FUKIDID QO'Zog'i

Talabalik chog‘imda o‘qigan kitobim erta tongda — Donald Trampning Xitoyga tashrifini tomosha qilayotganimda yodimga kelishini xayolimga ham keltirmagandim. Xitoy yetakchisi Si Tszinpin yig‘ilishda “Fukidid tuzog‘i” tushunchasiga to‘xtalib o‘tdi Fukidid (Fukidid, miloddan avvalgi 460-400 yillar) qadimgi yunon tarixchisi, askari va siyosiy tafakkuri tarixidagi eng muhim shaxslardan biridir. Uning eng mashhur asari "Peloponnes urushi tarixi" kitobidir. U tarixni nafaqat o‘tmishning tavsifi, balki kelajakda takrorlanadigan siyosiy xatti-harakatlar modeli sifatida ham ko‘rdi. Shuning uchun Fukidid bugungi kunda ham tarix, ham zamonaviy geosiyosatning asosiy tafakkur manbalaridan biri hisoblanadi "Thucydides Trap" xalqaro munosabatlarda juda mashhur tushunchadir Ushbu tushunchaga ko'ra, kuchayib borayotgan kuch mavjud hukmron davlatga tahdid solsa, urush xavfi katta. Ushbu kontseptsiyaning asosi Fukididning mashhur jumlasidan kelib chiqadi. Peloponnes urushini tushuntirib, u shunday deb yozgan edi: "Afinaning yuksalishi va Spartada yaratgan qo'rquv urushni muqarrar qildi" Garvard professori Graham Allison bu kontseptsiyani qayta ommalashtirdi. Tarixni tahlil qilar ekan, u so‘nggi 500 yil ichida kuchayib borayotgan kuch va hukmron kuch o‘rtasidagi 16 ta yirik to‘qnashuvdan 12 tasi urush bilan yakunlanganini yozgan. Bunga quyidagi urushlar misol bo'la oladi: 2. Germaniya – Britaniya imperiyasi 3. Yaponiya — AQSH (ikkinchi jahon urushigacha) 4. SSSR – AQSH (sovuq urush; bu yerda yadroviy muvozanat toʻgʻridan-toʻgʻri urushning oldini oldi) Zamonaviy davrda bu atama ko'proq AQSh-Jin munosabatlariga nisbatan qo'llaniladi. Xitoy jadallik bilan iqtisodiy, texnologik va harbiy kuchga aylanmoqda, AQSh esa hozirgi gegemon kuchdir O'sib borayotgan kuchning (Xitoy) ortib borayotgan ambitsiyalari, mavjud kuchdan qo'rqish (AQSh), o'zaro ishonchsizlik, geosiyosiy paranoyya ikki davlatni o'z tarixidagi eng jiddiy mojaroga duchor qilmoqda Si Tszinpin "Tukidid tuzog'i" xavfi haqida gapirganda, aslida AQSh-Xitoy munosabatlari tarixiy qarama-qarshilikka aylanib qolmasligi kerakligi haqida xabar berdi. Asosiy savol shu erdan kelib chiqadi: "Xitoy va Qo'shma Shtatlar Fukidid tuzog'ini engib o'ta oladimi?" Xitoy rahbari buni ifodalamoqchi: Xitoy va AQSh raqobatchi emas, hamkor bo'lishi kerak; Qarama-qarshilik har ikki tomonga zarar keltiradi; Buyuk davlatlarning noto‘g‘ri strategik hisob-kitoblari dunyoni xavf ostiga qo‘yishi mumkin U avval ham xuddi shunday pozitsiyani bildirgan edi: "Dunyoda oldindan yozilgan Fukidid tuzog'i yo'q. Ammo buyuk davlatlar tomonidan takrorlangan strategik xatolar bunday tuzoqni yaratishi mumkin" Bu juda muhim geosiyosiy xabar. Chunki Xitoy rahbariyati AQSh bilan munosabatlarni “muqarrar urush” sifatida emas, balki “boshqariladigan raqobat” sifatida ko‘rsatishga harakat qilmoqda Boshqacha qilib aytganda, Si Tszinpin muammo yuksalayotgan Xitoyda emasligini aytmoqchi; Muammo shundaki, tomonlarning qo'rquvi va noto'g'ri reaktsiyalari nazorat qilinmaydi