Ilhom Aliyevning Turkistonga murojaati: Oʻrta yoʻlakdan raqamli suverenitetga yoʻl - SHARH

Qozog‘istonning Turkiston shahrida 15 may kuni muhim tarixiy voqea bo‘lib o‘tdi.Turk davlatlari tashkiloti (TDT) davlat rahbarlarining norasmiy sammiti turkiy dunyoning kelajakdagi raqamli rivojlanish vektorini belgilash nuqtai nazaridan katta ahamiyatga ega. Ozarbayjon Prezidenti Ilhom Aliyev boshchiligidagi delegatsiya ishtirokida boʻlib oʻtgan ushbu sammit TDT aʼzolarining birligi, hamjihatligi va global maydonda yagona kuch markaziga aylanishi yoʻlidagi navbatdagi strategik qadamdir. Uchrashuvning asosiy mavzusi “Sun’iy intellekt va raqamli rivojlanish” edi Prezident Ilhom Aliyevning Turkistonga tashrifi Qozog‘iston Prezidenti Qosim-Jomart Tokayevning taklifiga binoan bo‘lib o‘tdi va Boku-Ostona munosabatlari mintaqaviy sheriklik bilan chegaralanib qolmasligini yana bir bor ko‘rsatdi. Shu bilan birga, bu ikki do‘st davlat munosabatlari Yevroosiyo makonida yangi geosiyosiy konfiguratsiyani belgilab beruvchi strategik ittifoqchilik darajasiga ko‘tarildi. So‘nggi besh yil ichida Prezident Ilhom Aliyevning Qozog‘istonga 8 marta rasmiy va ishbilarmonlik tashrifi, shuningdek, Q.To‘qayevning Ozarbayjonga 6 marta o‘zaro tashrifi davlat rahbarlari o‘rtasidagi oliy darajadagi siyosiy muloqot, shaxsiy ishonch va budillik irodasining aniq dinamikasini aks ettirgani bejiz emas. Ushbu jadal, maqsadli aloqalarning mantiqiy va huquqiy yakuni sifatida to‘rt yil avval imzolangan Qo‘shma deklaratsiya Boku va Ostona o‘rtasidagi munosabatlarni strategik ittifoq darajasiga rasman ko‘tardi. Ushbu hujjat transport va logistika sohasida chuqur, institutsional integratsiyani ko‘zda tutadi, bu esa ham siyosiy, ham iqtisodiy, ayniqsa, global kuch markazlarining raqobat maydoniga aylangan mintaqamizda Transkaspiy xalqaro transport yo‘nalishining (O‘rta yo‘lak) to‘liq ishlashini shart qiladi. Shu bilan birga, Ozarbayjon-Qozog'iston ittifoqi iqtisodiy manfaatlar va rasmiy protokollarga asoslanmaganini alohida ta'kidlash kerak. Ikki do‘st va qardosh xalq o‘rtasida ko‘p asrlik tarixiy aloqalar, uzilmas ma’naviy rishtalar mavjud. 2020-yilda Ozarbayjon o‘zining shonli g‘alabasi bilan bosib olingan hududlarini ozod qilganida, Turkiston Shusha bilan qardoshlashgan birinchi shahar bo‘ldi. Bu esa, o‘z navbatida, ko‘p asrlik birodarlik va munosabatlarning chuqurligini ko‘rsatadi Prezident Ilhom Aliyev Turkiston sammitida keng va yuksak strategik ma’ruza qildi. Davlat rahbari oʻz nutqida Ozarbayjonning raqamli maqsadlari va turkiy dunyoning kelajakdagi geosiyosiy salmogʻi haqida juda muhim xabarlar berdi. Ilhom Aliyev tomonidan ilgari surilgan fundamental tezis turkiy dunyoni XXI asrda global maydonda raqobatbardosh, nufuzli geosiyosiy kuch markaziga aylantirish maqsadini o‘z ichiga oladi. Bu, o‘z navbatida, Ozarbayjon rahbarining nafaqat birdamlikka chaqiruvi, balki yangi dunyo tuzumi arxitekturasini belgilab beruvchi strategik doktrinadir. Ozarbayjon Prezidenti oʻz nutqida bugungi kunda shakllangan koʻp qutbli geosiyosiy konyunkturada turk davlatlarining mustaqil kuch omili sifatida mustahkamlanishini alohida taʼkidladi. Shu bilan birga, davlat rahbari TDTga aʼzo davlatlar oʻz iqtisodiy, raqamli, transport-logistika salohiyatini yagona mexanizmga birlashtirish muhimligini taʼkidladi. Shu nuqtai nazardan, Boku va Ostona tomonidan amalga