Milliy ruhdagi shaxs va hunarmandlik namunasi - Mir Jalol Poshayev

Ozarbayjon adabiyotining g‘oya, mazmun va badiiy-estetik jihatdan rivoji va boyishida atoqli so‘z ustasi Mir Jalol) ijodi alohida o‘rin tutadi. Mir Jalol ijodi 20-asrning 30-yillaridan keyingi ozarbayjon nasrining badiiy yoʻnalishini belgilashda juda muhim oʻrin tutadi. Uning qalamidan to‘plangan boy ijod namunalari ozarbayjon xalqining turli ijtimoiy-tarixiy bosqichlardagi psixologik-ma’naviy kechinmalarini, ular duch kelgan tarixiy voqea va jarayonlarni o‘rganishda qimmatli badiiy manba hisoblanadi. Uning ko‘plab asarlari azaliy san’at namunalari sifatida adabiy tariximizni, badiiy lug‘atimizni boyitdi Atoqli adib, bebaho olim Mir Jalol butun qalbi bilan milliy g‘oyalarga ega inson edi. O‘z xalqining fojiali hayotini shaxsiy hayotida yashab o‘tgan adib o‘z adabiy ijodida bu fojialarni mukammal aks ettirgan, ularni yuzaga keltirgan sabablarni tanqid va fosh qilgan, baxtli kelajak tilagan. U sho‘rolar davrining eng nufuzli yozuvchi va olimlaridan biri bo‘lsa-da, Mir Jalol ilmiy va badiiy ijodida milliy mazmun asosiy o‘rinni egallagan, uning uslubining o‘zagini tashkil etgan. Atoqli adibning milliy g‘oyaga ega adib ekanligi o‘zi yaratgan qahramonlarning ma’naviyati, ruhi, g‘oyalari, axloqi, qadriyatlari, Vatanga, xalqqa, yurtga, tili, dini, e’tiqodiga bo‘lgan munosabatida namoyon bo‘ldi. Vatanga mehr-muhabbat, uning kelajagi uchun mas’uliyat, umumxalq taqdiri masalalari o‘zining “Tikilgan odam”, “Ochiq kitob”, “Tengdoshlarim”, “Yolimiz hayanadir”, “Insonlik falsafasi”, “Vijdon hukmi”, “O‘rik daraxti”, “O‘rik daraxti”, “Bo‘g‘oz daraxti”, “Bo‘g‘oz daraxti”, “Bo‘g‘oz daraxti”, “Bo‘g‘oz” va boshqa romanlarida Vatanga mehr-muhabbatga ega buyuk adib. hikoyalar. Ulug‘ adibimiz qalamiga mansub “Qamtarovlar oilasi”, “Do‘xtir O‘risimovlar”, “Bo‘ston o‘g‘urusu”, “To‘yning yangi odobi”, “O‘z-o‘zidan norozi”, “Tashqi norozilik”, “Uchrashuv gurusi” va boshqa asarlarida satira va hazilning eng muvaffaqiyatli namunalari yaratilgan, bir qator dolzarb masala va mavzular tanqid va fosh etilgan. Mir Jalol Poshayev obrazlar yaratishda milliylikdan kelib chiqadigan fazilatlarni aks ettirishni o‘z oldiga maqsad qilib qo‘ygan va eng tipik va unutilmas insoniy obrazlarni yaratishga muvaffaq bo‘lgan U butun borlig‘i bilan o‘z millati bilan bog‘langan adabiyot devi bo‘lib, mafkura talab qiladigan insoniy obrazlarni yaratishda milliy fazilatlarga nozik munosabatda bo‘lgan. Yozuvchining shaxsiy tarjimai holiga yaqinligi bilan ajralib turadigan, chinakam hunarmandchilik bilan yaratilgan, XX asrning 17-20-yillarida Ozarbayjonda sodir bo‘lgan ijtimoiy-tarixiy voqealarga bag‘ishlangan, adibga katta shuhrat keltirgan asarida yozuvchining “Manifesti”da yuksak mahorat bilan yaratgan Bahor obrazi (Sizning manifestida) nafaqat ozarbayjon adabiyoti tarixida, balki jahon adabiyotida yaratilgan bolalar obrazlari orasida ham qalblar. nusxasi hisoblanadi. Subtekst va majoziy obrazlardan mohirona foydalangan atoqli adib Mir Jalol “Yigit manifesti” kabi qator katta-kichik asarlarida “taqiqlangan tuyg‘ular”ni ifodalashga, milliy o‘zlikni buzgan sovet mashinasining salbiy tomonlarini tanqid qilishga muvaffaq bo‘lgan Buyuk adib ijodida sho‘rolar ijtimoiy-tarixiy taraqqiyotining antimilliy siyosati, uning yetkazgan zararlari konkret va jasorat bilan aks ettirilib, fosh etilgan. Yozuvchi o‘zining aniq fikrlarini muvaffaqiyatli bayon etish orqali jamiyat uchun jiddiy xavf manbai bo‘lgan insoniy obrazlar bilan birga, o‘z xalqiga munosib xizmat qilishga intilayotgan milliy tuyg‘u va sadoqatli insonlar