Madaniy merosni muhofaza qilish xalqaro majburiyatdir

1954-yilgi Gaaga konventsiyasi va uning 1999-yildagi Ikkinchi protokoli davlatlarni qurolli mojarolar vaqtida madaniy boyliklarni himoya qilishga majbur qiladi. Bosib olingan hududlarda madaniy boyliklarni yo‘q qilish, noqonuniy tashish yoki qasddan o‘zgartirish xalqaro gumanitar huquqning qo‘pol buzilishi hisoblanadi. YUNESKOning tegishli hujjatlarida madaniy merosni qasddan yo‘q qilish inson qadr-qimmati, asosiy huquqlari va insoniy qadriyatlarga jiddiy ta’sir ko‘rsatishi alohida ta’kidlangan Tarixning turli bosqichlarida madaniy merosga qarshi qaratilgan buzg'unchilik faoliyati hech qachon moddiy boyliklarni yo'q qilish bilan cheklanib qolmagan, balki xalqlar xotirasi, o'ziga xosligi va tarixiy merosiga qo'pol aralashuv shakli sifatida namoyon bo'lgan. Ozarbayjon ko'p yillar davomida bunday vandalizmga duch kelgan. Bu tasodifiy hodisalar haqida emas, balki tarixiy izlarni o'chirishga izchil va maqsadli tizimli yondashuv haqida Tarixiy tajriba shuni ko‘rsatadiki, bu jarayonlar alohida bosqichlarda emas, balki uzoq vaqt davomida davom etgan. 20-asr boshidan boshlab zoʻravonlik, deportatsiya va bosqinchilik siyosati natijasida milliy-madaniy merosimizga jiddiy zarar yetkazildi va bu zarar koʻlami, ayniqsa, bosqinchilik davrida yanada kengaydi. Shuning uchun bu masalani nafaqat o‘tmish fojiasi, balki kelajakdagi xavfsizlik nuqtai nazaridan ham baholash kerak Tarixiy-madaniy meros namunalarini yo‘q qilish, o‘zlashtirish yoki o‘zligini o‘zgartirish nafaqat jismoniy vayron bo‘lish, balki jamoaviy xotirani zaiflashtirish, tarixiy haqiqatlarni buzib ko‘rsatish va yolg‘on tasavvurlarni shakllantirishga urinishdir. Ozarbayjon xalqining asrlar davomida yashab kelgan geografiyalarida mavjudligini tasdiqlovchi moddiy va ma’naviy dalillarni yo‘q qilish o‘sha hududlar tarixini buzib ko‘rsatish va qayta yozishga xizmat qiluvchi makkor siyosiy yo‘nalishning bir qismi bo‘ldi. Masjidlar, maqbaralar, qabristonlar va boshqa muqaddas qadamjolarni vayron qilish, tahqirlash bu siyosatning eng jiddiy ko‘rinishlaridan biridir. Ziyoratgohlar va yodgorliklar nafaqat tosh va devordan qurilgan imoratlar, balki ular avlodlar o‘rtasidagi bog‘liqlik, ma’naviy xotira va milliy o‘zlikni anglatuvchi tashuvchilardir. Bunday inshootlarga nisbatan buzg‘unchilik harakatlari nafaqat me’morchilik namunalariga zo‘ravonlik, balki xalqning diniy e’tiqodi, ma’naviy qadriyatlari va tarixiy mavjudligiga ham hujumdir Madaniy merosning o'ziga xosligini o'zgartirish, uni boshqa mansublikda taqdim etish va tarixiy ahamiyatga egaligini inkor etish ham xuddi shunday xavfli tendentsiyadir. Bunda yodgorlikning nafaqat jismoniy qiyofasi, balki uning tarixiy mohiyati, ma’naviy mazmuni ham o‘zgaradi. Toponimlarni oʻzgartirish, qadimiy manzilgohlar nomlarini oʻchirish, tarixiy xotiraning geografik asoslarini zaiflashtirish oʻsha siyosatning muhim yoʻnalishlaridan biri edi Turli davrlarda Ozarbayjonning madaniy merosi rejali ravishda nishonga olindi, muzey fondlari, arxiv materiallari, kutubxona fondlari va boshqa madaniy boyliklar yo‘q qilindi va talon-taroj qilindi. Madaniy boyliklarni mamlakat chegarasidan tashqariga o‘tkazish, sotish yoki taqdim etish xalqaro huquqda e’tirof etilgan himoya tamoyillarini ochiqdan-ochiq buzish hisoblanadi Madaniy merosga qarshi vandalizm bugungi kunda xalqaro xavfsizlik va tinchlik kun tartibining muhim qismi bo'lishi kerak. Jazosizlik muhiti bunday holatlarning takrorlanish xavfini oshiradi va mintaqada barqaror tinchlik va o‘zaro ishonchning shakllanishiga to‘sqinlik qiladi. Binobarin, madaniy merosning qasddan yo‘q qilinishiga huquqiy va siyosiy baho berish nafaqat tarixiy adolatni tiklash, balki kelajak avlodlar uchun tinchlik xotirasi, ma’naviy qadriyatlari va istiqbollarini asrab-avaylash nuqtai nazaridan ham strategik ahamiyatga egadir Parlament a'zosi