O'lganlar kulgi - "Inson manzaralari" turkumidan

Vatan ajdodlarimiz qabridir Vatan farzandlarimizning maskanidir Vatanim menga non-yog‘ berdi Vatanni unutish, menimcha, bu nimani anglatadi? U g'alati joyda edi. Pastak kulrang adirlar ko‘kragida qadimiy qabr toshlari qatori har tomondan ufqqa cho‘zilgan. Atrofdagi sukunatning kar bo'layotgan shovqini g'alati qo'rquvni uyg'otdi. Ko‘rganlari miyasini tirnab yuborgandek, unga nimanidir eslatmoqchi bo‘ldi. Lekin nima? Ichi yonar, boshi qozondek qaynar, lekin qancha urinmasin, hech narsani eslolmasdi. Butun vujudini sovuq ter qoplagan edi To‘satdan shamol esib, shu payt yo‘q joydan boyo‘g‘li uchib kelib, o‘sha qabr toshlaridan biriga qo‘nib, uvillay boshladi U uyqudan uyg'ondi. Hammasi bir zumda erib ketdi. Ammo boyo'g'lining o'sha dahshatli, dahshatli ovozi hali uning qulog'ini tark etmagan edi Samolyot salonida tinch edi U boshini burib, illyuminatorga qaradi - hamma joyda ko'k bo'shliq bor edi. Osmon deb atalmish bu bo‘shliq va cheksizlik dunyoning qayerida yashashidan qat’i nazar, hamma uchun bir xil, deb o‘ylardi, agar yuz qavatli binolari bilan maqtangan Amerikada, Afrikaning o‘rmonzorlarida, yil bo‘yi qor taqchil bo‘lmagan chekka o‘lkalarda yashovchi barcha odamlar boshini ko‘tarib, bu osmonni ko‘rishsa, unda hamma birlashib, uning tagida bir xil bo‘lib, bir xil bo‘lib qoladi. dunyo deb ataladi Mana, mana, samolyot salonida 20 yillik ayriliqdan so‘ng o‘zi tug‘ilib o‘sgan, Vatan deb atalgan maskanga qaytayotganda qilgan bu kashfiyoti dillarni to‘lqinlantirdi. So'nggi 20 yildagi turmush tarzini oqlash uchun ushbu kashfiyotdan ko'ra yaxshiroq dalil bo'lishi mumkinmi? Ehtimol, u hozir yashayotgan va hatto fuqarosi bo'lgan mamlakatga borib, u erda abadiy langar qo'ygani tasodifdir. Institutni Rossiyaning katta shaharlaridan birida tugatgach, u yerda qolib, yirik kompaniyalardan biriga ishga joylashdi. U erda u chet ellik ayolni uchratdi, u hozir uning xotini. Ayol undan o'n yosh katta edi. O'z vatanida joylashgan yirik kompaniya vakili sifatida u biznes masalalari bo'yicha ularning ofisiga tez-tez tashrif buyurdi. Go‘ychek baquvvat va yolg‘iz ayol edi. Ular o'rtasida aloqa bor edi. Ayol uni yoqtirganday edi. Ularning munosabatlari tobora iliqlashdi va u qaradi va u bilan bu joylarda moda bo'lgan fuqarolik nikohida yashayotganini ko'rdi. Ular o‘rtasidagi muhabbat munosabatlaridan tashqari, ayolning biznes qurishi, foydali vaziyatlar yaratishi, aytganlaridek, toshdan pul topish qobiliyatiga qoyil qoldi va oradan bir yil o‘tib, o‘sha jonboz xonim bu yerda ishini tugatib qaytganida, balki bu hayrat havosiga qo‘shilib, qushdek uchib ketgandir. U o‘n to‘qqiz yildan buyon o‘sha xorijiy davlatda baxtli yashab, turmush o‘rtog‘i asos solgan korxonada moliyaviy menejer bo‘lib ishlagan, pul o‘tkazmalarini rasmiylashtirgan, turli tovarlarning pul qiymati bo‘yicha hisobotlarni tuzgan, kompaniya hamkorlik qilayotgan turli mamlakatlar valyuta kurslarining o‘sish va pasayish sur’atlarini nazorat qilgan. Shu tariqa, uning ongida kundalik mehnatida shakllangan odatlar bilan yaratilgan moliya va foyda g‘oyasi uning ruhiga o‘zi ham bilmagan holda asta-sekin yuqtirib, uni boshqa odamga aylantirdi. O‘zi tug‘ilgan qishlog‘ini, havosini, suvini, onasi pishirgan taomlarini, o‘ziga juda yoqqanini sog‘inmasdi. Onasi u hali talaba bo‘lganida vafot etgan. Yolg‘iz yashovchi otasiga bir necha bor pul