obrazlarini yaratishga muvaffaq bo‘ldi, o‘sha davr personajlarining juda to‘liq panoramasini aks ettirdi. Agar diqqat bilan e’tibor qaratsangiz, yozuvchi tahlil qilib, muayyan ijtimoiy-tarixiy sharoitlarda, masalan, byurokratizm, ma’muriyatchilik va hokazolarda psixologik va axloqiy deformatsiya sifatida ko‘rsatayotgan “G‘aldiyevizm” falsafasi va xarakteriga... “Meeting organizerss” (“bemorlar tashkilotchilari” – bemorlarni tashkillashtiruvchi so‘zlashuvlar”) submatn ostida o‘z g‘oyalarini muvaffaqiyatli namoyish eta olgan Mir Jalol. barcha hayotiy masalalarni, hatto oilaviy-maishiy masalalarni ham boshqarish va boshqarishdan zavqlanish o‘sha davrning mafkuraviy taraqqiyoti tezisida yuzaga kelgan ijtimoiy-axloqiy nuqson sifatida tavsiflanadi. “Yangi to‘y odobi qoidalari”da yozuvchi “Eski qoidalar la’nat bo‘lsin!” deydi. milliy xulq-atvor, fe’l-atvor, urf-odatlar, hatto ona tilining toshbo‘ron ifodalariga nisbatan ayovsiz va ko‘r-ko‘rona jangovar harakatlarni olov bilan fosh qiladi va tanqid qiladi. “Alloh rozi bo‘lsin” o‘rniga “Alloh rozi bo‘lsin”, umuman “Alloh” o‘rniga “Tabiat” so‘zini qo‘llash, “Tabiatning yashirin kuchlari”, shuningdek, milliy urf-odatlarga zid xatti-harakatlarning “yangi odob-axloq qoidalari” sifatida kodekslarga aylantirilishi milliy ruhdagi yozuvchi tomonidan nafrat bilan qarshi olindi, bu yangicha shakllangan sovet jamiyati modasi, “yangicha buzilgan to‘y” deb ataldi. “yangilik” olib kelsa, tilimizda “to‘y”dir. "tutish" tushuniladi. Umuman olganda, o‘zining estetik idealiga doimo sodiq bo‘lgan ijodkor sovet jamiyatining ijtimoiy deformatsiyasi bo‘lgan g‘oyaviy robotizmga tanqidiy munosabatda bo‘lib, uni badiiy muammo darajasiga ko‘tarishga muvaffaq bo‘ldi Mir Jalolning “Haqiqat yuziga to‘g‘ri qaraydigan asar” (Akad. M. Ja’far) sifatida yuksak baholangan “Achiq kitob” (1941) romanida muallif “Ezmasang, eziladi, qadam tashlasang, qadam tashlasang...” kabi hayot falsafasi bilan yashaydigan Geldiyev obrazini muvaffaqiyatli yaratgan. do‘zaxda yolg‘iz bo‘lsang ham”, Geldiyev obrazi va unga o‘xshaganlarning borligi aslida “yuqori inson”dir. yaratish o‘rniga “nomukammal inson”ni yaratgan o‘ziga xos mafkura keltirib chiqargan ijtimoiy va ma’naviy nomukammallik va nogironlikni ko‘rsatadi va tanqid qiladi. Muallifning fikricha, Kamtarovlar oilasi, Anket Anketov, G‘adir, Karim Geldiyev kabi “ideorobotlar”, sayoz odamlar va oilalarni mavjud jamiyatning o‘zi, uning tarbiyaviy-tarbiyaviy qadriyatlari, mafkuraviy talablari yaratadi. Mir Jalol, aslida, zamonaviy jamiyatning ta’lim mashinasi yaratgan, singan, ma’muriyatchi, befarq, hissiyotsiz, fidoyi “sovet tipidagi odam”ga tanqidiy munosabatda bo‘ladi, Geldiyev kabi odamlarning borligini jamiyat uchun jiddiy xavf, shunday insonlarni yetishtirayotgan sovet jamiyatining o‘zini esa “yomonlarning onasi” deb biladi Adibning ijodida milliy ruh, milliy hayot va milliy ma’naviyat, ozarbayjon xarakteri o‘zining to‘laqonli badiiy aksini topib, uning ozarbayjonlik pozitsiyasini yaqqol namoyon etadi. Ulug‘ so‘z ustasi yaratgan Sona ana (“Yigit manifesti”), G‘adir (“Tirilgan”), Vohid (“Ochiq kitob”), Chol domla (“Baxt haqida”) va boshqa milliy obrazlar nuqtai nazaridan totalitar sovet tuzumining millatga qarshi, assimilyatsiya xususiyatlari inkor etildi. Yozuvchi zamon tomonidan tarbiyalangan va yetishtirilgan Karim Geldiyev obrazi timsolida shunday odamlarni yaratgan va ularning sayoz g‘oyalari, tuzsiz nutqlari va mulohazalarini hamma joyda qadrlagan, rahbarlikka Karim Geldiyev, G‘udir kabi sayoz, sayoz ijtimoiy “bo‘rilar”ni olib kelgan sovet davrining dahshatli ijtimoiy-siyosiy