Haydar Aliyev Vashingtonga nimani isbotladi?

Ozarbayjonning zamonaviy siyosiy tarixida faktlar bilan ifodalangan lahzalar mavjud. Haydar Aliyevning siyosiy faoliyatidagi shunday lahzalardan biri Ozarbayjonning xalqaro maydonda, xususan, G‘arb olamida tan olinishi va qabul qilinishidir. SSSR parchalanganidan keyin Ozarbayjon ham siyosiy, ham iqtisodiy jihatdan noaniq bosqichga kirdi. 1990-yillar boshida ichki inqiroz, Qorabogʻ urushi va hokimiyatdagi oʻzgarishlar fonida Ozarbayjon xalqaro tizimda hali toʻliq eʼtirof etilmagan tavakkal mintaqa hisoblanardi. Ana shunday davrda Haydar Aliyevning hokimiyatga qaytishi Ozarbayjon tashqi siyosatining yo‘nalishini ham belgilab berdi. Haydar Aliyevning asosiy siyosiy qarorlaridan biri Ozarbayjonning energiya resurslarini xalqaro munosabatlar markaziga aylantirish edi. 1994-yilda imzolangan “Asr shartnomasi”ning iqtisodiy jihatlari haqida ko‘p gapirish mumkin, lekin jarayon shu bilan tugamadi. Haydar Aliyev muallifligidagi ushbu kelishuv birinchi marta Ozarbayjonni AQSh va Yevropa kompaniyalarining strategik manfaatlari doirasiga kiritdi Haydar Aliyevning 1997 yilda AQShga rasmiy tashrifi bu boradagi burilish nuqtalaridan biri hisoblanadi. U Oq uyda AQSh prezidenti Bill Klinton bilan uchrashgan birinchi Ozarbayjon prezidenti bo‘ldi. Bu yig’ilishda AQSh ma’muriyati Ozarbayjonni energiya xavfsizligi va Janubiy Kavkazdagi geosiyosiy muvozanat nuqtai nazaridan muhim hamkor sifatida ko’ra boshladi. Ammo bu bilan tugamadi... 1997 yilning yozida Oq uyda bo‘lib o‘tgan uchrashuv Ozarbayjonning kelajakdagi tashqi siyosati yo‘nalishini belgilab bergan voqealardan biri edi. AQSh prezidenti Bill Klinton va Ozarbayjon prezidenti Haydar Aliyev o‘rtasidagi uchrashuv o‘sha davr uchun oddiy diplomatik protokol emas edi. Bu Vashingtonning mustaqillikka erishgan Ozarbayjonni ilk bor jiddiy geosiyosiy sherik sifatida qabul qilganining ko'rsatkichlaridan biri edi. 1990-yillarning oʻrtalarida Ozarbayjon hamon postsovet hududidagi beqaror davlatlardan biri hisoblanardi. Qorabogʻ urushi natijalari, iqtisodiy inqiroz va mintaqadagi hokimiyat uchun kurash fonida Gʻarbning Ozarbayjonga munosabati ehtiyotkor edi. Biroq, bu munosabatni o'zgartirishda Haydar Aliyevning siyosiy tajribasi va shaxsiy ta'siri katta rol o'ynadi O'sha paytda Vashingtonda Haydar Aliyevga nafaqat Ozarbayjon prezidenti sifatida munosabatda bo'lishdi. Uning SSSR rahbariyatida ishlagan va Kremlning eng yuqori pog‘onasiga ko‘tarilgan nodir siyosiy arboblardan biri ekanligini AQSh siyosiy doiralari juda yaxshi bilishardi. Sovet Ittifoqida Siyosiy byuro aʼzosi boʻlish ham katta boshqaruv maktabini anglatardi. AQSh ma'muriyati ularda mintaqaviy siyosat, Moskvaning tafakkuri va xalqaro kuchlar muvozanatini chuqur tushunadigan tajribali rahbar borligini tushundi. Shuning uchun ham Haydar Aliyevning Vashingtonga tashrifi chog‘ida alohida siyosiy e’tibor sezildi. Bill Klinton bilan uchrashuvlardagi asosiy mavzular energiya xavfsizligi, Kaspiy havzasi va mintaqaning kelajakdagi geosiyosiy arxitekturasi bo‘ldi. Ozarbayjon faqat neft mamlakati emasligini AQSh allaqachon tushunib yetgan. Bu Rossiya, Eron va Turkiya o'rtasidagi strategik o'tish nuqtasidir. O'sha paytda Haydar Aliyev ko'rsatgan siyosiy xatti-harakatlar modeli G'arbda qiziqish uyg'otdi. U na populistik ritorika ishlatdi, na hissiyotli chiqishlar bilan e’tiborni tortishga harakat qildi. U sovuq urush davridagi siyosiy maktabdan kelib chiqib, ko'proq hisob-kitob va pragmatik gapirdi. Bu Vashington uchun tanish va tushunarli siyosiy uslub edi Oq uydagi uchrashuvlardan keyin AQSh-Ozarbayjon munosabatlarida yangi bosqich boshlandi. “Asr shartnomasi”da ishtirok etayotgan Amerika kompaniyalari soni ortdi, Boku-Tbilisi-Jayhon loyihasini siyosiy qoʻllab-quvvatlash kuchaydi. AQSh ma'muriyati allaqachon Ozarbayjon mustaqilligini himoya qilishni mintaqaviy siyosatning bir qismi deb bilgan. Haydar Aliyev Ozarbayjonni G'arb uchun "noma'lum postsovet mamlakati" maqomidan olib tashladi. U Ozarbayjonni xalqaro siyosiy stolda ko'rinadigan davlatga aylantirishga harakat qildi. Buning uchun faqat energiya resurslari etarli emas edi. Bu