Bir necha daqiqa davom etadigan baxt sari yo'l yarim asrni oladi, - deb yozadi Rafael Huseynov

Odamlar odamlarga o'xshaydi, degan gap. Aka-uka, qarindosh-urug‘larning bir-biriga o‘xshashi tabiiy. Ammo ba'zida bir-biriga yaqin bo'lmagan ikki kishi uzoqdan ikkita olma kabi ko'rinishini ham uchratasiz Ulug‘ Salmon Mumtoz suratini ko‘rib, nabirasi Urxun Galabeyovni ko‘rib, ustoz bilan yuzma-yuz turgandek bo‘ladi – mubolag‘a qilmayman, o‘xshashlik juda zo‘r. Tasavvur qiling, bu Mumtozning qizi tomondan nevarasi. Qonning kuchiga qarang! Shuning uchun ham talabalik yillarimizdan – 1970-yillarning o‘rtalaridan beri yaqin bo‘lib kelgan, hozir ham ahyon-ahyonda ko‘rishib turadigan Urxuni har ko‘rganimda xursand bo‘laman. Urquning Salmon Mumtozga tashqi o‘xshashligida ajablanarli joyi yo‘q, biri bobo, ikkinchisi nabirasi – do‘stlari, qarindoshlari. Ammo bundan ko‘p yillar avval Salmon Mumtozning yoshlikdagi suratlaridan biriga ilk bor ko‘zim tushganida, dovdirab qolgandim. Turli zamonlarda yashagan, hatto eng uzoq qarindosh ham bo‘lmagan odamlarning bir avloddanmi yoki yo‘qmi, o‘rtasidagi bunday o‘xshashlikning siri nimada? Bu savolning javobini Xudoning o‘zi biladi, lekin Adalat Tohirzodaning o‘tgan o‘n yilliklar davomida, o‘sha uzoq vaqt davomida amalga oshirgan ishlarining ko‘lami va falsafasi ularning bevosita bog‘liqligini yaqqol tasdiqlaydi. Ma'naviy qarindoshlik va ma'naviyat asta-sekin odamlarni bir-biriga o'xshatishi mumkin! Adolat yetib keldi va 75 yillik yubileyiga yetdi va shu munosabat bilan u ishlagan Boku Yevroosiyo universiteti 2026-yil 15-mayda ilmiy anjuman tashkil qildi.Ammo odatda bunday davra yubiley ilmiy yig‘ilishlari boshida yubiley haqida gapirish an’anasi bor. Men o‘sha anjumanda “Adolat” mavzusida ma’ruza qildim, keyin esa seksiya majlisida ma’ruza qildim Marhum Akram Jafarning bir gapi bor ediki, g‘oya qushini qo‘ldan boy bermaysan, kelsa, darrov qo‘lga ol, chunki imkon bersang, ko‘pincha fikr qaytib kelmaydi O‘sha kuni so‘zimni aytdim, zal to‘la odamlar tingladi, aytilgan gaplar havoga g‘oyib bo‘ldi. Iloji boricha harakat qiling, buni hech qachon ayta olmaysiz. Qo‘lingizga ruchka ko‘tarasiz yoki kompyuterga borib, yangi narsa yozasiz, lekin o‘sha damda o‘zgacha ilhom, o‘zgacha ovoz bilan aytgan so‘zingizdagi iliqlik va hayajonni yozsangiz, u hech qachon to‘liq ko‘rinmaydi. Bugungi ma’ruzalar yozib olingani ma’qul, men ham o‘z qismimni so‘rab, oldim, qog‘ozga ko‘chirdim va shu bilan fikr qushini uchib ketmasin, “Adolat”ning 75 yilligiga esdalik sifatida qolsin deb tutdim Adalat Tohirzodaning shu yoshga to‘lgan umri ozarbayjonlik ziyolining xalqqa xizmat qilish namunasidir. Binobarin, bu hayot haqida fikr yuritish va gapirish ozarbayjon ziyolilarining kelajagi va ozarbayjon ziyolilari tomonidan ochib berilgan asarlar qanday davom etishi va uning qanday davom etishini xohlashimiz haqida fikr almashish demakdir. Adolat Tohirzodaning yo‘li bunga