Milliy ozodlik kuni va sud hokimiyatining shakllanishi

Ozarbayjonning zamonaviy davlatchiligi tarixida shunday qarorlar borki, ularning ahamiyati nafaqat ular qabul qilingan davrga, balki kelajak avlodlar taqdiriga ham ta'sir qiladi. Umummilliy lider Haydar Aliyev xalq talabi bilan siyosiy hokimiyatga qaytganidan keyin amalga oshirilgan qonun hujjatlari, jumladan, sud-huquq sohasidagi islohotlar ana shunday tarixiy qarorlar sirasiga kiradi. Bu islohotlarga faqat yangi qonunlar qabul qilinishi yoki yangi sudlar tashkil etilishi deb qarash to‘g‘ri bo‘lmaydi. Aslida gap Ozarbayjon davlatining huquqiy falsafasini o‘zgartirish, inson huquqlarini ustuvor vazifa deb hisoblaydigan yangi boshqaruv modelini shakllantirish haqida edi 1993-yilgacha hukm surgan o‘zboshimchalik va noqonuniy xatti-harakatlar umummilliy lider Haydar Aliyevning qat’iyati tufayli bartaraf etilib, qonun ustuvorligi davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishiga aylandi. Sud sudyasi sifatida alohida ta’kidlashim kerakki, Buyuk Yo‘lboshchi rahnamoligida amalga oshirilgan islohotlar, birinchi navbatda, qonun ustuvorligi va fuqarolar xavfsizligini ta’minlashga qaratilgan edi. 1993 yildan keyin amalga oshirilgan islohotlarning eng katta qismi davlat va fuqarolar o‘rtasidagi munosabatlarni huquqiy asosda yo‘lga qo‘yishdir. Chunki mustaqillikning dastlabki yillarida mamlakatdagi beqarorlik, qurolli to‘qnashuvlar, iqtisodiy inqiroz va jinoyatchilikning kuchayishi huquq institutlari faoliyatini jiddiy zaiflashtirdi. Bunday sharoitda davlat xavfsizligini himoya qilish, inson huquqlarini ta’minlash juda qiyin vazifa edi Bu fikrlar Ismoilli tuman sudi sudyasi Narmin Go‘shgarovaning “Milliy ozodlik kuni va sud hokimiyatining shakllanishi” sarlavhali maqolasida bayon etilgan. “AZERTA” maqolani taqdim etadi Ozarbayjonda sud-huquq islohotlarini muvaffaqiyatli amalga oshirishning siyosiy-huquqiy boshlanish nuqtasi 15 iyun – Milliy ozodlik kuni bilan bevosita bog‘liq. O‘sha kuni Ozarbayjon davlatchiligi parchalanish va mustaqilligini yo‘qotish xavfidan qutulib, huquqiy davlat qurilishining yangi bosqichiga qadam qo‘ydi. Buyuk Yo‘lboshchi Haydar Aliyevning xalq talabi bilan hokimiyatga qaytishi mamlakatda barqarorlik, qonun ustuvorligi va davlat boshqaruvining tiklanishini ta’minladi. Ana shundan keyin sud hokimiyati mustaqilligini mustahkamlash, sud hokimiyatini shakllantirish, zamonaviy qonunchilik bazasini yaratish va inson huquqlarini himoya qilishning ishonchli mexanizmlarini yaratish borasida izchil va maqsadli siyosat amalga oshirildi. Bugungi kunda ham sud-huquq tizimini rivojlantirish strategiyasining asosini o‘sha davrda belgilangan tamoyillar – qonun ustuvorligi, odil sudlovdan foydalanish, sudyalar mustaqilligi, shaffoflik va inson huquqlari ustuvorligi tashkil etadi. Shu nuqtai nazardan qaraganda, Milliy ozodlik kuni nafaqat siyosiy barqarorlikka, balki Ozarbayjonning zamonaviy sud-huquq tizimini shakllantirishga ham yo‘l ochgan tarixiy burilish nuqtasidir Donishmand Haydar Aliyev rahnamoligida amalga oshirilgan huquqiy islohotlarning mazmun-mohiyati ana shu ikki maqsad o‘rtasida mutanosiblikni yaratishdan iborat edi. Bir tomondan, jinoyatchilikka qarshi kurash kuchaytirilgan bo‘lsa, ikkinchi tomondan, huquqni muhofaza qiluvchi organlar faoliyati qonun doirasida tartibga solindi. Bu borada 1994-yil 9-avgustda qabul qilingan “Jinoyatchilikka qarshi kurashni kuchaytirish, qonun ustuvorligi va qonuniylikni mustahkamlash to‘g‘risida”gi Farmonni huquqiy davlat qurilishining muhim bosqichi deb atash mumkin. O‘sha hujjatda nafaqat jinoyatchilikka qarshi qat’iy choralar qo‘llash, balki qonun ustuvorligini mustahkamlash davlat siyosatining asosiy yo‘nalishlaridan biri sifatida belgilandi. 