yerda yetakchining shaxsiy vazni, siyosiy aloqalari va diplomatik tajribasi ham muhim rol o‘ynadi. Haydar Aliyevning xarizmasi haqida turli fikrlar bildirildi. Lekin uni ajratib turuvchi asosiy jihati shundaki, u tinglovchilarni emotsional nutqlari bilan emas, balki siyosiy salmog‘i bilan ishontirgan. Ko'p yillik boshqaruv tajribasi unga dunyo yetakchilari bilan teng darajada gaplashish imkoniyatini berdi. Vashington ham buni his qildi. AQSh siyosiy doiralari uchun muhim nuqtalardan biri Haydar Aliyevning Ozarbayjon kelajagini G’arb bilan hamkorlikda ko’rgani edi. U endigina mustaqillikka erishganini tushundi Davlat xavfsizligi faqat mintaqaviy muvozanat va xalqaro sheriklik bilan mumkin. Shu sababdan ham uning tashqi siyosati g‘arbga va Rossiyaga qarshi emotsional yo‘nalishlarga asoslanmagan edi. Asosiy maqsad buyuk davlatlar orasida Ozarbayjon manfaatlarini himoya qilish edi 1997 yilda Bill Klinton bilan uchrashuvdan keyin Vashington Haydar Aliyevni postsovet makonidagi yetakchilardan biri sifatida ko‘rmadi. AQSh ma’muriyati ularda mintaqaning siyosiy muvozanatini hisoblab chiqa oladigan, Moskva, G’arb va Yaqin Sharqni bir vaqtning o’zida o’qiy oladigan tajribali davlat arbobi borligini tushundi. Bu munosabatlarning davom etishi bir necha yildan keyin aniqroq bo'ladi 2001 yil 9 aprelda Haydar Aliyev yana AQShga tashrif buyurdi. Bu safar xalqaro kun tartibi yanada murakkab edi. Mintaqadagi Armaniston-Ozarbayjon mojarosi bilan bog'liq diplomatik jarayonlar faol bosqichga o'tdi va Vashington Janubiy Kavkazda jiddiyroq rol o'ynashga harakat qildi. AQSh prezidenti Jorj Bush bilan uchrashuv bu borada alohida ahamiyat kasb etdi Bu tashrif Ozarbayjonning o'zini reklama qilish bosqichidan allaqachon farq qilgan. Haydar Aliyev bu safar Vashingtonga mintaqaviy jarayonlarning ishtirokchisi sifatida emas, balki oʻsha jarayonlarga taʼsir oʻtkaza oladigan siyosiy yetakchi sifatida ketayotgan edi. Armaniston-Ozarbayjon munosabatlari, Qorabogʻ muammosi, mintaqaviy xavfsizlik va energiya loyihalari Oq uy muzokaralarining asosiy mavzulariga aylandi Bu siyosiy yo‘nalish keyingi yillarda ham turli xalqaro sharoitlarda Prezident Ilhom Aliyev tomonidan davom ettirildi. Agar Haydar Aliyev Ozarbayjonning Gʻarb olamiga eshigini ochgan boʻlsa, Ilhom Aliyev yanada qattiqroq va murakkab geosiyosiy bosqichda bu munosabatlarni himoya qilish va kengaytirishga muvaffaq boʻldi. Vashingtonda Ozarbayjon rahbariyatiga taalluqli diqqatga sazovor nuqtalardan biri Ilhom Aliyevni mintaqaviy jarayonlardagi natijalarga umid qiladigan siyosatchi sifatida qabul qilingani edi. AQSh siyosiy doiralari uchun Janubiy Kavkaz uzoq yillardan beri tavakkal va boshqaruvi qiyin mintaqa sanalib kelgan. Bunday sharoitda Ozarbayjon rahbariyati tomonidan ichki barqarorlikni saqlash, energetika va transport loyihalarini davom ettirish Vashingtonda alohida kuzatilgan masalalardan edi. Shu nuqtai nazardan, 8 avgust kelishuvi va uning atrofida shakllangan diplomatik jarayonlar ham diqqatga sazovor bo'ldi. O‘sha bosqichda Ozarbayjon mintaqadagi voqealarga munosabat bildirmay, jarayonlarning shakllanishida ishtirok etgan tomon sifatida harakat qildi. Bu o'zgarish AQSh ma'muriyatining Bokuga munosabatida sezildi. Donald Trampning Ilhom Aliyevni “haqiqiy lider” deya ta’riflashi tasodifiy siyosiy iltifot sifatida qabul qilinmadi. Chunki Vashingtonda yetakchi tushunchasi ko‘proq boshqaruv mahorati, siyosiy barqarorlik va strategik natijalarga qarab baholanadi. AQSh ma'muriyati uchun Ozarbayjon rahbariyatining asosiy ajralib turadigan xususiyatlaridan biri uning mintaqadagi o'zgaruvchan sharoitlarga muvofiq manevr qilish qobiliyati edi Aslida, bu erda yana bir qiziq jihat bor. Agar Haydar Aliyev davrida Vashington Ozarbayjon salohiyatini ko‘rishga harakat qilgan bo‘lsa, Ilhom Aliyev davrida Ozarbayjon allaqachon mintaqaning siyosiy va iqtisodiy xaritasida shakllangan aktyor sifatida tan olingan edi. Shunday qilib, Haydar Aliyev ochgan siyosiy yo‘nalish Ozarbayjonning xalqaro tizimdagi o‘rnini belgilab beruvchi uzluksiz strategiyaga aylandi va yangi geosiyosiy voqelikka mos ravishda Ilhom Aliyev tomonidan davom ettirildi