Ali Abasovning “Yo‘qotish va qaytish estetikasi. Kamol Abdullaning “Gulchohra va askar” pyesasi asosida” kitobi nashr etildi

Adabiyotni falsafiy, semiotik va madaniy xotira kontekstida tahlil qilish zamonaviy Ozarbayjon gumanitar tafakkurida alohida ahamiyatga ega. Bu yo‘nalishda olib borilayotgan izlanishlar orasida professor Ali Abasovning yaqinda nashr etilgan “Yo‘qotish va qaytish estetikasi. Kamol Abdullaning “Gulchohra va askar” pyesasi asosida” nomli kitobi e’tiborni tortadi. Asarda muallif Kamol Abdulla dramaturgik poetikasini nafaqat badiiy matn darajasida, balki milliy xotira, metafizik tafakkur, mustamlakachilikdan keyingi ong va arxetipik tafakkurning murakkab estetik modeli sifatida tahlil qiladi. Kitobda “Gulchohre va askar” spektaklining ichki semantik qatlamlari, sukunat dramaturgiyasi, tovush hodisasi, qaytish g‘oyasi va jamoa xotirasining badiiy o‘zgarishi zamonaviy ilmiy-nazariy yondashuvlar doirasida ko‘rib chiqiladi Asarning “Muqaddima o‘rniga” qismida ta’kidlanganidek, kitob klassik ilmiy monografiya doirasidan chiqib, muallifning shaxsiy fikrlash traektoriyasi, estetik qarashlar tizimi, falsafiy-intellektual yondashuvini ochib beradi. Professor Ali Abasov nafaqat tadqiqotchi; matnning ichki quvvatini, ovozini va sukunatini eshitadigan tarjimon vazifasini ham bajaradi. Shu nuqtai nazardan, kitobning asosiy afzalliklaridan biri uning ko'p tarmoqliligidir Muallif Kamol Abdullaning “Gulchohra va askar” pyesasini shunchaki dramaturgik matn sifatida emas, balki ozarbayjon xalqining milliy xotirasi, zamon metafizikasi va jamoaviy ongsizligining badiiy modeli sifatida taqdim etadi. Kitobda mustamlakadan keyingi drama, arxetiplarni qayta qurish, metafizik matn tushunchasi, sukunat hodisasi, muhabbat va qaytish estetikasi kabi tushunchalar yagona konseptual tizim doirasida tahlil qilingan. Muallif “Gulchohra va Asgar”ning faqat sevgi qissasi emasligini ko‘rsatadi; bu yerda vaqt, xotira, tovush, milliy taqdir va insonning metafizik yolg‘izligi o‘zaro munosabatlarning murakkab tizimida namoyon bo‘ladi Kitobning “Boshlash” qismida muallif spektaklning Akademik musiqali drama teatrida namoyish etilganidan olgan taassurotlari asosida spektaklning strukturaviy poetikasiga e’tibor qaratadi. Ta’kidlanganidek, Kamol Abdulla poetikasi tashqi hodisalarning ko‘pligidan emas, balki kichik bir shakl ichida katta ma’nolarning mujassamligidan tug‘iladi. Bu yerda “kichik matn – katta ma’no” tamoyili asosiy estetik mexanizm sifatida ko‘rsatilgan Ali Abasov asardagi minimalizmni estetik zaiflik sifatida emas, aksincha, chuqur falsafiy zichlik ko‘rsatkichi sifatida baholaydi. Uning fikricha, hatto kichik dialog, qisqa sukunat, tugallanmagan jumla ham katta tarixiy va metafizik yukni ko‘tarishi mumkin. Ushbu yondashuv zamonaviy germenevtik tahlil usullari bilan rezonanslashadi Muallif e’tibor qaratgan asosiy masalalardan biri asardagi “ovoz” hodisasidir. Kitobda Kamol Abdulla dramaturgiyasida tovush faqat akustik element emasligi; tarixiy xotira, milliy taqdir va milliy ruhni ifodalash vositasiga aylanadi. Ba'zida xalqning butun tarixi bir necha satr va bir nechta intonatsiyalar ichida yashirinishi mumkin. Bu fikr asarning semiotik qatlamini chuqurroq anglash imkonini beradi Kitobning muhim nazariy yo‘nalishlaridan biri “metafizik matn” tushunchasidir. Ali Abasov Kamol Abdulla dramaturgiyasini metafizik matn sifatida tavsiflab, uning ko‘rinadigan syujetdan ko‘ra chuqurroq qatlamlarga ega ekanligini ko‘rsatadi. Muallifning ta’kidlashicha, “Gulchohra va askar” spektaklidagi voqealardan ko‘ra ko‘rinmas kuchlar, ichki ovozlar, tarixiy xotira izlari ko‘proq harakat qiladi. Bu erda qahramonlar nafaqat individual belgilar, balki jamoaviy xotiraning ramziy tashuvchilari