1995-yilda Ozarbayjon Respublikasi Konstitutsiyasining qabul qilinishi zamonaviy davlatchiligimiz tarixidagi eng muhim voqealardan biri bo‘ldi. Buyuk Yo‘lboshchi Konstitutsiya loyihasini ishlab chiqishga bevosita rahbarlik qildi, uning zamonaviy xalqaro-huquqiy normalar va demokratik tamoyillarga muvofiq shakllantirilishini ta’minladi. Umumxalq ovoz berish yo‘li bilan qabul qilingan Konstitutsiyada inson huquq va erkinliklarining ishonchli kafolatlanishi davlatning oliy maqsadi sifatida belgilandi. Birinchi mustaqil Konstitutsiyamiz hokimiyatlar bo‘linishi prinsipini belgilab berdi va bugungi kunda xalqaro andozalar asosida faoliyat yurituvchi mustaqil sud-huquq tizimini shakllantirishga asos soldi Ozarbayjon Respublikasi Konstitutsiyasi xalqaro huquq hamjamiyati tomonidan inson huquq va erkinliklarini keng belgilab beruvchi ilg‘or qonunlardan biri sifatida baholanishi bejiz emas, “Ozarbayjon Konstitutsiyasi xalqaro dunyoda inson huquqidir. "Huquq va erkinliklar konstitutsiyasi". Konstitutsiyada inson va fuqaro huquqlariga bag'ishlangan keng qamrovli qoidalarning aks ettirilishi uning insonparvarlik va demokratik xususiyatini namoyon etadi 1996 yilda Haydar Aliyev tashabbusi bilan tashkil etilgan Huquqiy islohotlar komissiyasi mamlakatimizda huquqiy modernizatsiya jarayoniga tizimli tus berdi. Komissiya faoliyati natijasida Ozarbayjon qonunchiligi xalqaro standartlarga moslashtirildi, yangi kodekslar va fundamental qonunlar loyihalari tayyorlandi. Bu jarayon mamlakatimizda huquqiy davlat qurilishi ustuvorligini ta’minlashga xizmat qiluvchi zamonaviy normativ-huquqiy bazani shakllantirish imkonini berdi. Buyuk Yo‘lboshchi Haydar Aliyev huquqiy siyosatining insonparvarlik mohiyatini eng yorqin namoyon etgan qarorlardan biri o‘lim jazosining bekor qilinishi bo‘ldi. 1993-yilda o‘lim jazosining ijrosiga moratoriy e’lon qilinishi, 1998-yil 10-fevralda esa o‘lim jazosining to‘liq bekor qilinishi nafaqat huquqiy, balki ma’naviy-axloqiy nuqtai nazardan ham muhim voqea bo‘ldi. Bu qaror Ozarbayjonni Sharqda o'lim jazosini bekor qilgan birinchi davlatga aylantirdi. Bu qadam davlat tomonidan inson hayoti va shaxsi daxlsizligini jazolash funksiyasidan ham yuksak qadriyat sifatida qabul qilganligidan dalolat edi Davlatimiz rahbari o‘lim jazosining bekor qilinishini jinoyat-huquqiy siyosatni insonparvarlashtirishning mantiqiy natijasi sifatida baholab, inson qadr-qimmati va inson huquqlari g‘oyasiga zid bo‘lgan ushbu jazoning qo‘llanilishi demokratik jamiyatda g‘ayriinsoniy va shafqatsiz chora sifatida baholanishini ta’kidladi. Bu yondashuv Ozarbayjonning huquqiy davlat qurish strategiyasida inson hayoti oliy qadriyat sifatida idrok etilishining yorqin ko‘rinishlaridan biri bo‘ldi. Ozarbayjon Respublikasi Inson huquqlari va asosiy erkinliklari toʻgʻrisidagi Yevropa konventsiyasiga qoʻshilish va Yevropa Kengashiga qoʻshilishdan bir necha yil avval oʻlim jazosini bekor qilgan. 