Messenjerning kutilmagan hodisalari

Obid TOHIRLI, filologiya fanlari doktori “Elchi ijodida kutilmagan hodisalarga tez-tez duch kelamiz” – filologiya fanlari doktori, professor, Ozarbayjon Milliy Fanlar Akademiyasi (AMEA) haqiqiy a’zosi Nargiz Pashayevaning Elchining adabiy merosi haqida yozgan bu jumlasi o‘sha paytdagidek bugun ham dolzarbdir. Chunki Elchining hayoti va ijodi bilan tanish bo‘lgan har bir kishi bir xil kutilmagan hodisalarga qayta-qayta duch keladi Xalq yozuvchisi, atoqli davlat arbobi Elchin o‘zining serqirra va samarali faoliyati bilan mamlakatimiz adabiy-madaniy, ijtimoiy-siyosiy hayotida yorqin iz qoldirgan nodir ijodkorlardan biridir. Uning hayoti va ijodidagi ko‘plab yangiliklar kitobxonlar va keng jamoatchilikni lol qoldirdi. “Bulbul ertagi”, “Bubul haqida ertak”, “Ombor”, “Oynaga tuman keldi”, “Kumush, apelsin, baxmal”, “Bu dunyoda poyezdlar yuradi”, “Sariq kelin”, “Oyafzal”... kabi ko‘plab hikoyalar esda qolarli, unutilmas badiiy rasmlar, rang-barang obrazlar, badiiy ijodkorlik, badiiy asarlar, siymolardan iborat. adabiyotdagi yangi shaxsning ichki dunyosi, xarakteri, his-tuyg‘ulari va tuyg‘ulari, orzu-istaklari o‘ziga xos badiiy ifodalarga ega. “Baladadoshning birinchi muhabbati”, “Akvarius”, “Tovuqning omon qolishi”, “Jinonadan qochgan jinni”, “Bayragdar”... ozarbayjon nasrining eng qimmatli namunalari emas edi, “Mahmud va Maryam”, “Oq tuya”, “O‘lim hukmi”, “Bash”... katta qayta adabiy muhitda hayratlanarli hodisalar emasmidi? Adabiy jarayonning barcha yo‘nalishlarini (nasr, she’riyat, dramaturgiya, bolalar adabiyoti) yaqindan kuzatib borish, asarlarga badiiy-estetik mezonlar asosida baho berish, adabiy manzarani tizimli tahlil qilish orqali tanqidning konseptual konturlarini aniqlash yozuvchi va adabiyotshunos uchun kutilmagan hodisadir. Elchining dolzarb va dolzarb, ijtimoiy-psixologik teranligi, o‘ziga xos syujet va obrazlari bilan milliy dramaturgiyaga yangi hayot kiritgani, uning pyesalari Turkiya va London sahnalarida xaridorgir bo‘lgani ham ajablanarli. Sovet davrida, Ozarbayjon va Turkiya oʻrtasidagi aloqalar deyarli yoʻq boʻlgan oʻtgan asrning 70-yillarida Elchin qalamiga mansub “Yaqin, uzoq Turkiya” nomli ilmiy-publisistik asari mavzu, mazmun, badiiy xususiyatlarga boy, unutilmas taassurot qoldirgan davrning eng noodatiy, nodir adabiy voqea va kutilmagan hodisalaridan biri boʻldi Sovet imperiyasi parchalanganidan keyin Ozarbayjon matbuoti tarixida ilk bor Xorijdagi vatandoshlar bilan madaniy aloqalar jamiyati – “Vetan” jamiyati rahbari boʻlib ishlagan chogʻida Ozarbayjon matbuoti tarixida birinchi marta elchining “Yurduciy” gazetasiga ham “Syurpriz” gazetasiga maqolalar berish vazifasi qoʻyildi. O‘shanda Ozarbayjon tarixida birinchi marta AQSh kongressi a’zosi Jim Mudi Ozarbayjonga taklif qilingan va birinchi rasmiyning “Shahidlar xiyoboniga” tashrifini tashkil etish kutilmagan bo‘lgan edi. Sovet Ittifoqi qulashiga roppa-rosa uch yil qolganida Ozarbayjon istiqlol kurashining so‘nggi namoyandalari Muhammad Kangarli va kommunistik tafakkurning ashaddiy dushmani Ahmad Garajonning Vatanga taklif etilishi kutilmagan bo‘lganidek ajoyib edi. Shubhasiz, sovet tuzumi o‘lim arafasida turgan davr edi, lekin 1988 yilda M.F. tavalludining 175 yilligi doirasida jahon turkologiyasining taniqli ozarbayjon vakillarini Bokuga yig‘ishdi. Oxundov bizning ijtimoiy-siyosiy, ilmiy va adabiy muhitimiz uchun katta ajablanib bo‘ldi. Elchin Efendiyev Ozarbayjon Respublikasi Bosh vazirining o‘rinbosari lavozimida ishlab yurgan vaqtida AQShning Ozarbayjondagi Favqulodda va Muxtor Elchisi Stenli Eskuderoni uning iltimosiga binoan qabul qildi (1999-yil 9-noyabr). Ushbu uchrashuv noan'anaviy dinlardan birini davlat ro'yxatidan o'tkazish masalasi bo'yicha elchini qabul qilish uchun kelgan janob elchi uchun haqiqiy kutilmagan hodisa bo'ldi. Qabuldan so‘ng, Amerika