kuchini ko‘rsatdi. nogiron bo'lib, taqdirlarini hal qildi. Mir Jalol o‘z san’atkorligi bilan bu salbiy oqimni, zararli tarbiyani “1937 yil patologiyasi”ni yuzaga chiqargan oqim sifatida ko‘rsatib, jamiyatni jiddiy ogohlikka yo‘naltirdi. Bizningcha, ulug‘ adib o‘z ijodida sovetchilik talablariga mos g‘oyaviy masalalarni ko‘targan bo‘lsa-da, fonda o‘ziga xos millatchilik omilini ilgari surgan. Shu ma’noda milliy tuyg‘uga ega adibimiz kosmopolit sovet xarakterini sindirish orqali milliy inson xarakterini qadrlashini o‘z asarlarining pastki matnida ochib bergan Realizmning yirik tadqiqotchilaridan biri bo‘lib, buyuk adabiyotshunos sifatida keng shuhrat qozongan, satirik va hajviy nasr rivojida ulkan xizmatlar ko‘rsatgan Mir Jalol o‘zining “Iclas kursu”, “Hakim Hurrisov”, “Anket anketov” va boshqa asarlari bilan badiiy nasrda kulguning yangi mazmun, ijtimoiy kurash qudratini boyitishga hissa qo‘shdi. Ommaviy-tanqidiy kulgi yaratgan qudratli ijodkor nomidan g‘oyasigacha, obrazlaridan tortib tiligacha jiddiy ijtimoiy ahamiyatga molik masalalarni eng nozik tarzda aks ettirgan. O‘ziga xos jiddiyligi bilan mashhur bo‘lgan “Yigitning manifesti” asarida janobning g‘azal o‘rniga elk tutib, uning kindigini hidlashi, mushk atir o‘rniga “achchiq qatiq” hidlashi manzarasi katta ijtimoiy-tanqidiy mazmunga ega bo‘lgan tabiiy kulgi va hazil namunasidir. Bu misolda Ozarbayjon boyligidan ko‘z uzgan bosqinchi kuchlarning g‘arazli niyatlari tanqid qilinib, yozuvchi hazillari bilan fosh etilgan. Qudratli yozuvchi bosqinchilarni eng oddiy odamlarning vatanparvarligi va qat'iyati oldida achchiq va xijolatda qoldiradi. Janobning haydovchining masxara qilishi ham, Sonaning xotinining bozorda qat’iy rad etishi ham qashshoqlikka va ko'rlikka mahkum bo'lishiga qaramay, u vatanparvarlik, hushyorlik, jasorat va musofirlarga nafrat timsoli. O‘zidan eng so‘nggi va eng qimmatli meros bo‘lmish “Yusif-Zuleyxa” gilamini har qanday yo‘l bilan sotib olmoqchi bo‘lgan xorijliklarga “Itga tashlayman, yo sotmayman” degan Sona onaxon ozarbayjonlarning umumlashgan va ulug‘vor qiyofasi sifatida ajnabiy ishg‘olga qat’iy qarshilik ko‘rsatuvchi haqiqiy vatanparvar siymo sifatida hayotga kiradi. Fikrimizcha, adib gilamni “Yusif-Zulayho” deb atagan, xalqning milliy-ma’naviy qadriyatlari, merosining ulug‘vor ahdini, sadoqatini, himoyasini anglatish uchun mohirona atagan Ona tilini mukammal bilgan, uning boyligiga tayangan ijodkorning tili juda sodda, ixcham, to‘liq va ta’sirchan. Ulug‘ vatanparvar adib o‘z ilmiy faoliyatida hamisha millatchilik, ozarbayjonlik omiliga amal qilgan, xalqning milliy qadriyatlari unutilayotgan bir paytda ulug‘ ozarbayjon shoiri Fuzuliy haqida, uning ona tilida yaratilgan asarlarining she’riy qudrati haqida gapirgan, ona tiliga mehr-muhabbat tuyg‘ularini o‘z so‘zi, so‘zi etagida ifodalab, xalqiga munosib xizmat qilgan Mir Jalol chin mehr bilan sevilgan, o‘qigan, ta’siri hamisha sezilib turadigan ijodkor. Uning san'atkorligi badiiy tahlildan tashqari boy va professionaldir, o'jarlik bilan tasdiqlanadigan darajada aniq va inkor etib bo'lmaydi. O‘zining mohir yozuvchilik qobiliyati va badiiy mahorati bilan Mirza Jalil maktabini rivojlantirgan buyuk adibimiz Mir Jalol ham ozarbayjonlikka muvaffaqiyatli xizmat qilib, ozarbayjon xalqining milliy-ma’naviy qadriyatlarini hamisha yuksak tutgan. Uning asarlari Ozarbayjon xalqiga cheksiz mehr uyg‘otadigan va targ‘ib qilgani uchun ozarbayjonlikning ochiq kitobi sifatida har bir yangi avlod tomonidan sevilib, mehr bilan o‘qiladi Filologiya fanlari doktori, Naxchivan oʻqituvchilar instituti dotsenti