1998 yilda mamlakatimizda o‘lim jazosining bekor qilinishiga fuqarolik va siyosiy huquqlar to‘g‘risidagi xalqaro paktning o‘lim jazosini bekor qilishga qaratilgan ikkinchi fakultativ protokoliga qo‘shilganimiz sabab bo‘ldi. 1998-yil 22-fevralda imzolangan “Inson huquq va erkinliklarini ta’minlash chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi farmoni inson huquqlarini himoya qilishni davlat siyosatining asosiy yo‘nalishlaridan biriga aylantirdi. Keyingi yillarda inson huquqlarini himoya qilish sohasida amalga oshirilayotgan chora-tadbirlarning g‘oyaviy-huquqiy asosi ana shu hujjat bilan belgilandi Huquqiy islohotlar bo‘yicha komissiya tomonidan tayyorlanib qabul qilingan “Sudlar va sudyalar to‘g‘risida”gi, “Konstitutsiyaviy sud to‘g‘risida”gi qonunlar mustaqil sud hokimiyatini shakllantirish va Konstitutsiya ustuvorligini ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etdi. Sud hokimiyati mustaqilligini mustahkamlash borasidagi chora-tadbirlar ham alohida ahamiyat kasb etdi. 1998 yilda Sud-huquq kengashining tashkil etilishi sud hokimiyatini shakllantirish va sud faoliyatini takomillashtirish nuqtai nazaridan muhim institutsional yangilik bo‘ldi. Mazkur institut tashkil etilishi bilan sudyalarni tanlash, baholash va kasbiy faoliyatini tashkil etish yanada shaffof mexanizmlar asosida amalga oshirila boshlandi 1998-yil iyul oyida Ozarbayjon tarixida birinchi marta Konstitutsiyaviy sudning tashkil etilishi huquqiy davlat qurilishining eng muhim yutuqlaridan biri sifatida baholanishi kerak. Chunki Konstitutsiyaviy sud davlat hokimiyatining barcha tarmoqlari faoliyatining Konstitutsiyaga muvofiqligini nazorat qiluvchi oliy huquqiy kafolat mexanizmi sifatida faoliyat yurita boshladi. Bu qonun ustuvorligini ta’minlashning yangi bosqichining boshlanishi edi. Sud-huquq islohotlarini chuqurlashtirish yo‘lida qabul qilingan qadamlar huquqni muhofaza qiluvchi organlar faoliyatida sifat jihatidan yangi bosqichni boshlab berdi. 1999-yilda qabul qilingan “Prokuratura to‘g‘risida”gi qonun mamlakatimizda hokimiyatlar bo‘linishi tamoyilini to‘liq amalga oshirish, huquqiy davlat institutlarini mustahkamlashga muhim hissa qo‘shdi. Mazkur qonun bilan prokuratura organlarining o‘tgan davrdan meros bo‘lib qolgan bir qator keng qamrovli nazorat vakolatlari qayta ko‘rib chiqildi, uning faoliyati zamonaviy huquq tizimi talablariga moslashtirildi, sud hokimiyati mustaqilligini ta’minlashning muhim huquqiy mexanizmlari yaratildi. Xususan, inson huquq va erkinliklariga to‘sqinlik qilishi mumkin bo‘lgan bir qator protsessual chora-tadbirlarni amalga oshirishda sud nazoratini qo‘llash, qarorlar qabul qilish vakolatlarini sudlarga berish huquqlarni himoya qilish sohasida jiddiy kafolatdir. shakllangan Shu bilan birga, ichki ishlar va jazoni ijro etish organlarida amalga oshirilayotgan islohotlar ham huquqni muhofaza qilish tizimini demokratlashtirish maqsadlariga xizmat qildi. “Militsiya to‘g‘risida”gi qonunning qabul qilinishi bilan ichki ishlar organlarining faoliyati huquqiy asosda yanada aniq belgilanib, ularning asosiy vazifasi fuqarolar xavfsizligini himoya qilish, jamoat tartibini ta’minlash, qonunbuzarliklarga qarshi kurashish kabi vazifalarga asoslandi. Shu bilan birga, ichki ishlar organlari faoliyatini nazorat qilish mexanizmlarini yaratish, fuqarolarning huquqlarini sudda himoya qilish imkoniyatlarini kengaytirish qonun ustuvorligini ta’minlash, jamiyatning davlat institutlariga ishonchini mustahkamlashga xizmat