oshirilayotgan loyihalar, xususan, “O‘rta yo‘lak”ning raqamli segmentini tashkil etuvchi Transkaspiy optik tolali kabel liniyasi qurilishi va Zangezur yo‘lagining istiqbollari turk dunyosini nafaqat geografik, balki global savdo va raqamli ma’lumotlar oqimi darajasidagi markazga aylantirmoqda. Ya’ni, Prezident tomonidan taklif etilgan ushbu qarash, aslida, TDTni faqat madaniy-tarixiy platforma bo‘lishdan olib tashlash va uni Sharq va G‘arb o‘rtasida yangi iqtisodiy muvozanatni yaratuvchi, raqamli suverenitetni ta’minlovchi hamda global siyosiy qarorlar qabul qilinishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadigan strategik sheriklik ittifoqiga aylantirish irodasini namoyon etadi. Ushbu sharh TDT platformasida taqdim etilgani bejiz emas. Chunki aynan Ozarbayjonning TDTga raisligi davrida real, amalga oshirilgan va yirik loyihalarga o‘tish kuzatildi. Prezidentning uzoqni ko‘zlagan tashqi siyosat kursi tufayli Ozarbayjon turkiy dunyo integratsiyasi shunchaki diplomatik maqsad emasligini, uni a’zo davlatlarning “oila birligi” falsafasiga asoslangan fundamental geosiyosiy voqelikka aylantirganini isbotladi. Ozarbayjonning TDTga raisligi davrida iqtisodiy hamkorlikni kengaytirish, bojxona va logistika tartiblarini soddalashtirish, raqamli ekotizimni birgalikda rivojlantirish kabi tashabbuslar amalga oshirildi. Bu aʼzo davlatlarga global inqirozlarga qarshi birlashgan jabha sifatida harakat qiladigan oilaviy ittifoq sifatida tezkor va amalga oshirilgan qarorlar qabul qilish imkonini beradi Yuqorida ta’kidlanganidek, bugungi kunda turk dunyosidagi birlik va yagona oila modeli shunchaki bayonotlar bilan cheklanmaydi. Xususan, Ozarbayjon moderatsiyasi bilan global miqyosdagi ulkan infratuzilma loyihalari amalga oshirilmoqda. Masalan, Yevropa va Osiyoni bog‘lovchi tarixiy Ipak yo‘lining “Raqamli ipak yo‘li” loyihasining asosiy segmenti, yaqin oylarda Ozarbayjon va Qozog‘iston o‘rtasida Kaspiy dengizi ostidan Transkaspiy optik tolali kabel liniyasining foydalanishga topshirilishi Yevroosiyo geosiyosiy xaritasida yangi sahifa ochadi. Ozarbayjon va Qozogʻistonning birgalikdagi saʼy-harakatlari natijasida amalga oshirilgan ushbu loyiha mintaqada raqamli infratuzilmani rivojlantirish nuqtai nazaridan juda muhim. Shu bilan birga, TDTga a'zo mamlakatlar global ma'lumotlar oqimi va raqamli tranzitda mustaqil operatorga aylanishini ta'minlaydi. Gʻarbga choʻzilgan anʼanaviy transport va energiya yoʻlaklarini raqamli infratuzilma bilan toʻldiruvchi ushbu loyiha turk dunyosini global raqamli iqtisodiyotning yangi markaziga aylantiradi va Boku va Ostona tomonidan mintaqada yaratilgan texnologik suverenitetning ramzi hisoblanadi Bugungi kunda dunyoda, asosan, Yaqin Sharqda sodir boʻlayotgan jarayonlar, anʼanaviy tranzit yoʻnalishlarida yuzaga kelgan xavfsizlik muammolari va global taʼminot zanjirlarining uzilishi fonida Oʻrta yoʻlak Sharq va Gʻarb oʻrtasidagi eng qisqa, xavfsiz va samarali yoʻlga aylanmoqda. Ushbu ulkan logistika arxitekturasining to‘liq quvvat bilan ishlashi va raqobatbardosh ustunlikning maksimal darajaga ko‘tarilishi amalga oshirilayotgan Zangezur yo‘lagi loyihasini nafaqat mintaqaviy, balki global geosiyosiy zaruratga aylantirmoqda. Bir necha yil avval Prezident Ilhom Aliyev Zangezur yo‘lagining katta ahamiyatini qayta-qayta ta’kidlagani bir qator mamlakatlarda ushbu yo‘nalishga