misoldir. Ta’limimizni, ilm-fanimizni, ziyolilarimizning tafakkur yo‘nalishini ana shu model asosida qura olsak, kelajakda xalq bo‘lib yuksalishimiz uchun yanada ko‘proq muvaffaqiyat va imkoniyatlarga ega bo‘lishimiz mumkin Adalat Tohirzoda haqida o‘ylar ekanmiz, Ozarbayjon ilm-fanida nom qoldirgan, iz qoldirgan bir qancha insonlar ko‘z oldiga keladi. O‘sha toifadagi mashhur kishilardan biri – unutilmas olimimiz, akademik Hamid Arasliyning otasi Muhammadtog‘i Araszoda) 19-asr oxiri — 20-asr boshlarida Ganjaning eng ko‘zga ko‘ringan va mo‘tabar din arboblari, mo‘tabar ziyolilaridan biri bo‘lgan. Mahammadtagi Ereszodaning ayrim asarlari hozirgacha saqlanib qolgan. U din falsafasi, din va hayot munosabatlari, bilimga asoslangan xurofot haqida ajoyib asarlar yaratgan. Kitoblaridan tashqari bir qancha davriy nashrlarda yozganlari saqlanib qolgan. Biroq Sobirning u haqidagi ta’ziyasi avval “Molla Nasriddin” sahifalarida, keyin esa “Hophopnoma”da qayd etilgan. Molla Ereszade gazetaga katta maqola taqdim etib, har bir sonida “ko‘proq bor” deb tilga olib, keyingi sonida ma’badni berdilar. Mirzo Alakbar ham o‘sha muvaqqat tahririyatga yangi she’rlari bosilsin, deb murojaat qildi, lekin har gal shunday javob oldi: Araszoda turkumi tugaguncha kutib turing, keyin she’rlaringizni ham chop etamiz. Sobir sabr kosasini ko‘tarib, o‘zining mashhur nolasini yozadi: Voy, Molla Araszodaning haligacha ibodatxonasi bor Yozganlaringning oxiri yo‘q, an’analar ibodatxonasi bor Birorta ham kundalik gazeta behuda ketmaydi Bir kechalik ish yuz ming dollarga teng Adolat Tohirzoda shu qadar to‘kin hayot kechirdiki, uning 50 yilga yaqin bo‘lgan ijodiy hayoti haqida to‘liq emas, eng zarur detallari bilan gapiradigan bo‘lsak, uni uzoq davom ettirish kerak. Qanchadan-qancha shunday uchrashuvlar tashkil qilinadi O‘tgan asrning 70-yillari oxirida men va boshqa do‘stlarim Adalat Tohirzoda bilan Fanlar akademiyasi aspiranturasida o‘qigan edik. Bizning tanishuvimiz ham o'sha davrga to'g'ri keladi. Bu yarim asrlik davrda Adolatning ilm-fan, ziyolilik, vatanparvarlik yo‘lini katta-kichik batafsil bilaman, chunki o‘sha o‘n yilliklar ko‘z o‘ngimdan, o‘z guvohim bilan o‘tdi Adolatning shu davrda amalga oshirgan ishlarini sanab o‘tishning o‘ziyoq uning kimligi, Ozarbayjon ilm-fani, ta’limoti, milliy tafakkurimiz tarixida qanday yuk ko‘targanligi, qanday izlar qoldirgani haqidagi ko‘rgazmali xaritani jonlantiradi Adolatning alohida asarlari – ilm-fanimizda, publitsistikamizda, tariximizda qoldirgan asarlari, bu tadqiqot va yozuvlar falsafasi haqida qisqacha fikr almashish zarurati tug‘ildi Adolat tomonidan amalga oshirilgan ishlar o‘zidan o‘n yillar, asrlar ilgarigi millat ziyolilarining millat va yurtni yuksaltirish, qadriyatlarimizni asrab-avaylash, xotiramizni asrash yo‘lidagi faoliyatini davom ettirish demakdir Universitetni tamomlagach, qishloq maktabida o‘qituvchilik faoliyatini boshlagan va o‘qituvchi bo‘lib