Latifah O‘rujning “Sirli yurishlar” romanida inson, jamiyat, zamon va axloq, ma’naviyat saboqlari

Filologiya fanlari doktori, professor, Qirgʻiziston Respublikasi pedagogi Latifah O‘rujning “Sirli yurishlar” romani Q.Aqmatov va N.Abitov tomonidan qirg‘iz tiliga tarjima qilingani kitobxonlarda katta qiziqish uyg‘otdi va qardosh Ozarbayjon xalqi bilan adabiy-madaniy aloqalar doirasida ma’naviy ko‘prik sifatida alohida ahamiyat kasb etdi. Asarda inson taqdiri, ayollarning jamiyatdagi o‘rni, axloq-odob, ijtimoiy adolat masalalari o‘z aksini topgan. Romandagi bosh qahramon Leyloning hayot yo‘li, yetti opa-singilning taqdiri tasvirlangan; Oddiy oilada tug‘ilib o‘sgan qizlarning mehnati, mustahkam irodasi tufayli oliy ma’lumotga ega bo‘lishi, turli sohalarda mehnat qilishi, hayot uchun kurashi badiiy obrazlar orqali real hayot asosida ko‘rsatiladi Muallif yetti qizning taqdiri orqali muhim ijtimoiy g‘oyani ilgari suradi: insonning kelajagi faqat u tug‘ilgan muhit bilan chegaralanib qolmaydi; ta'lim, mehnat, kuchli iroda va ma'naviy matonat orqali inson o'z taqdirini o'zgartirishi mumkin. Bu romanning asosiy ijtimoiy-falsafiy pafosidir. Muallif ayollarning jamiyatdagi o‘rniga yangicha yondashishga chaqiradi. An’anaviy tafakkurda qiz farzandning imkoniyatlari faqat oilaviy hayot bilan chegaralangan bo‘lsa, romanda qizlar bilimli, kasb-hunarli, mustaqil fikrlovchi, ijtimoiy hayotning faol ishtirokchisi sifatida namoyon bo‘ladi. Shu nuqtai nazardan qaraganda, asarda ayolning ijtimoiy subyekt sifatida shakllanishi asosiy g‘oyalardan biri sifatida qaraladi. Yozuvchi ayolni zaif, himoyaga muhtoj personaj sifatida emas, aksincha, bilimli, qat’iyatli, adolat uchun kurasha oladigan ma’naviy-axloqiy kuchli shaxs sifatida tasvirlagan Asardagi qahramonlarning psixologik olami hayot sinovlariga munosabati orqali ochib beriladi. Xarakter psixologiyasini o‘rganuvchi olim N. Levitov “Xarakter mehnat faoliyatida, ijtimoiy munosabatlarda, ayniqsa, hayotiy konflikt va kurashlarda shakllanadi va tarbiyalanadi”, deb ta’kidlaydi. Shaxsda muayyan tarixiy sharoitlarda shakllangan xarakter xislatlari vaqt o‘tishi bilan to‘la pishib, shu shaxsning individual sifatiga aylanadi. Muayyan ijtimoiy sharoitlar va tashqi ta'sirlar natijasida shakllangan xarakter belgilari yanada to'liqroq bo'ladi, insonning ichki dunyosini yanada aniq va keskin ochib beradi Yetti opa-singilning taqdiri nafaqat tashqi hodisalarning ketma-ketligi, balki insonning ichki rivojlanishi, o'zini o'zi bilishi, maqsad sari olg'a borishi, psixologik kamolotga erishish yo'lidir. Qahramonlarning psixologik kuchi ularning qiyinchiliklardan qochmasligi, aksincha, ularni yengib o‘tishga, maqsadli hayot qurishga, jamiyatda o‘z o‘rnini topishga, xalqqa sidqidildan xizmat qilishga intilishida ko‘rinadi. Muallif ana shunday obrazlar orqali insonning ichki imkoniyatlari haqida teran fikrlar bildiradi. Inson tashqi sharoitlarga to'liq bo'ysunmaydi; u o'z irodasi, bilimi, e'tiqodi va axloqiy pozitsiyasi orqali hayot yo'nalishini o'zgartira oladi Leylaning fe’l-atvori psixologik jihatdan barkamol bo‘lib, huquqshunos sifatida doimo turli insoniy taqdirlar, ziddiyatlar, adolatsizliklar, qonun va axloqiy tanlovlar bilan to‘qnash keladi. Bunday kasb hissiy barqarorlik, analitik fikrlash, ichki sabr va ma'naviy mustahkamlikni talab qiladi Masalan, bosh qahramon Leyloning advokatlik faoliyati, o‘g‘li Rufatning iste’dodli shaxmatchi sifatidagi