jiddiy qiziqish uyg‘otgan edi. Bugun davlat rahbari Turkistonda yana bir bor Zangezur yo‘lagi O‘rta yo‘lakning eng muhim va bir-birini to‘ldiruvchi segmenti ekanligini ta’kidladi. Bundan tashqari, mazkur yo‘nalish turkiy dunyoning geografik yaxlitligini ta’minlaydi, transport xarajatlarini kamaytiradi va Osiyodan Yevropaga tashiladigan yuklarning harakatlanish dinamikasini tezlashtiradi. Logistika va transport infratuzilmasini jismoniy yakunlashdan tashqari, ushbu ulkan yo‘nalishning raqobatbardoshligini saqlab qolish bevosita O‘rta yo‘lak bo‘ylab bojxona va ma’muriy tartib-taomillarni tubdan soddalashtirish va raqamlashtirishga bog‘liq. Shu maqsadda TDTning raqamli doktrinasiga muvofiq integratsiyalangan va joriy etilgan “e-ruxsat”, ya’ni elektron ruxsatnoma tizimi transchegaraviy tashishdagi byurokratik to‘siqlarni bartaraf etuvchi tashabbusdir. O‘z navbatida, avtomashinalarda yuk tashishda zarur ruxsatnoma blankalarining elektron shaklda to‘ldirilishi va tezkor taqdim etilishi bojxona postlarida vaqt yo‘qotilishini minimallashtiradi. Shu bilan birga, u xarajatlarni kamaytiradi va shaffoflikni maksimal darajaga oshiradi. TDTga aʼzo davlatlar bojxona organlarining yagona raqamli ekotizimga integratsiyalashuvi Oʻrta koridorni nafaqat geografik, balki maʼmuriy jihatdan ham jahon savdosi uchun eng jozibador yoʻnalishga aylantiradi. Shunday qilib, bojxona boshqaruviga innovatsion texnologiyalarni qo‘llash, yuk tashish tezligini oshirish Prezident Ilhom Aliyev tomonidan e’lon qilingan “Turk dunyosining raqamli va iqtisodiy salohiyatini birlashtirish” maqsadining eng muvaffaqiyatli va amaliy mexanizmlaridan biri bo‘lib xizmat qilmoqda Turkiston sammiti bugungi kunda turkiy dunyo raqamli dunyoga tez moslashishni asosiy ustuvor vazifa sifatida tanlaganini ko‘rsatdi. Masalan, tashkilotning raqamli doktrinasida sun’iy intellekt texnologiyalaridan mas’uliyatli, axloqiy va xavfsiz foydalanish hamda undan noqonuniy maqsadlarda foydalanishning oldini olish kabi ustuvorliklar allaqachon belgilab olindi. Ushbu kiberxavfsizlik va raqamli suverenitet doirasi turk dunyosi nafaqat global texnologik poygada iste'molchi, balki milliy qadriyatlar va xalqaro huquqqa asoslangan xavfsiz raqamli ekotizim quruvchisi ekanligini ko'rsatadi. Global miqyosda qabul qilingan ushbu strategik maqsadlarni amaliy amalga oshirish va istiqboldagi yo‘l xaritasi nuqtai nazaridan yaqin kelajakda Boku mezbonlik qiladigan xalqaro tadbirlar alohida ahamiyatga ega. Shunday qilib, Boku shahrida boʻlib oʻtadigan Butunjahon shaharsozlik forumi (WUF13) doirasida TDTning shaharsozlik boʻyicha yuqori darajadagi muloqotini tashkil etish, shuningdek, joriy yilning iyun oyida Birinchi Turkologik Qurultoyning 100 yilligiga bagʻishlangan “Turk dunyosi haftaligi”ning amalga oshirilishi Ozarbayjonning koʻp qirrali birlikka qoʻshgan hissasining yorqin namunasidir. Shunday qilib, Boku raqamli va zamonaviy shaharsozlik va chuqur ilmiy va madaniy meros platformalariga ega. unga egalik qilish Turkiston sammitida qabul qilingan qarorlarni samarali amalga oshirishda Ozarbayjonning lokomotiv rolini va turkiy dunyoning intellektual, raqamli va ma’naviy markazi missiyasini yana bir bor tasdiqlaydi Ulardan foydalanganda saytdagi materiallarga murojaat qilish muhimdir. Veb-sahifalarda ma'lumotlardan foydalanilganda, giperhavola orqali havola qilish majburiydir