi, kurashadi, uni asrab-avaylash va kelajak avlodlarga mustahkam yetkazish kerak. Shuning uchun ham u ta’limdan tortib matbuotgacha, qonun ijodkorligidan tortib kundalik hayotgacha tildan to‘g‘ri, sof va ongli foydalanishni milliy burch deb biladi. Uning nazarida ona tilini himoya qilish faqat filologlar yoki o‘qituvchilarning ishi emas; bu butun jamiyatning umumiy mas'uliyatidir. Chunki til buzilganda tafakkur ham zaiflashadi, xotira susayadi, o‘zlik larzaga keladi Uning she’riyatida tez-tez uchraydigan tarixni anglash bu yerda alohida ma’no kasb etadi. Sobir Rustamxonli ijodida tarix jonli bilish, tirik ongdir. Turk dunyosining mushtarak xotirasi, kurashlarga boy Ozarbayjon tarixi, Qorabog‘ dardi, ayrilishga intilish, birdamlik – bularning barchasi uning matnlarida madaniyat va sivilizatsiya ongi sifatida namoyon bo‘ladi. U o‘tmishni bugungi kun ixtiyoriga aylantiradigan g‘oyalar odami. Binobarin, uning asarlaridagi “Vatan” tushunchasi geografiyadan ham kengroq va chuqurroq ma’noga ega: Vatan deganda til so‘zlashadigan, tarix yodga olinadigan, o‘zlikni saqlab qolgan har bir joy tushuniladi Sobir Rustamxonli she’riyati, publitsistikasi, ma’rifiy merosi bo‘yicha bir muddat olib borgan izlanishlarim natijasida uning adabiy shaxsiga ona tili, milliy o‘zligi, Vatani nuqtai nazaridan yaxlit baho berish kerak, degan xulosaga keldim. Xalq shoiri tavalludining 80 yilligi munosabati bilan tayyorlagan “Til, o‘zlik, Vatan” nomli kitobim ham aynan shu xulosa natijasida yuzaga keldi va uning ijodida tilning milliy xotira, o‘zlikni anglash, davlatchilik ongiga o‘rnatgan chuqur bog‘liqligini yanada yaqindan ko‘rish imkoniyatini yaratdi Sobir Rustamxonli uchun ona tili xalqning ko‘rinmas chegarasi, uning tarixiy xotirasi va ma’naviy qarshilik kuchidir. “Til, o‘zlik, Vatan” tadqiqotimda ochib berishga harakat qilgan asosiy yondashuvning mazmun-mohiyatini ana shu asos tashkil etadi Bu Sobir Rustamxonlini turkiy dunyo nuqtai nazaridan qadrli qiladigan yana bir muhim jihatdir. Ozarbayjon haqida gapirganda, u faqat bir davlat haqida gapirmaydi; ayni paytda turkiy dunyoning tarqoq xotirasi, mushtarak madaniyati va mushtarak taqdirini ifodalaydi. Uning asarlarida turkiy tilning turli tarmoqlari o‘rtasidagi qarindoshlik, tarixiy rishtalar uzluksizligi va mushtarak sivilizatsiya ongi kuchli seziladi. Shu ma’noda Sobir Rustamxonli nafaqat xalq shoiri; turk dunyosining mushtarak vijdoniga da’vat etuvchi qudratli so‘z ustasi hamdir Sakson yil oddiy umr hisobi emas. Ayniqsa, mana shu sakson yilda bir xalqning she’riyati, kurashi, dardi, umidi bor bo‘lsa, bu asr taqvimdagi oddiy raqam bo‘lishdan chiqib, butun bir davr guvohiga aylanadi. Sobir Rustamxonlining 80 yillik umri ham uning Ozarbayjonning yaqin tarixi, milliy uyg‘onishi, til uchun kurashi, adabiy qarshiligi, turkiy dunyo idealiga chuqur hurmati ifodasidir. Uni xotirlash faqat ustozga hurmat ko‘rsatish emas; ayni paytda adabiyotda ona tiliga, milliy o‘zlikka, Vatanga sadoqatning eng kuchli namunalaridan biriga salomdir Bugun Sobir Rustamxonli nomi tilga olinganda faqat she’riyat ko‘z oldiga kelmaydi; bir vaqtning o'zida ovoz, pozitsiya, qarshilik va e'tiqod keladi. U yurt og‘irini so‘ziga yuklagan, millat xotirasini tiliga ishonib topshirgan, qalamini haqiqat uchun sarflagan ulug‘ nomdir. Uning asarlarini mutolaa qilar ekan, xalqning yuz yillik to‘ntarishlari, shodliklari, yo‘qotishlari, tiklanish istagi haqida ham o‘qish mumkin Shuning uchun ham Sobir Rustamxonli til shoiri; chunki u tilni millat taqdiri deb bilgan. U o'zlik shoiri; chunki u odamlarni va jamiyatni ildizidan ajratmasdan tushundi. U vatan shoiri; chunki u ikkalasi ham u yerni ham, so‘zni ham bir xil muqaddaslik tuyg‘usi bilan himoya qilgan Va, ehtimol, bu jumla uni eng to‘g‘ri ifodalagandir: Sobir Rustamxonli Ozarbayjon ovozi bilan so‘zlagan, turkiy dunyo xotirasi bilan yozgan, so‘zi bilan Vatanni himoya qiladigan buyuk xalq shoiridir Turkiyaning Gazi universiteti tadqiqotchisi