taqdiri bilan bog‘liq voqealar asar mazmunini yanada chuqurlashtiradi. Romanning eng chuqur ramziy qatlamlaridan biri inson taqdirining shaxmat o‘yini bilan qiyoslanishidir. Bu qiyoslash asar nomidan tortib, mazmun tuzilishigacha poetik jihatdan bog‘langan. Shaxmat shunchaki o'yin emas. U aniq va irodali fikrlash, kelajak strategiyasi, bashorat va mas'uliyat namunasidir. Har bir harakatning oqibati bor; bitta noto'g'ri qadam boshqa imkoniyatlarni cheklaydi. Aniq va oqilona harakat g'alabaga yo'l ochadi. Inson hayoti shunday: har bir qaror, har bir qadam, har bir tanlov kelajakka ta'sir qiladi. Rufat shaxmat musobaqalaridagi voqealar bu falsafiy g‘oyani badiiy saviyada ochib beradi. Rufat uchun shaxmat nafaqat sport musobaqasi, balki hayotning turli jabhalarini anglash maktabidir. Shaxmat orqali sabr-toqatli bo‘lishni, raqibni tushunishni, mag‘lubiyatni qabul qilishni, g‘alabaga erishishni, eng muhimi, hayotda to‘g‘ri yo‘l topishni, xalqqa sidqidildan xizmat qilishni o‘rganadi Inson taqdirini shaxmat bilan solishtirishda bir qancha muhim falsafiy qatlamlar mavjud. Birinchidan, shaxmatdagi har bir donaning o‘z o‘rni va imkoniyati bor. Hayotda har bir insonning o'z taqdiri, qobiliyati, sharoiti va mas'uliyati bor. Ammo figuraning kuchi nafaqat o'zida, balki uning umumiy o'yinda to'g'ri joylashishida. Shunday qilib, insonning muvaffaqiyati shaxsiy qobiliyat va ijtimoiy sharoitning birligiga ham bog'liq. Ikkinchidan, shaxmatda shoshqaloqlik ko'pincha mag'lubiyatga olib keladi. Hayotda o'ylamasdan qaror qabul qilish odamni qiyin ahvolga solishi mumkin. Romanda shaxmatdan inson taqdirining ramziy modeli sifatida foydalanilgan. Asarning falsafiy o‘zagi har bir inson o‘z taqdirining shaxmatchisi bo‘lishi kerakligi g‘oyasidir Romandagi vaqt shunchaki xronologik vaqt emas. U turli hayot saboqlari bilan insonni sinovdan o'tkazuvchi, tarbiyalovchi va shakllantiruvchi kuch sifatida taqdim etiladi. Masalan, asar jarayonida Leylaning talabalik yillari, ijodining boshlanishi, kasbiy va oilaviy mas’uliyati, ijtimoiy adolat uchun kurashi – bularning barchasi insonning ichki dunyosini ochib beruvchi davr va hayot bosqichlari sifatida namoyon bo‘ladi. Muallif vaqt xronotopini ikki yo'nalishda taqdim etadi. Birinchisi - o'tgan kunlar hayotining haqiqati. Ikkinchisi, bugundan kelib chiqadigan o'zgarishlarni ko'ra bilishning ahamiyati. Bu yerda shaxmat tafakkuri romanning falsafiy o‘zagiga aylanadi. Chunki yaxshi shaxmatchi nafaqat hozirgi vaziyatni, balki keyingi harakatlarni ham oldindan ko‘ra oladi. Xuddi shunday inson hayotda nafaqat bugungi foydani, balki kelajakdagi oqibatlarini ham o‘ylab harakat qilishi kerak. Shu nuqtai nazardan qaraganda, romanda zamon insonning aqli, vijdoni, sabr-toqati, mas’uliyatini sinovdan o‘tkazuvchi buyuk hayot fazosi sifatida ko‘rsatilgan Yozuvchi “Sirli yurishlar” romanidagi qahramonlar xarakterini ochib berishda yo‘l xronotopidan mahorat bilan foydalangan. Olim M.Baxtin “yo‘l”ni adabiyotdagi eng muhim xronotoplardan biri sifatida tavsiflagan. Uning ta'kidlashicha, "romandagi uchrashuvlar ko'pincha yo'lda sodir bo'ladi. Yo'l - kutilmagan uchrashuvlar ko'p bo'ladigan joy. Yo'lda vaqt va makonning bir nuqtasida turli odamlar, barcha tabaqalar, diniy e'tiqodlar, millat va avlod vakillarining yo'llari kesishadi. Yo'lda turli hodisalar tugunlanadi va amalga oshiriladi. Bu erda vaqt kosmosdagi tushunchalar bilan uyg'unlashadi " va buning sababi ". “Sayohat” boy metaforik ma’noga ega bo‘lib, uning asosiy o‘zagi vaqtdir” Asarda qahramonlar sayohati orqali inson taqdiri, jamiyat, zamon, ona zamin, millat ildizlari badiiy talqin etilgan. Yo‘l xronotopi ozarbayjon xalqining tarixiy davri, ijtimoiy voqealar, ma’naviy-axloqiy muammolar, milliy qadriyatlar, inson va tabiat o‘rtasidagi dialektik munosabatlarni chuqurroq anglash imkonini beradi. Shu bilan birga, u vaqt va makon o'rtasidagi murakkab munosabatlarning badiiy modelini yaratishda moslashuvchan vosita rolini o'ynaydi Asardagi muhim tematik-mafkuraviy markazlardan biri jamiyatdagi adolat masalasidir. Bu g‘oyaning rivojlanishida Leylo targ‘iboti alohida o‘rin tutadi. Huquqshunos sifatida Leyla qonunning nafaqat tashqi normalarini, balki uning ichki axloqiy mohiyatini ham tushunadigan qahramon sifatida namoyon bo‘ladi. Muallif o‘z faoliyati orqali adolatning inson va jamiyat o‘rtasidagi munosabatlardagi o‘rnini ko‘rsatadi. Asarning yuridik xodimlarga bag‘ishlanishi ham uning g‘oyaviy yo‘nalishini yaqqol ko‘rsatib turibdi. Muallif uchun yuridik xodim shunchaki qonunni ijro etuvchi shaxs emas. U jamiyatda adolat tarozisini ushlab turgan ma’naviy-axloqiy mas’uliyatli shaxs Adolat tarozilari romanda kuchli timsol sifatida namoyon bo‘ladi. Tarozi - jamiyatdagi muvozanat, haqiqat va xolislik ramzi. Ammo bu tarozilarni muvozanatlash oson emas. Chunki jamiyatda shaxsiy manfaat, kuch-qudrat, qo‘rquv, tanish-bilish, moddiy ta’magirlik, adolatsizlik kabi omillar doimo mavjud. Bunday sharoitda yuridik xodimning nafaqat kasbiy mahorati, balki uning xalq oldidagi vijdoni ham katta ahamiyatga ega. Qonunni adolatli qo‘llashi uchun shaxs kasbiy bilimga, pok vijdonga, yuksak insoniylik va mas’uliyatga ega bo‘lishi kerak. Binobarin, romanda huquq mavzusi quruq huquqiy masala sifatida emas, balki inson taqdiri, vijdon va jamiyat kesishgan joy sifatida ko‘rsatilgan Asardagi qahramonlarning hayotiy kurashi faqat ta’lim yoki kasbiy muvaffaqiyat bilan cheklanmaydi. Ularning haqiqiy g‘alabasi har qanday sharoitda ham insoniy fazilatlarini saqlab qolishdadir. Bu yerda muallif ma’naviy-axloqiy qadriyatlarni asarning ichki o‘zagiga aylantiradi. Masalan, yetti opa-singilning tinimsiz mehnati, maqsadli hayotga intilishi, kurashi ularning shaxs sifatida kamol topishining asosiy manbaidir. Ta'lim insonning jamiyatda o'z o'rnini topishiga, to'g'ri fikrlashga, adolatsizlikka qarshi turishga yordam beradigan axloqiy kuch sifatida taqdim etiladi. Qahramonlar hayotning shiddatli oqimida yashasalar-da, ular hech qachon odamiylikni yo‘qotmaydi. Bu yozuvchining gumanistik pozitsiyasini ko'rsatadi. Romanda insonning kasbi, bilimi, mavqei uning qadr-qimmati, mas’uliyati bilan birlashganda haqiqatdir. ijtimoiy mazmun kasb etgani haqida chuqur fikr ilgari suriladi Latifah O‘rujning “Sirli yurish” romanida milliy qadriyatlar va umuminsoniy qadriyatlar bir-birini to‘ldiradi. Milliy qadriyatlar oila, kattalarga hurmat, qiz izzati, aka-uka hamjihatligi, ota-ona mehnatini qadrlash, mehnat, do‘stlik kabi tushunchalar orqali ochib beriladi. Yetti opa-singil bir oilani tark etib, turli hayot yo‘llarini tanlagan bo‘lsalar-da, o‘zlarining ichki aloqalarini yo‘qotmaganlar, bu Ozarbayjondagi oila birligi tushunchasini, umuman, Sharq madaniyatini eslatadi. Shu bilan birga, bilim olishga intilish, adolat, inson huquqlari, kasbiy mas’uliyat, xotin-qizlarning jamiyatdagi o‘rni, shaxsning erkin kamol