hamdir. Shu nuqtai nazardan qaraganda, Gulchohra va Asg‘ar obrazlari o‘ziga xos qahramonlar emas, balki ular ozarbayjon xalqining sevgi, ayriliq, sadoqat va qaytish haqidagi umumiy g‘oyalarini ifodalovchi arxetipik modellarga aylanadi Ali Abasov o‘z kitobida “Gulchohra va askar” pyesasini mustamlakachilikdan keyingi sharoitda tahlil qiladi. Muallif ozarbayjon xalqining tarixiy jarohatlari, qatag‘onlari, bo‘linishlari, milliy xotira muammolari asarning chuqur qatlamlarida o‘z aksini topgan, deb hisoblaydi. Shu nuqtai nazardan qaraganda, spektakl nafaqat estetik hodisa, balki tarixiy ongni badiiy qayta qurish hamdir. Milliy xotiraning parchalanishi, insonning o'z ovozidan uzoqlashishi va zamon bilan munosabatlarining buzilishi zamonaviy insonning asosiy ekzistensial muammolaridan biridir Ali Abasov tahlilining muhim xususiyatlaridan biri uning falsafiy terminologiyani badiiy matn ruhiga mos ravishda qo‘llashidir. Muallif og‘ir nazariy konstruksiyalar yaratish o‘rniga she’riy-falsafiy til orqali asarning ichki energiyasini ochishga harakat qiladi Kitobda Kamolga alohida urg'u berilgan Abdulla dramasi milliy tarix va zamonaviy inson o‘rtasidagi ko‘prik rolini o‘ynaydi. Bu erda o'tmish nafaqat nostalji ob'ektiga aylanadi; bugungi kunning axloqiy-estetik muammolarining kaliti sifatida taqdim etiladi Muallifning fikricha, buyuk badiiy asarning asosiy xususiyati uning hajmi emas, balki yaratgan fikr teranligidir. Shu boisdan ham “Gulchohra va askar” spektaklidagi qisqa dialoglar, pauzalar, sahna sukunatlari butun bir falsafiy tizimning unsurlariga aylanadi. Bu yerda Ali Abasov musiqiy estetika va dramaturgiya o‘rtasida o‘xshashliklarni keltirib chiqaradi. Uning qayd etishicha, ba’zan musiqiy pauza katta hissiy taranglikni yuzaga keltirganidek, sukunat ham Kamol Abdulla dramaturgiyasida xuddi shunday vazifani bajaradi. Bunday yondashuv asarni nafaqat filologik, balki estetik va semiotik nuqtai nazardan ham tahlil qilish imkonini beradi Asarning diqqatga sazovor xususiyatlaridan biri uning tili va uslubidir. Ali Abasov akademik ilmiy uslubni saqlab qolgan holda matnga yuksak poetik dinamika bera oldi. Uning tili quruq nazariy sharhlardan yiroq. Muallif falsafiy tushunchalarni badiiy-estetik darajada taqdim etadi, bu esa kitobni ham akademik auditoriya, ham keng kitobxonlar uchun qiziqarli qiladi Kitobning asosiy afzalliklaridan biri uning ko'p tarmoqliligidir. Bu yerda falsafa, estetika, dramaturgiya, semiotika, madaniyatshunoslik va psixoanalitik yondashuvlar yagona talqin tizimida birlashtirilgan. Ali Abasov ko'rsatadiki, buyuk adabiyot faqat voqealarni tasvirlamaydi; unda xalqning tarixiy xotirasi, ruhiy jarohatlar va metafizik izlanishlar ifodalanadi. Muallif “Gulchohra va askar” pyesasi tahlili asosida zamonaviy ozarbayjon dramaturgiyasining yangi estetik imkoniyatlarini ochib berishga muvaffaq bo‘lgan Binobarin, “Yo‘qotish va qaytish estetikasi” kitobi nafaqat muayyan dramaturgik matnning talqini, balki Ozarbayjon gumanitar tafakkurining falsafiy-estetik taraqqiyotini aks ettiruvchi muhim ilmiy asardir. Ushbu kitobni zamonaviy ozarbayjon dramaturgiyasining chuqur ma’naviy qatlamlarini anglash nuqtai nazaridan muhim nazariy manbalardan biri sifatida qarash mumkin Aytish joizki, professor Ali Abasovning “Yo‘qotilish va qaytish estetikasi. Kamol Abdullaning “Gulchohra va askar” pyesasi asosida” nomli monografiyasi “Fyuuzat” nashriyotida chop etilgan. Kitob rus tilidan tarjima qilingan va Zeynal Mammadli tomonidan ilmiy tahrir qilingan. Nashr zamonaviy Ozarbayjon gumanitar tafakkurining dolzarb yo‘nalishlari bilan qiziquvchi filologlar, faylasuflar, teatrshunoslar, madaniyatshunoslar va estetik tadqiqotchilar uchun muhim ilmiy manbalardan biri sifatida alohida ajralib turadi