Litvaning mustaqillik davridagi Haydar Aliyev faoliyatidagi sahifalari

Jahonga mashhur siyosat va davlat arbobi Haydar Aliyevning faoliyat yillarini qamrab olgan Naxchivan davri axborot blokadasi sharoitida xorijiy ommaviy axborot vositalari bilan qurgan muhim ko‘prigi bilan ham yodda qolgan. O'sha yillarda u litvalik jurnalistlar Ritas Stasyalis, Rita Milyute va Richardas Lapaitisni qabul qilib, ularga uch marta eksklyuziv intervyu berdi. Bu intervyular o'sha paytda Litva gazetalarida sarlavhalarga aylangan. Shuningdek, R.Stasyalis bergan intervyu H.Aliyevning Naxchivondan dunyoga ochgan ilk media darchasi va 1990-yilda X.Aliyev Moskvadan qaytganidan so‘ng xorijiy matbuotga bergan ilk bayonoti bo‘lganligi ham e’tiborga molik.Suhbat o‘sha paytdagi Klaypeda gazetasining 1990-yil 15-avgustdagi “Mazoji Lietuva” haftaligida chop etilgan Haydar Aliyev Naxchivanda litvalik jurnalist Ritas Stasialisga intervyu berdi. 1990 yil avgust (surat R. Stasialisning shaxsiy arxividan olingan) 1990-yil 20-iyulda Moskvadan Bokuga, oradan ikki kundan so‘ng vatani Naxchivonga olib borilgan yo‘l H.Aliyev siyosiy faoliyati tarixida yangi bosqichning boshlanishi bo‘ldi. Uning Naxchivondan boshlanib, mustaqil Ozarbayjon davlati rahbari darajasiga ko‘tarilgan faoliyati o‘z mohiyati va strategik maqsadlari jihatidan sovet davridagi faoliyatidan tubdan farq qiladi. Qizig‘i shundaki, H.Aliyevning bu davrdagi siyosiy yo‘nalishi va davlat boshqaruvi falsafasi Boltiqbo‘yi davlatlari rahbarlari – Algirdas Brazauskas, Anatoliys Gorbunovs va Arnold Ryuytellarning o‘sha davrdagi mustaqillik uchun tashlagan qadamlari bilan o‘xshash jihatlarga ega edi. Sobiq Boltiqbo‘yi sovet respublikalarining kommunistik rahbarlari kabi milliy uyg‘onish jarchisi, milliy ozodlik harakatining yetakchi kuchi bo‘lgan Ozarbayjon Demokratik fronti faoliyatini birinchi bosqichda qo‘llab-quvvatladi, Ozarbayjon davlat mustaqilligini tiklash yo‘lida prinsipial pozitsiyani namoyon etdi 1990-yilda Litva jurnalistlari bilan boʻlgan tarixiy intervyularida H.Aliyev Moskvadan Ozarbayjonga qaytishining parda orqasidagi lahzalarni ochibgina qolmay, 20-yanvar fojiasiga siyosiy baho berdi, ozarbayjon xalqi ozodligi uchun, Kreml tomonidan ozarbayjon xalqiga qarshi kurash olib borish uchun rejalagan qonli tajovuzning haqiqiy mualliflari, amalga oshiruvchilari va ularning mahalliy sheriklarini aniq fosh qildi. Jamiyatga Armaniston-Ozarbayjon, Qorabog‘ mojarosi va vatandoshlarimizning deportatsiyasi haqidagi achchiq haqiqatlar Bu suhbatlar ham H.Aliyev Litva tarixini qanchalik yaxshi bilishini ko‘rsatdi. Uning Litva milliy-ozodlik harakatiga yuksak baho berish, SSSRda bu fidoyi xalqning istiqlol kurashini targ‘ib qilish, jahon miqyosida yanada mustahkam fikr shakllantirishga qaratilgan sa’y-harakatlari mazkur suhbatlarning leytmotivi bo‘ldi Naxchivanga kelgan litvalik jurnalistlar Ritas Stasyalis, Rita Milyute va Rixardas Lapaytislar Haydar Aliyevdan eksklyuziv intervyu oldilar Suhbatlardan ko‘rinib turibdiki, H.Aliyev Litvaning SSSR tarkibidan chiqib, o‘z mustaqilligini tiklash yo‘lidagi sa’y-harakatlarini, xalq irodasini, ozodlik uchun kurashini so‘zsiz qo‘llab-quvvatlagan. U Litva milliy tiklanishining timsoli va yetakchi kuchi bo‘lgan Sayyudiylar harakatiga hamdard bo‘lib, uning faoliyatini millat