Ko'chirilganlarni davlat tomonidan qo'llab-quvvatlashning yangi modeli

Ozarbayjon qariyb 30 yil davomida bosqinchilik muammosidan aziyat chekdi, bu esa mamlakatimiz uchun jiddiy gumanitar muammo boʻlishi bilan birga, deyarli barcha sohalarga oʻz taʼsirini koʻrsatdi. Armanistonning bosqinchilik siyosati natijasida bir millionga yaqin yurtdoshimiz o‘z vatanini tark etdi. Bu Ozarbayjon mustaqillikka endigina erishgan, mamlakatimiz jiddiy muammolar va iqtisodiy inqirozga yuz tutgan davrda ham yuz berdi. Ana shunday og‘ir davrda Umummilliy lider Haydar Aliyevning hokimiyatga qaytishi bilan davlatimiz mustaqilligi saqlanib qoldi, shu bilan birga, ko‘chirilgan vatandoshlarimizning turmush sharoitini yaxshilash borasida jiddiy qadamlar tashlandi, keng ko‘lamli ishlar amalga oshirila boshlandi. O‘z vatanini tark etgan ichki ko‘chirilganlarni ijtimoiy himoya qilishni kuchaytirish davlatimizning ustuvor yo‘nalishiga aylandi Umummilliy yetakchi muntazam ravishda majburiy ko‘chirilganlar vaqtincha joylashgan hududlarda bo‘lib, ularning sharoiti bilan joyida tanishib, tezkor qarorlar qabul qildi. Shu bilan birga, Ozarbayjonga tashrif buyurgan davlat va hukumat rahbarlari xalqaro tashkilotlar rahbarlari bilan uchrashuvdan so‘ng, qoidaga ko‘ra, mehmonlarni Boku shahridagi qochqinlar va ichki ko‘chirilganlar vaqtinchalik yashash joylarini ko‘rishga taklif qilishdi va bu bilan Armanistonning Ozarbayjonga harbiy tajovuzi natijasida yuzaga kelgan insonparvarlik halokatini yaqqol ko‘rsatishdi O‘tgan yillarda mamlakatimiz rahbariyatining topshirig‘iga binoan ushbu toifadagi fuqarolarning turmush sharoitini yaxshilash maqsadida yangi aholi punktlari, ko‘p qavatli turar-joy binolari barpo etildi. Shu bilan birga, ichki ko‘chirilganlar bandligini oshirish, ularning ta’lim va sog‘liqni saqlash xizmatlaridan foydalanishini ta’minlash bo‘yicha izchil davlat dasturlari amalga oshirilmoqda. Davlat tomonidan tegishli nafaqalar va kommunal xizmatlar uchun imtiyozlar berilayotgani ushbu fuqarolarning moddiy farovonligi uchun muhim yordam bo‘ldi. Davlatimiz tomonidan majburiy ko‘chirilganlar duch kelayotgan ijtimoiy, iqtisodiy va boshqa gumanitar muammolarni tizimli ravishda hal etish maqsadida maqsadli chora-tadbirlar amalga oshirilib, mustahkam qonunchilik bazasi shakllantirildi. Shu maqsadda Ozarbayjon Respublikasi Prezidenti tomonidan 75 ta farmon va farmoyishlar, Vazirlar Mahkamasi tomonidan 224 ta qaror va farmoyishlar, Milliy Majlis tomonidan 11 ta qonun qabul qilingan. Ozarbayjon Prezidentining 2004-yil 1-iyuldagi farmoni bilan tasdiqlangan “Qochqinlar va ko‘chirilganlarning turmush sharoitlarini yaxshilash va bandligini oshirish bo‘yicha Davlat dasturi” ana shu huquqiy asos markazida turgan asosiy strategik hujjatlardan biri bo‘ldi. Mazkur dastur kelgusi yillarda amalga oshiriladigan keng ko‘lamli loyihalarning yo‘l xaritasini belgilab berdi Ko'chirilganlarning uy-joy va maishiy sharoitlarini yaxshilash ham davlat ijtimoiy siyosatining