jo‘natgan, biroq rafiqasi soliq va kommunal to‘lov kvitansiyalarini, oilaviy fermer xo‘jaligining daromad-zarar balansini oshkor qilib, bu saxovatpeshalik oila byudjetiga zarar yetkazishiga ishontirganidan so‘ng, boshqa pul jo‘natmagan Lekin shuncha ishda yo'l topa oldimi? Uning ichida muhim bir rishta uzilib, uni ushlab turgan muvozanat buzilgandek edi. Gohida unga asta-sekin bema’ni, hissiyotsiz, turli buyruq va ko‘rsatmalar bilan harakatlanuvchi mavjudotga aylanib borayotgandek tuyulardi Nihoyat, bir necha kun avval otasining o‘lim to‘shagida yotganini eshitib, unga tilakdosh bo‘lib, hozir bormasa, uyat bo‘lardi, ketishi kerak, degan qarorga keldi Endi u samolyot salonida o‘tirib, nima borligi va nima bo‘lishi haqida o‘ylagisi kelsa ham, qila olmasdi – otasi bilan uning ichidagi robot o‘rtasidagi notekis taranglik bunga imkon bermasdi. Bir tomondan, u hozirgina ko'rgan tushining og'ir ta'siridan uxlab qoldi Qishloqqa kirgach, hayron bo‘ldi. U ko'rgan narsa unga tanish emas edi. Bu yerga birinchi marta qadam qo'ygandek bo'ldi. Qishloq yo‘lida, ilondek so‘qmoqlarda ora-sira duch kelardi u odamlarga taqlid qila olmadi. Ammo eng yomoni, uyga yo'l topish qiyinlashdi. Aftidan, yo‘l bekor qilinib, o‘rniga paxta ekishgan ekan. O‘zi tug‘ilgan otasining uyini kimdandir so‘rashdan boshqa chorasi yo‘q edi. Oldindan chiqqan qora tanli bolani to‘xtatib, so‘radi: Garabala, Ashraf amakining uyi qaysi tarafda, qanday borish mumkin? Bola unga qaradi va shunday javob berdiki, u etti marta o'tib ketdi: Qaysi Ashraf amaki haqida gapiryapsiz? Bivec, Voqifning otasi Ashraf amakimi? Go‘yo boshidan bir chelak qaynoq suv quyilib, o‘sha suvning issig‘i nafaqat tanasining tashqi qismini, balki ichini, hatto ko‘ksini ham kuydirib yubordi: Qishloqning burni oqqan bola “bivec” desa, qari, qariyalar nazarida kim bo‘ldi. Endi nima qilish kerak? Jamub bolaning qulog‘i ostiga shapaloq tiqib qo‘ysinmi, men o‘sha Voqifman, men bivej-zad emasman, deb katta tartibsizlik qilmasin, yoki u o‘zining bivejlik va xudbinligini tan olib, bolaning yuziga tabassum bilan “ha, men o‘sha Ashraf odam” deyishi kerakmi? Bu notanish odamning qotib qolganini ko‘rib, uyning joyini belgilab qo‘ygan bolaning o‘zi uni bu noqulay vaziyatdan olib chiqdi Hovliga kirsa, anjir tagida to‘rt-besh kishi tamaki chekib, nimalarnidir gaplashib o‘tirishardi. Uni ko‘rgan zahoti gaplarini to‘xtatib, hayrat bilan qarashdi. Boshsuyagi salom aytib, balkonga chiqib, xonaning eski yog'och eshigini ochdi. Bir kampir devor tagiga qo‘yilgan karavot yonidagi karavotda achchiq-achchiq yig‘lar, ikki ayol esa devor bo‘ylab yerga matras yotqizib o‘tirardi. Yig'layotgan xotin boshini ko'tarib, unga qaradi, so'ng achchiq yig'ladi: Sen ulgurmading, bolam. — Besh-o‘n daqiqa bo‘ldi, — dedi u, so‘ng hali karavotdan yechilmagan murda ustiga tortilgan oppoq choyshabning ajinlarini to‘g‘rilay boshladi U hali ham joyida qotib qolgan edi. Nima qilishni, nimadan boshlashni bilmasdi Xotini uning sarosimaga tushib qolganini ko‘rib, uni yupatib, vaziyatdan chiqarmoqchi bo‘ldi: Tanimadingizmi? Men ham, Govhar xola. Mayyitni yuvish, mulla chaqirish, qabr qazish, motam g‘orini qurish haqida o‘ylash kerak... – keyin bir zum jim qoldi va qo‘shib qo‘ydi – Vasiyatnomasi onasining yoniga dafn etilishi edi Qorong‘i bo‘lsa-da, bu xabarni eshitganlar bor edi. Lekin g‘alati, uni sanaydigan hech kim yo‘q edi – erkaklar bir muddat hovlida