uchun sharafli urush sifatida baholadi. Xususan, 1939-yilda imzolangan Molotov-Ribbentrop paktini keskin qoralab, uni Stalin imperiyasi ambitsiyalarining qonli izi, Litva xalqi taqdiriga og‘ir zarba va sharmandali hujjat deb atadi. Ushbu paktning halokatli oqibatlarini ochiqchasiga fosh qilgan H.Aliyev haqiqatda litvaliklarning suverenitet huquqining ma’naviy qalqoni bo‘ldi 1990-yillarda H.Aliyev Litva bilan munosabatlarga alohida ahamiyat berganida, SSSR parchalanishi jarayonida Litva “birinchi yo‘lni ochgan” davlat ekanligini tez-tez ta’kidlaganini alohida ta’kidlamoqchimiz. Shuningdek, u tilga olingan intervyularida va keyingi chiqishlarida 1989 yilda SSSR Oliy Kengashiga Litvadan saylangan xalq deputatlari respublika suvereniteti faoliyatini xayrixohlik bilan kuzatganliklarini qayta-qayta ta’kidladi. u har doim o'zining jasorati, qat'iyatliligi va ayni paytda aql-zakovatini qayd etgan. U A.Brazauskasning Moskva bilan oʻtkazgan murakkab siyosiy manevrlarini oʻziga xos yangi siyosiy tajriba sifatida baholadi. Bu ittifoqdosh respublika rahbari Sov. Kommunistik partiya va Kremlning gegemon siyosatiga U birinchi marta bunga qarshi chiqdi Keyinchalik, H.Aliyev Ozarbayjon prezidenti lavozimida ishlaganida – 1995 yil 7 mayda Londonda, o‘sha yilning 25 oktyabrida Nyu-Yorkda, 1996 yil 11 yanvarda Parijda, 1997 yil 8 iyulda Madridda o‘tkazilgan turli xalqaro tadbirlarda ishtirok etganida boshqa davlat rahbarlari bilan uchrashgan, shuningdek, Litva prezidenti Brazauska, Brazauska va Litva prezidenti bilan bir qator tadbirlar o‘tkazgan. mamlakatlarimiz o‘rtasidagi munosabatlarni mustahkamlash. Ozarbayjon duch kelayotgan eng jiddiy muammo – Armanistonning mamlakatimizga harbiy tajovuzi va hududlarni bosib olishi hamda ushbu mojaroni tinch yo‘l bilan hal etish yo‘lida ko‘rilayotgan qadamlar yuzasidan fikr almashildi Prezident A.Brazauskas matbuotdagi chiqishlaridan birida “Gaydar Aliyevning boy tajribasi va donishmandligi tufayli erishilgan natijalar mustaqillikka erishgan boshqa davlatlar uchun ajoyib namuna”, deb ta’kidlagan edi 2001-yil 17-mayda Litvaning Ozarbayjondagi elchisi Halina Kobetskaite ishonch yorliqlarini qabul qilgach, Prezident H.Aliyev Litva mustaqillikka erishgunga qadar ular o‘rtasida bo‘lib o‘tgan samimiy suhbatda u bilan olib borgan siyosiy munosabatlari haqida gapirib berdi: "Litva Prezidenti Valdas Adamkusni mamlakatingizga tashrif buyurishga taklif qilganingiz uchun sizga katta rahmat. Men munosib vaqt topib, Litvaga kelishga harakat qilaman. Men Litvada o'tmishda - SSSR davrida bo'lganman. Keyin, Moskvada ishlaganimda, Litva ishlari bilan juda band edim. Shunday qilib, endi Litva bilan yana ko'rishmoqchiman. era, A. Brazauskas o'sha paytda, hatto SSSR davrida ham kommunist edi. Litva da, Azərbaycan da mustaqildir. Litva qonşu da, iqtisodi bor kuchlar Olar ki, mustaqil va eyni hayot yo'llari bizni rivojlantirish uchun men bu taklifni o'zi kutyapman 1. Litva Respublikasi Prezidenti Algirdas Brazauskas. 