adabiyotini mukammal biladigan Elchin bilan suhbat shu qadar qiziqarli bo‘lgani uchun asosiy mavzuimizni unutib qo‘yganini aytdi... Bunday kutilmagan hodisalar sonini ko‘paytirish mumkin Elchi Mammad Jafar, Hamid Arasli, Mammad Orif, Kamol Tolibzoda, Mir Jalol, Baxtiyar Vahobzoda, Mirza Ibrohimov, Yashar Garayev, Bekir Nabiyev, Aziz Mirahmedov, Abbos Zamanov, Yusif Samadog‘lu, Xalil Rizo Zamonov, Yusif Samadog‘lu, Xalil Rizo Xato‘g‘li, Ali Kurhatürk, Kamol Tolibzoda, Mirza Ibrohimov hayoti va faoliyati haqida. Nizomeddin Shamsizoda, Yusif Seyidov, Nodir Jabborov, Komil Valiyev, Anar, Iso Habibbayli, Nizomiy Jafarov, G‘azanfar Pashayev, Nizomiy Tag‘isoy, Viloyat Guliyev, Vogif Yusifli, Jahongir Mammadli, Elnora Akimova, Abulfat Madatlu Huvazog‘ kabi mashhur chehralar... o'zlarining yuksak fikr va mulohazalari bilan o'rtoqlashdilar. Bu munosabat qudratli adibning mehnati va iste’dodiga berilgan qonuniy va beg‘araz baho bo‘lsa-da, Elchin ham unga atalgan, u haqida yozilgan asarlarni zavq bilan o‘qidi. Shu bilan birga, u adabiy muhitda ozmi-ko‘pmi nomi tilga olinayotgan deyarli barcha adiblar haqida, ularning asarlarining g‘oyasi, mazmuni, badiiy muammolari haqida o‘zining jonkuyar, xolis, asosli pozitsiyasi, ilmiy-nazariy fikrlarini tinimsiz yozib bordi. Voqif Yusifli fikricha, Elchining adabiyotga muhabbati cheklangan davra bilan chegaralanib qolmaydi va bu ishq “Kitobi-Dade Qo‘rg‘ud”, ishq she’riyati, “Molla Nasriddin” nuri, Uzeyir Hojibeyov, Narimon Narimonova, Muhammad Amin Rasulzoda, Husayn Jovid, Jafar Jabbarli, Yusif Jabbarli kabilarga uzoq yo‘l bosadi. Elchining hayot va ijod tarziga aylangan bu faoliyati gohida syurprizlarni ham yuzaga keltirar, u bunday syurpriz qilishni juda yoqtirardi. Shoir, publitsist Abulfat Madato‘g‘li: “Bir kuni do‘stlarimdan biri Elchin o‘z maqolalarining birida ijodingni tilga olganini aytdi. To‘g‘risini aytsam, avvaliga ishonmadim. Chunki u Elchinga kitoblarimni bermagan, ijod haqida fikr almashgan ham bo‘ldi. Ma’lum bo‘lishicha, u ham meni gazeta-jurnallardan qattiq tuyg‘ularim bilan kuzatib yurgan ekan...”. Sobir: "Elshin akaning gazetaga yozgan maqolasida she'rlarim haqida eshitib, men ham juda xursand bo‘ldim. Qimmatli tadqiqotchilar ijodim haqida ko‘p yozganlar. Tan olaman, talabchan va didli tanqidchining menga yozganlari hayratlanarli bo‘lgan. O‘sha maqolada Elchin aka hamkasblarim har kuni yozadigan she’rlar haqida batafsil gapirib bergan edi" Bunday misollar sonini ko'paytirish mumkin. Bilamizki, Elchining ommaviy axborot vositalarida, turli kitoblarda uchragan adabiy namunalari haqida muntazam yozgan maqolalari oxir-oqibat ozarbayjon adabiyotshunosligining nodir durdonalariga aylangan fundamental ilmiy-nazariy asarlarga asos bo‘lgan. Binobarin, uning tafakkur teranligi, tahliliy qudrati, “Tanqid va adabiyotimiz muammolari”, “Mumtoz va zamonaviy”, “Adabiyotimiz ijodiy muammolari”, “Tanqid va nasr”, “Adabiy fikrlar”, “Ozarbayjon adabiy tanqidi va adabiy jarayon muammolari”, “Tanqid va adabiyotshunoslik”, “Tanqid va adabiyotshunoslik”, “Tanqidshunoslik va munozara”, “Tanqid va adabiyotimiz muammolari”, “Adabiyotimiz ijodi muammolari”, “Adabiyotshunoslik va munozara”, “Tanqid va adabiyotimiz muammolari”, “Adabiyotshunoslik va munozara”, “Tanqid va adabiyotimiz muammolari”, “Tanqid va zamonaviylik”, “Adabiyotimiz ijodi muammolari”, “Adabiyotshunoslik”, “Tanqid va adabiyotshunoslik”, “Tanqid va adabiyotshunoslik”, “Adabiyotshunoslik”, “Tanqid va adabiyotshunoslik” , “Agoniya”, yoki evolyutsiya?” , “Ozarbayjon adabiy jarayonida nimalar bo‘lyapti”, “Sotsialistik realizm bizga nima berdi?” kabi asarlar yaratildi... Bu yil 13-may kuni 83 yoshini nishonlaydigan qudratli ijodkor Elchin endi oramizda bo‘lmasa-da, uning boy adabiy merosi, xotiralarda yashovchi yorqin qiyofasi, hayratlanarli suratlar bilan to‘la 2026 yil 12 may. Gabala