ishlagan. Yoshi va ijodining ma’lum bir bosqichida u jurnalistika va publitsistika bilan shug‘ullanib, jurnalistika hayotining muhim qismiga aylandi Bu deyarli barcha keksa pedagoglarimizga xos bo‘lgan yo‘nalishlar – ham to‘g‘ridan-to‘g‘ri darsda dars beradigan, ham darsni masofadan turib davom ettirayotgan – gazeta va jurnallar sahifalaridan Faoliyatining boshida Adliya akademiyasining “Elm” gazetasining birinchi muharriri bo‘ldi. O‘shanda men ham o‘sha gazetaga yozganman. Bu jurnalistika, jurnalistika, bu jarayonda jurnalistika sirlarini puxta egallash unga ilm-fan va jurnalistika, tergov va yozish o‘rtasida chegara tutib, ozarbayjon ma’rifatini saqlab qolish imkonini berdi O‘nlab yillar ustma-ust yig‘ilgandan keyin ham bu peshonangizga yozishga o‘xshashligini tushunasiz, butun bo‘lish uchun o‘sha bosqichlarni bosib o‘tishingiz kerak Agar Adolat o‘zining boshqa barcha zaruriy faoliyatini bir chetga surib, boshidan faqat tilshunoslik bilan shug‘ullanganida, ozarbayjon tilining turli masalalari bo‘yicha turkologik tadqiqotlarini oxirigacha bir qatorda davom ettirganida, bu boradagi muvaffaqiyatlari bugungidan ko‘ra ko‘proq, yetuk tilshunoslardan biri sifatida mashhur bo‘lib, bugungi ozarbayjon tilshunosligining manzarasi yanada sog‘lom va samarali bo‘lar edi. Chunki bu yo‘nalishda hali qiladigan ishlarimiz ko‘p, yildan-yilga umidlarimiz evaziga juda kam narsa olishimiz achinarli. Ozarbayjon tilshunosligi takomillashtirish va konsentratsiyaga jiddiy ehtiyoj sezmoqda Shu paytgacha tilshunosligimizning terminologiyasini onalik qila olmayotgan bo‘lsak, nima deyishimiz mumkin? “Mubtada”, “ism”, “fe’l”, “odat” va boshqa ajnabiy so‘zlarga qandaydir tarzda chidash mumkin bo‘lsa-da, til sofligi yo‘lida umuman ozarbayjon va turkiy tillarning ruhiga zid bo‘lgan “zarbali sifat”, “tartib-harakat”lar turkumini ko‘rganimizda, oxir-oqibat, “serf-nahv”imiz o‘zimizniki bo‘ladi. sohada qancha ish qilish zarurligi ochib berilgan. Tilshunoslik tilimiz yetarli darajada sog‘lom emasligi, davolanishga muhtojligi adolatparvar, malakali tilshunos olimlarimizning o‘zlari ham o‘rinsiz ekanidan dalolatdir. Siz biron bir tildan so'zlarni qarzga olasiz - bu tabiiy jarayon. Dunyoning barcha xalqlari boshqa tillardan so‘z olib, ishlatib, ma’lum vaqtdan keyin ularni milliylashtiradi yoki o‘zlashtiradi. Ammo tilning tabiati bilan bog'liq muammolar mavjud. O‘sha tilning grammatik ruhiga oid tayyor qoliplarni boshqa tildan olib kelib, o‘z tilimizda qo‘llamasligimiz kerak. Keyin tilimizning poydevoriga putur yetkazamiz. Agar qo‘shimchalar tilimizda (bundan ham yomoni, tilshunosligimizda) shu kungacha saqlanib qolgan bo‘lsa, grammatikamizda bunday iboralarni qo‘llashda davom etaversak, tilimizni hali ko‘p erkalashimiz, isloh qilishimiz kerak Bular Adolat Tohirzodadek tilning ildiziga, sofligiga bog‘liq bo‘lgan oshiqning bazmida aytilmagan o‘ta muhim siyosiy va milliy ma’noga ega bo‘lgan masalalardir! O‘z