turib, havoga “Alloh rahmat qilsin” deyishdi, xotinlar esa xolalariga ta’ziya izhor qilishdi Jasad yuvilib kafanlandi, ertasi kuni otasining qabri qazildi. Bir necha keksa xotinlar xolalariga halva o‘ynab, ertaga olib kelishga va’da berishdi. Erkaklar motam g'orining taxminiy joyini aniqlashdi, keyin xolasidan tashqari hamma tarqalib ketdi Mayyit yonida biroz o‘tirgandan so‘ng, ko‘zlari yumilganini ko‘rdi. Olis yo‘l charchoqlaridan qutulish uchun biroz yotib qo‘shni xonaga o‘tdi. U eski karavotga o‘tirdi, lekin yotishga ulgurmay, erta tongda qabr qazuvchilar bilan qabristonga borib, onasining qabrini ko‘rsatishi kerakligini esladi. U qabrning yo'nalishini va joyini unutgan edi U charchoqni, yotishni unutdi. U yana hafsalasi pir bo'ldi. Xo'sh, endi nima qilish kerak? Qabrning joyini kim so'rashi kerak? Bir oz oldin, u uyi haqida so'raganida, kichkina bola uni "Bivec" deb chaqirdi. Endi onasining qabrini so‘rasa, yuziga tupurib, jasadini qarg‘amaydimi? To'satdan uning hayotini qo'rquv egalladi. Umuman olganda, o'zini shu ona hovlisida, o'z uyida chaqirilmagan begonadek his qilardi. Agar ertaga xalq unga: “Ey xudo, aylanib yurma, kelgan joyingga qayt, chunki bu yerdamisan-yo‘qligingning farqi yo‘q, ishimizni qilaylik”, desa, e’tiroz bildirishga ham, javob berishga ham gapi yetmasdi Yo'q, hech bo'lmaganda katta sharmandalikka toqat qilib bo'lmaydi. Biror narsa haqida o'ylash va nimadir qilish kerak edi U birdan sakrab turdi. U balkonga chiqdi va shkafni ochdi va uni varaqlay boshladi. U moy chiroqni topganda xursand bo'ldi. Uni sellofan paketga solib, shosha-pisha pastga tushib, hovlidan chiqib ketdi Kecha edi. Qishloq sukunatini uzoqdan itlarning hurishigina buzardi. Qabristonga yetib kelgach, chiroqni chiqarib yondirdi-da, tor so‘qmoq bo‘ylab, qabr toshlariga qarab sekin yura boshladi. Ba'zi toshlarni mox bosib ketgan, ba'zilarida esa yozuvlari allaqachon o'chirilgan. Qabrlar oldida birin-ketin to‘xtab, toshlardagi bitiklarni o‘qishga urinar, lekin har safar umidsizlik bilan bosh chayqadi Birozdan keyin charchab, toshga o‘tirdi. Uning lablari titrardi Hoy onam... qayerdasiz? pichirladi u. - Men seni topa olmayapman Qabristonni shamol esdi, quruq butalar chayqalib, shitirladi. Chiroqni biroz yoqing va oldinga siljidi - va birdan qotib qoldi. Uning nomi ro‘parasidagi qabr toshiga egri chiziq bilan yozilgan. Tug'ilgan sana tanish edi, lekin o'lim sanasi... bu qishloqni tark etib, qaytib kelmagan yilini ko'rsatdi U bir zum nafas oldi. Uning tizzalari bo‘shashib, sekin yerga cho‘kdi va nihoyat tushungandek bo‘ldi. Qishloq ahli uchun u allaqachon vafot etganini, bu qabr qo‘lini, qishlog‘ini, ota-ona qabrini unutib, 20 yil musofir yurtlarda xayrli kun izlagan Voqif Ashrafo‘g‘lining vayrona ruhining so‘nggi va achchiq izi ekanini angladi Agar shunday desangiz, inson ruhi olami ham vayron bo‘lib, xarobaga aylanishi mumkin Hovliga kelgan qishloq ahli uni ko‘rmagandek hisoblamagani sababini endi tushundi: u endi bu qishloq va uning aholisi uchun yo‘q edi, qaytib kelmagan, hatto ko‘milgan edi Chiroq uning qo'lidan tushib ketdi va u titroq ovoz bilan pichirladi: Demak, men haqiqatan ham o'lganmanmi? To'satdan, yaqin joyda boyo'g'li urdi - xuddi u orzu qilganidek Keyin u g'alati kulgi tovushlarini eshitdi - go'yo bir guruh odamlar yig'ilib, xorda kulishdi Unga go‘yo qabristonga o‘liklar dafn etilgandek tuyuldi – ular ustidan kulishdi