2. Halina Kobetskaite, Litva Respublikasining Ozarbayjondagi Favqulodda va Muxtor Elchisi Elchi Halina Kobetskaite oʻzining 2023-yilda Vilnyusda nashr etilgan xotiralarida “Men H.Aliyev bilan ikki marta uchrashib, suhbatlashdim. Birinchi marta 2001-yilda Bokuda ishonch yorliqimni topshirganimda koʻrdim. Bu odamning xotirasi zoʻr ekanini koʻrdim. U Litvada qachon, qanday va qayerda boʻlganini aniq eslab turardi. Bu menga Moskvada ham chuqur xafa boʻlib tuyuldi. Ayniqsa, M.Gorbachov Ozarbayjon so‘zini to‘g‘ri talaffuz qila olmagani uchun (...) X.Aliyevning asosiy istagi Moskvadan yuz o‘girishdek taassurot qoldirdi Ikkinchi uchrashuv 2002 yilda bo'lib o'tdi. U o'zini yomon his qilgani uchun u bilan 15 daqiqa gaplashishimiz mumkinligini aytishdi. Shunga qaramay, uchrashuvimiz 50 daqiqa davom etdi. Suhbatlardan birida H.Aliyev mendan Litvada istiqomat qiluvchi turkiy etnos – karaimlar haqida biror narsa bilasizmi, deb so‘radi. Men unga asli Karaim ekanligimni aytdim. Shundan so‘ng suhbatimiz yanada samimiy bo‘ldi”. - deydi X. Kobetskayte Mavzuni ochar ekanmiz, yana bir qiziq faktni aytib o‘tmoqchimizki, H.Aliyev 1966-yilda Litvada bo‘lganida bu xalqning erkinlikka tabiiy tashnaligi, bu yerda hukmron bo‘lgan va ko‘plab sovet respublikalaridan farqli demokratiya sharoitlari uning e’tiborini tortdi. Shunday qilib, bu safari davomida u Kaunasda ham bo'lgan va shu joyning asosiy xiyobonida joylashgan mashhur "Tulpe" kafesida tushlik qilganda - Ozodlik xiyobonida ("Laisves aleja") mashhur siyosiy arbob - Litva CP MK birinchi kotibi Antanas Snečkusni ko'rib hayratda qolgan edi. O‘zining kamtarona xulq-atvori bilan ajralib turadigan A.Snečkusning ana shunday erkin sharoitda odamlar bilan samimiy muloqotda bo‘lishi H.Aliyevda yaxshi taassurot qoldirdi va buni o‘sha davrda Litva jamiyatida hukm surayotgan ichki erkinlik va ma’naviy erkinlikning ko‘rinishi sifatida baholadi. H.Aliyevning A.Snechkus bilan birinchi shaxsiy tanishuvi ham shu yerda sodir bo'lgan edi. Bu shunchaki uchrashuv emas edi. Keyinroq H.Aliyev Snechkusning “sovet mafkurasi doirasida o‘z xalqi manfaatlarini himoya qila olishi” unda katta taassurot qoldirganini alohida ta’kidladi Darvoqe, SSSR doirasida 1969 yildan so‘ng Litva-Ozarbayjon iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy munosabatlarida ma’lum bir yaxshilanish sezildi, deylik. O‘ylaymizki, 1966 yilda Kaunasda Ozarbayjon va Litva sovet respublikalarining o‘sha paytdagi rahbarlari o‘rtasida o‘rnatilgan munosabatlar va ishonchga asoslangan shaxsiy munosabatlar bu S.Aliyevning va A.A. Buni A.Snechkusning 1970-yil 3-oktabrda Ozarbayjonda «Kommunist» gazetasida chop etilgan va quyida keltirilgan maqolasida ham eshitish mumkin: "Ozarbayjon va Litva geografik jihatdan bir-biridan uzoqda joylashgan boʻlsa-da, biz bir-birimizni uzib boʻlmas simlar bogʻlaganmiz. Oʻzaro yaqin va samarali aloqalarimiz, oʻzaro hamjihatlik va doʻstona munosabatlarimizni isbotlovchi ajoyib misollar keltirishimiz mumkin. Iqtisodiyot va iqtisodiyot sohalarida oʻzaro yordam, madaniy va maʼnaviy boyliklarni keng ayirboshlash, ilmiy aloqalar ana shunday koʻrinishdadir” Kaunasdagi "Tulpe" kafesi va bu kafe joylashgan Ozodlik xiyobonining rasmlari (XX asrning 60-yillari) Haydar Aliyevning Litva haqidagi xotiralarida tilga olingan “Tulpe” kafesi o‘sha davrda nafaqat umumiy ovqatlanish maskani, balki Litva ziyolilari, erkin fikrli ijodkorlar yig‘iladigan madaniy maskan ham edi. H.Aliyevning A.Snechkusni o‘sha yerda va qorovulsiz ko‘rishi Litvada ma’naviy erkinlik muhitini ko‘z oldiga keltiruvchi, ichki bog‘lanishni yuzaga keltirgan, madaniy yaqinlikni