asosiy yo'nalishi bo'ldi. 2007 yilda temir yo'lda 12 ta chodir shaharchasi va yuk vagonlaridan iborat aholi punktlari butunlay tugatildi. Finlyandiya tipidagi 16 ta vaqtinchalik aholi punktining oxirgisi 2016-yilda to‘liq tugatildi.Mamlakat rahbariyatining farmoyishlari bilan ko‘chirilganlarni uy-joy bilan ta’minlash masalasini tubdan hal etish maqsadida 121 ta yangi aholi punkti va ko‘p qavatli uylardan iborat zamonaviy turar-joy majmuasi qurilib, foydalanishga topshirildi. Bunday keng ko‘lamli qurilish-infratuzilma ishlari natijasida 62 mingdan ortiq majburiy ko‘chirilgan oilalar, ya’ni 300 mingdan ortiq fuqaroning yashash sharoiti to‘liq yangilandi Ozarbayjonning Vatan urushidagi shonli g‘alabasidan so‘ng butunlay yangi holat, yangi voqeliklar yuzaga keldi. Bu yangi holat, albatta, davlat tomonidan ko'chirilganlarga nisbatan olib borilayotgan siyosatning o'zgarishiga olib keldi. Ya’ni, bir tomondan, lug‘atimizda ko‘p yillardan buyon o‘rin olgan “majburiy ko‘chirilgan” iborasi tarixga aylangan bo‘lsa, ikkinchi tomondan, ozod qilingan hududlarni tiklash va qayta qurish, sobiq majburiy ko‘chirilganlarni o‘z ona yurtlariga qaytarish ishlari boshlandi. "Buyuk qaytish" davlatning ushbu yo'nalishdagi faoliyatini rivojlantirishning yanada kengroq va sifat jihatidan mutlaqo yangi bosqichini o'z ichiga oladi Bularning barchasi mustaqillikka erishganimizdan keyingi 35 yil davomida Milliy Majlis tomonidan qabul qilingan qochoqlar va ko‘chirish to‘g‘risidagi aktlar allaqachon tarixga aylanganidan, yangi “Buyuk Qaytish” qonunlari yozilayotganidan dalolat beradi. Shularni inobatga olgan holda Ozarbayjon parlamentining Mehnat va ijtimoiy siyosat va inson huquqlari qo‘mitasining 3 iyun kuni bo‘lib o‘tgan qo‘shma majlisida Uy-joy kodeksi, “Qochqinlar va majburiy ko‘chirilganlar (mamlakat) “Ijtimoiy ko‘chirilganlarning maqomi to‘g‘risida”gi) va “Majburiy ko‘chirilganlar va ularga tenglashtirilgan shaxslarni ijtimoiy himoya qilish to‘g‘risida”gi qonunlarga o‘zgartish va qo‘shimchalar kiritish muhokamaga qo‘yildi Yangi o‘zgarishlardagi muhim masalalardan biri bosqindan ozod qilingan hududlarda doimiy aholi punktlari fondini tashkil etish tashabbusidir. Uy-joy kodeksiga kiritilgan o‘zgartishlar yaratilib, “Ishg‘oldan bo‘shatilgan hududlarda doimiy turar-joy fondi” tarkibiga kiruvchi turar-joy massivlari fuqarolarga ijara shartnomasi asosida emas, balki mulk huquqi asosida beriladi “Qochoqlar va ichki ko‘chirilganlarning maqomi to‘g‘risida”gi qonunga kiritilgan o‘zgartirish bilan shaxs bosib olingan hududda avvalgi yashash joyi o‘rniga yangi yashash joyini sotib olganida yoki imkoniyatdan voz kechganda maqomni yo‘qotish qonuniy nuqtai nazardan aniq belgilab qo‘yildi “Ichki ko‘chirilganlarni ijtimoiy himoya qilish to‘g‘risida”gi qonunga kiritilgan o‘zgartirishda ijtimoiy himoya choralari 3 yil muddatga davom etishiga oydinlik kiritildi. Ushbu 3 yillik muddat qonun kuchga kirgunga qadar boshqa joyga ko'chirilgan shaxslar uchun ko'chirilgan