topishi kabi g‘oyalar umuminsoniy mazmunga ega. Bu esa romanga nafaqat milliy doirada, balki keng insonparvarlik nuqtai nazaridan baho berish imkonini beradi. Muallif milliy qadriyatlarni insoniylik asosini mustahkamlovchi ma’naviy tayanch sifatida ko‘rsatadi. Umuminsoniy qadriyatlar qahramonlarning axloqiy, ijtimoiy va kasbiy rivojlanishi orqali namoyon bo'ladi Darhaqiqat, roman nomi badiiy-poetik nuqtai nazardan juda muhim ma’noga ega. "Sirli marsh" iborasi ko'p qatlamli belgi sifatida ishlatiladi. Birinchi ma'no shaxmatda harakatdir. Bu yerda “borish” deganda hisoblangan qadam, strategik qaror va aqlning faoliyati tushuniladi. Ikkinchi ma'no - insonning hayotidagi qadamlari. Har bir inson o‘z hayot yo‘lini belgilaydi: ta’lim oladi, kasb tanlaydi, oila quradi, adolat uchun kurashadi, qiyinchiliklarni yengadi. Uchinchi ma'no - taqdirning siridir. Inson har doim ham o'z kelajagini to'liq ko'ra olmaydi. Hayotda kutilmagan hodisalar, turli sinovlar va burilish nuqtalari bo'ladi. Shuning uchun bu ketish "sirli" deb ataladi. Lekin bu sir tartibsizlik emas; uning ichida ichki qonuniyat, sabab va axloqiy mantiq mavjud. Asarda muallif ertangi kunning serqirra o‘zgarishlarini bugungi hayotdan ko‘ra oladigan insonlarni qadrlaydi. Bu intellektual bashoratning ko'rsatkichidir. Roman nomining o‘zida chuqur falsafiy ma’no bor. “Sirli yurish” tushunchasi bir tomondan shaxmatda ichki mantiqqa asoslangan, oldindan o‘ylangan qadamni nazarda tutsa, ikkinchi tomondan, inson hayotidagi taqdirning murakkab va ziddiyatli yo‘lini aql, vijdon, mas’uliyat va uzoqni ko‘ra bilish bilan boshqariladigan murakkab ma’naviy-axloqiy makon sifatida namoyon etadi “Sirli yurishlar” romanining badiiy xususiyati uning g‘oyaviy mazmuni va ramziy obrazlarining birligida namoyon bo‘ladi. Asarda hayotiy voqelik va falsafiy umumlashtirish birgalikda berilgan. Eng asosiy badiiy ramzlardan biri bo‘lgan tarozi adolat, xolislik va muvozanatni ifodalaydi. Tarozi nafaqat huquqshunoslarning kasbiy burchini, balki insonning ichki vijdonini ham o'zida mujassam etgan. Shaxmat ramzi donolik, strategiya, hayot kurashi va taqdirning murakkabligini ifodalaydi. Yana bir ramz, "ketish" insonning tanlovi, qadami, qarori va mas'uliyatini ifodalaydi. Etti opa-singil ramzi ham chuqur ma'noga ega. Sharq madaniyatida yetti raqam yaxlitlik, to‘liqlik va xilma-xillikni bildiradi. Shu nuqtai nazardan qaraganda, asar o‘quvchini Chingiz Aytmatov aytganidek, “har kuni odam bo‘lishga” chaqiradi Hayot haqiqatini badiiy haqiqatga aylantirishda yozuvchining jonli tasavvuri, iste’dod tabiatining kuchi yaqqol ko‘zga tashlanadi. Faylasuf Evald Ilyenkov aniq ta’kidlaganidek: “Yozuvchining fantaziyasi nihoyatda moslashuvchan tafakkurning eng mahsuldor shaklidir.U inson yashayotgan olamni idrok etish faolligini oshiradigan universal qobiliyatdir”. Darhaqiqat, barcha muammolarning siri ana shu universal qobiliyatdadir. Yozuvchi ham jonli badiiy tafakkurga ega bo‘lgani uchun inson taqdiri, uning serqirra hayotini ifodalash uchun turli badiiy vositalarni topib, o‘z maqsad va g‘oyalarini samarali yetkaza oladi Binobarin, Latifah Orujning “Sirli yurish” romani chuqur ijtimoiy-ijtimoiy mazmunga ega, falsafiy fikrlarga boy, inson taqdirini tasvirlashda psixologik asosga ega, kuchli badiiy-poetik timsollarga ega asardir. Asarda nafaqat bugungi, balki kelajak avlodlarning ham ma’naviy-axloqiy tarbiyasiga xizmat qiladigan milliy qadriyatlar mavjud