ta’minlagan omil bo‘ldi. U 2002-yil 9-aprel va 26-sentabr kunlari Litva tashqi ishlar vaziri Antanas Valyonis va adliya vaziri Vitautas Markiavichyus boshchiligidagi Litva rasmiy delegatsiyalari bilan Bokuda boʻlib oʻtgan suhbatlarda bu haqda oʻz xotiralari bilan oʻrtoqlashdi va Litvada demokratik muhit Yevropa standartlariga yaqin ekanini taʼkidladi “Litvada bo‘lgan vaqtimni eslab, shuni aytmoqchimanki, men respublika Respublika Markaziy Qo‘mitasi raisi bo‘lib ishlaganimda litvalik hamkasbim meni u yerga taklif qilgan edi (o‘shanda Litva SSR Markaziy Qo‘mitasi raisi, general-mayor Alfonsas Randakiavichus D. Iuangime oilasi bilan birga borgan edi). Menga u yerdagi vaziyat yoqdi, Boltiqbo‘yi respublikalaridagi vaziyat u yerda ko‘proq G‘arbga o‘xshardi (...) Hozir Ozarbayjon va Litva mustaqillikni mustahkamlash va rivojlantirish, jahon iqtisodiga, Yevropa va jahon hamjamiyatiga integratsiyalashuv, fuqarolik jamiyati, huquqiy jamiyat qurish kabi harakatlarni amalga oshirmoqda Aytish joizki, 2002-yildan buyon Litva markaziy matbuotida H.Aliyevning ushbu xotiralari haqida bir necha maqolalar chop etilgan. Sobiq tashqi ishlar vaziri A.Valyonis litvalik jurnalist va siyosiy sharhlovchi Tomas Chivas bilan 2023-yilda H.Aliyev bilan uchrashuvlari haqida bergan intervyusida “H. 1990-yilda Aliyevning Litvani siyosiy qo‘llab-quvvatlagani uning jasorati, o‘tkir aql-zakovati va uzoqni ko‘ra bilishidan darak beradi. U Moskvadan qaytgach, Bokudan vaqtincha olib tashlangan bo‘lsa-da, menimcha, u o‘zini hali ham o‘sha paytdagi Ozarbayjon rahbari sifatida ko‘rdi. Har ikkisi Ozarbayjonga o'sha paytda duch kelgan qiyinchilik va tahdidlarni yengish uchun uning moslashuvchan avtoritar boshqaruv usuli kerak edi 2002 yilda Ozarbayjonga tashrifidan so'ng Litva davlat rasmiylari - tashqi ishlar vaziri Antanas Valyonis va adliya vaziri Vitautas Markyavichius matbuotda Haydar Aliyevning Litva haqidagi xotiralari haqida qiziqarli tarixiy bayonotlar bilan chiqishdi Jurnalist R.Stasyalis, A.Valyonisdan farqli o‘laroq, Tomas Chivasga bergan intervyusida “1990-yilning yozida H.Aliyev unga intervyu berganida, o‘sha paytda SSSRda hammasi qanday yakunlanishi umuman aniq bo‘lmagan – Bokuda qon allaqachon to‘kilgan edi, 1991-yil yanvarida Vilnyusda sodir bo‘lgan voqealar ham u hali ham o‘z mevasini ko‘rganmi yoki yo‘qmi, deyish qiyin edi”, deb ta’kidlaydi. H.Aliyev Naxchivonda siyosiy surgunda edi, u Ozarbayjonga qaytganida, uni moskvaparastlar qabul qilishmadi, shuning uchun u oʻz vataniga qaytdi va qurolli qoʻzgʻolondan keyin Bokuga qaytdi” R. Stasyalis keyin buni eslaydi Naxchivonda boʻlib oʻtgan H.Aliyevning saylovoldi yigʻilishida oʻn minglab odamlar qatnashdi va birozdan keyin u shu yerda u bilan uchrashib, suhbatlashishga muvaffaq boʻldi. O‘shanda H.Aliyev litvalik jurnalistga Ozarbayjon Litva kabi erkinlik yo‘lidan borishi kerakligi haqida dadil bayonot bergan edi. Aynan shu bayonotdan so‘ng R.Stasyalis o‘z yillari Litva Respublikasi tashqi ishlar vaziri bo‘lib ishlagan Yuozas Urbshisning xotiralaridan iqtibos keltiradi: — “SSSRning har bir ittifoqchi respublikasida Kommunistik partiya borki, bu respublikalar Sovet Ittifoqidan chiqish haqida hech qachon o‘ylamasin”. Y.Urbshis oʻz xotiralarida Stalinning tegishli fikriga ishora qilgan qoidani bayon