kundan boshlab hisoblanadi. Qonun kuchga kirgunga qadar yangi hududlardan kvartira sotib olgan ID-ning fuqarolari ham taklif etilayotgan qonuniy imtiyozlardan foydalanishlari mumkin bo‘ladi. Bo‘shatilgan hududlardan ko‘chirilganlar uy yoki kvartira bilan ta’minlanib, o‘sha turar joy zudlik bilan ularga topshiriladi Davlat byudjeti hisobidan tahsil olayotgan shaxslar uchun to‘lov-kontrakt to‘lash o‘qish muddati tugagunga qadar davom ettiriladi. Davlatning ijtimoiy himoya tizimi yagona maqomga bog'liq emas, balki ko'p bosqichli mexanizmlardan iborat. Shuningdek, u manzilli ijtimoiy yordam, bandlik dasturlari, uy-joy, ta'lim va sog'liqni saqlash, reabilitatsiya va ijtimoiy integratsiya dasturlarini o'z ichiga oladi Milliy Majlis Inson huquqlari qo‘mitasi raisi Zohid O‘rujning so‘zlariga ko‘ra, o‘ttiz yildan buyon dunyoning turli platformalaridan “qochoq”, “ko‘chirilgan” va “ko‘chirilgan” sifatida taqdim etilgan Ozarbayjon fuqarolari allaqachon yangi huquqiy o‘ziga xoslikka ega bo‘lmoqda. Ular endi yordam oluvchilar emas, balki o‘z yeri, uyi va kelajagiga ega bo‘lgan g‘olib xalq vakillaridir Deputatning aytishicha, qonun loyihasi Vatan urushidagi G‘alabaning huquqiy natijasi bo‘lib, majburiy ko‘chirilish davridan Buyuk Qaytish bosqichiga o‘tishni belgilab beradi. Uning so‘zlariga ko‘ra, qonun loyihasida G‘alaba davri voqeligidan kelib chiqqan holda, majburiy ko‘chirilganlarni uzoq muddatli ko‘chirilishdan chiqarish, ularga doimiy yashash va barqaror turmush sharoitini ta’minlashning aniq huquqiy mexanizmlari yaratilgan. Yangi huquqiy tartibga solish vaqtinchalik joylashtirish modelini doimiy turar joy va mulkchilik bilan almashtiradi, bunda bosib olingan hududlarga qaytgan ID-lar o'z uylarining to'liq egalariga aylanadi. Qonun loyihasi mulk huquqini ta’minlash, aholining doimiy yashashiga ko‘maklashish va aholini ijtimoiy muhofaza qilish chora-tadbirlari barqarorligini ta’minlash nuqtai nazaridan alohida ahamiyatga ega Yuqorida ta’kidlaganimizdek, Vatan urushidan keyingi davlat uchun asosiy ustuvor vazifa – “Buyuk qaytish” dasturi doirasida ozod qilingan hududlarni jadallik bilan qayta tiklash, odamlarni o‘z ona yurtlariga joylashtirishdir. Vatan urushidan keyingi qisqa davrda bosqindan ozod qilingan hududlarimizga 85 mingdan ortiq fuqarolarimiz joylashdi O‘sha hududlarda uzoq yillardan beri og‘ir sharoitda yashab kelayotgan xalqimiz uchun bugungi kunda barcha zarur sharoitlar yuqori saviyada yaratilgan. Shaharsozlik eng zamonaviy konsepsiyalarni qo‘llash orqali amalga oshirilmoqda, “Aqlli qishloqlar” va “Aqlli shaharlar” barpo etilmoqda. Xonadonlashtirish, zamonaviy infrastruktura bilan bir qatorda, ham da ishbilarmonlik masalalari ustuvor yo'nalishdir, yangi ish joylari, keng ishlab chiqarish va qishloq xo'jaligi salohiyati yaratiladi. Bularning barchasi Ozarbayjon davlati o‘z fuqarolari bilan birga ekanini, ularning farovonligi, yaxshi sharoitlarda yashashi uchun mehnat qilayotganini yana bir bor namoyon etadi