qiluvchi muhim islohotlar sifatida tarixga kirdi 2000-yil sentabrida uch bosqichli sud tizimining joriy etilishi sud-huquq islohotlarining amaliy natijasi bo‘ldi. Birinchi, apellyatsiya va kassatsiya bosqichlaridan iborat mazkur tizim fuqarolarning sud himoyasiga bo‘lgan huquqlarini yanada ishonchli ta’minlash uchun sharoit yaratdi. Bu o‘zgarish sud xatolarini minimallashtirish, sud qarorlari sifatini oshirish va odil sudlovdan foydalanish imkoniyatlarini oshirishni nazarda tutgan Ozarbayjonning 2001-yilda Yevropa Kengashiga, 2002-yilda esa Inson huquqlari va asosiy erkinliklari toʻgʻrisidagi Yevropa konventsiyasiga qoʻshilishi milliy sud-huquq tizimining xalqaro huquqiy makon bilan integratsiyalashuvini tezlashtirdi. Natijada inson huquqlarini himoya qilish sohasidagi xalqaro standartlar milliy huquq tizimining ajralmas qismiga aylandi Bugun ortga nazar tashlaydigan bo‘lsak, Haydar Aliyev rahnamoligida amalga oshirilgan sud-huquq islohotlarining asosiy yutug‘i nafaqat yangi sudlarning tashkil etilishi yoki yangi qonunlarning qabul qilinishi, balki qonunning davlat boshqaruvi markaziga keltirilishi, inson huquqlarining oliy qadriyat sifatida e’tirof etilishi va zamonaviy Ozarbayjon huquq tizimining asosini shakllantirishning asosiy yutug‘i bo‘lgani ayon bo‘ldi Buyuk Yo‘lboshchi Haydar Aliyev asos solgan huquqiy davlat qurish siyosati bugun Ozarbayjon Prezidenti, Oliy Bosh Qo‘mondon Ilhom Aliyev tomonidan muvaffaqiyatli davom ettirilmoqda. Keyingi yillarda sud-huquq tizimini modernizatsiya qilish, elektron sud xizmatlarini joriy etish, fuqarolarning odil sudlovdan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish va inson huquqlarini yanada ishonchli himoya qilish borasida muhim islohotlar amalga oshirildi Ozarbayjon armiyasining Vatan urushidagi tarixiy g‘alabasi, shuningdek, 2023-yilda Qorabog‘da amalga oshirilgan mahalliy aksilterror choralari natijasida mamlakatimizning hududiy yaxlitligi va davlat suvereniteti to‘liq tiklandi. Bu bilan butun mamlakat hududida Ozarbayjon Respublikasi Konstitutsiyasi va qonunlarining qoʻllanilishi taʼminlandi, konstitutsiyaviy qonun ustuvorligi toʻliq oʻrnatildi. Ana shunday tarixiy yutuqlar natijasida butun Ozarbayjonda bosh qonunimiz bo‘lgan Konstitutsiyaning yuridik kuchi ta’minlandi, davlat suvereniteti va konstitutsiyaviy boshqaruv tamoyillari to‘liq amalga oshirildi Bugungi kunda zamonaviy Ozarbayjon davlati Buyuk Yo‘lboshchi Haydar Aliyev belgilab bergan huquqiy davlatchilik yo‘liga sodiq bo‘lib, Prezident Ilhom Aliyev rahnamoligida qonun ustuvorligini yanada mustahkamlash, inson huquqlari va mustaqil sud hokimiyatini ta’minlash yo‘lidagi izchil taraqqiyot yo‘lini muvaffaqiyatli davom ettirmoqda. Shuning uchun ham o‘sha davrda amalga oshirilgan islohotlarni Ozarbayjon tarixidagi huquqiy modernizatsiyaning boshlanishi, mustaqil davlatchilikning huquqiy ustunlari va huquqiy davlatga o‘tishning muvaffaqiyatli ozarbayjon modeli sifatida baholanishi mumkin Bugun Prezident, Oliy Bosh Qo‘mondon Ilhom Aliyev rahnamoligida o‘zining to‘la suverenitetiga ega bo‘lgan butun Ozarbayjonda Milliy ozodlik bayrami g‘oyalari yanada yuksak ma’noga ega. Biz sudyalarning eng oliy burchimiz bu mustaqillik va barqarorlikni adolatli va halol qarorlarimiz bilan himoya qilishdir 2026 © AZERTAC. Mualliflik huquqi himoyalangan. Axborotdan foydalanish giperhavola bilan havola qilinishi kerak