qilgan. R.Stasyalis bu masalada Stalin haqmi, deb so‘raganida, H.Aliyev unga: "Stalin davrida shunday kommunistik partiya bor edi. Bu partiya butunlay Stalinga bo‘ysundirilgan edi. O‘sha davrning haqiqati shunday edi. Bugungi kunda barcha xalqlarning o‘z taqdirini o‘zi belgilashi haqiqati yuzaga keldi" Aytgancha, R.Stasyalis T.Chivasga bergan intervyusida H.Aliyevdan olgan intervyusi keyinchalik uning o‘g‘li – Ozarbayjonning amaldagi prezidenti Ilhom Aliyev bilan uchrashish uchun muvaffaqiyatli chipta bo‘lib xizmat qilganini yana bir bor ta’kidlaydi: – “Agar adashmasam, 2007 yilda men Litva nashri uchun intervyu bermoqchi bo‘lgan mashhur odamlar ro‘yxatini tuzdim. Bu ro‘yxatda u bilan uchrashishning imkoni yo‘qligini aytdilar, chunki u ikki yildan beri men Bokuda bo‘lishim kerak edi, o‘shanda men uning Naxchivanga borishi va u uchun ham Moskvada, ham hukmron doiralarda suhbatlashish juda muhim ekanini his qildim”, deb eslaydi R. Stasyalis Prezident Ilhom Aliyev 2007-yil sentabr oyida litvalik jurnalist Ritas Stasyalisni qabul qilganida Endi mustaqillikning birinchi davriga qaytsak. H.Aliyev litvalik jurnalistlarga bergan intervyularida 1990-yil 11-martda Litva davlat mustaqilligining qayta tiklanishini Litva xalqining tarixiy yutug‘i, deb baholadi, buni taqdiriy ahamiyatga ega bo‘lgan mantiqiy qadam deb baholadi va o‘sha davrdagi Litva Respublikasi Oliy Kengashi faoliyati to‘g‘risida o‘zining ayrim fikrlarini bildirdi. Bu faqat Litva xalqini qo'llab-quvvatlash emas, balki imperator kishanlariga qarshi baland norozilik edi O‘sha intervyularida H.Aliyev ham Ozarbayjon SSRning SSSR tarkibidan ajralib chiqishi zarurligini ta’kidlab, buni tarixiy zarurat deb atagan va Litva misolini Ozarbayjon uchun milliy maqsadga aylantirish muhimligini qayd etgan. Mustaqil Ozarbayjon davlatini tiklash va demokratik davlatchilik an’analarini o‘sha davrda oldinda turgan eng muhim milliy maqsad ekanini alohida ta’kidladi Bundan tashqari, H.Alievning Naxchivan Muxtor Respublikasi nomidagi “Sovet Sotsialistik” so‘z birikmasini rad etish va uni tarix arxiviga yuborish, Naxchivan Respublikasi Oliy Kengashining Oliy Majlis deb nomlanishi, Ozarbayjon Demokratik Respublikasining uch rangli bayrog‘ini qabul qilish va bu davlat bayrog‘ini rasmiylashtirishga doir xatti-harakatlari haqida tarixiy ma’lumotlar. Ozarbayjonning davlat mustaqilligini tiklash yo'li ham suhbatlarda o'z ifodasini topdi Yillarda litvalik kitobxonlarga taqdim etilgan bu tarixiy suhbatlar o‘sha davrda Ozarbayjon uchun darcha bo‘lib xizmat qilgan. Bular shunchaki axborot almashish emas, balki Kremlning 20-yanvardagi jinoyatlari va Qorabogʻ haqiqatlarini Boltiqboʻyi xalqlariga yetkazgan siyosiy manifestlar edi. Binobarin, Ozarbayjon axborot blokadasida g‘arq bo‘lib, o‘sha haqiqatlar dunyodan yashirilgan bir paytda, Haydar Aliyevning o‘sha davrdagi intervyulari Boltiqbo‘yi mamlakatlaridagi haqiqiy vaziyatning ko‘zgusiga aylandi Shunday qilib, bizning fikrimizcha, zikr etilgan intervyular va boshqa taqdim etilgan tarixiy faktlar Haydar Aliyevning ijtimoiy-siyosiy portretini yangi xususiyatlar bilan boyitadi va shu bilan birga, uning Litva vektorida ham jahon siyosatida, ham retrospektiv kontekstdagi faoliyatining esda qolarli manzarasini yaratadi Naxchivan - Klaypeda - Vilnyus Boku, c yillar