faoliyatini tilshunoslikdan boshlagan Adolat tilshunoslik doirasiga sig‘masdi. U tilshunoslik darajasida o‘z kasbiy izlanishlarini olib borishda analitik fan va akademik tadqiqot namunalarini puxta egalladi Adalat Tohirzoda bugungi Ozarbayjon haqiqatida, mamlakat ziyolisi uning muhitida ko'zga tashlanadigan asosiy sifat ozarbayjonlik va ma'rifatdir Uning ma’rifatparvarligining ikki yo‘nalishi biz uchun nihoyatda qimmatli va uzoqni ko‘zlagan mahsulot bo‘ldi Tazkirachilik tariximizda o‘z o‘rniga ega. Bu manbalar o'tmishni ko'rish uchun ishonchli ko'zoynaklardir. Takkirchilik XI asrga borib taqaladigan tarixga ega. “Lubob ul-albob” nomli ilk tazkira Muhammad Ovfiy tomonidan XI asrda yaratilgan. O‘shandan beri 800 ga yaqin izchil (barchasini hisoblasangiz, soni ikki baravar ko‘payadi) tazkiralar mavjud bo‘lib, ular asosida o‘tgan adabiyotimizni, tariximizni, shaxsiyatimizni bilib, o‘rganamiz Kechagi kunlar orasidagi bo'shliqni to'ldiradigan ikkinchi yo'nalish - xronika. Bular o‘tmishni ko‘rish, kechagi hayotni anglash, tarixdan o‘tgan insonlar haqida ma’lumot olish uchun ajralmas guvohlardir. Solnomalar musulmon Sharqida boy tajribaga, arab-fors va turk tillarida sahih namunalarga ega. Milliy ilmiy tafakkurda o‘z o‘rniga ega bo‘lgan bu an’analar bardavom bo‘lishi kerak, lekin tirik an’analar zamonaviy naqsh va zamonaviy talqinlarga moslashtirilishi kerak Kunlarning birida Adalat Tohirzoda 1980-yillar oxirida Ozarbayjonda sodir bo‘lgan taqdirli voqealarni tomosha qilib, vaqtni boy bermay, mamlakatimizda sodir bo‘lgan eng muhim voqealar, xususan, Ozarbayjon mustaqilligi yo‘lidagi Maydan harakatining yilnomasi – zamon ko‘zgusi bo‘lgan “Meydan: 4 yil 4 oy” asarini yaratdi Xronikalarning bunday yaratilishi Ozarbayjon va Sharqda yangi hodisa emas edi. Tarixda xronika yaratishning ko'plab misollari bor. Biroq, Adalat Tohirzoda bu asari bilan yangi davr talablaridan kelib chiqib, yilnomachilikning yangi modelini yaratishga muvaffaq bo‘ldi Zamonaviy ozarbayjon yilnomalarida shunday nom borki, biz uni har doim minnatdorchilik bilan qadrlashimiz kerak va kelajakda ular o'sha insonni doimo hurmat bilan yodga olishadi. Zamonaviy ozarbayjon yilnomalarida tengi yo‘q cho‘qqi bo‘lgan G‘ulom Mammadli butun Ozarbayjon tarixida mutlaqo yangi chiziq ochdi. U yaratgan ozarbayjon teatri yilnomalari, Husayn Jovid, Abbos Mirzo Sharifzoda, Uzeyir Hojibeyli, Mirza Jalil, Husayn Arablinskiy, Jahongir Zeynalov, Narimon Narimonov kabi zabardast shaxslarning tarjimai holi ham an’anaviy, ham an’anaviy yilnomalarga mansub bo‘lmagan mutlaqo yangi biografiyalar edi G‘ulom Mammadli o‘sha yilnomalarni yaratishda ba’zan o‘z kuzatishlariga tayangan, lekin asosan eski matbuot va arxiv hujjatlaridan foydalangan. Adolat Tohirzoda “Meydan yilnomasi”ni yozganda voqealar markazida bo‘lgan. Ishtirokchi sifatida emas, balki kuzatuvchi sifatida. Bilagidagi soatga qarab. Voqea sodir bo'lgan soat va daqiqani, aytilgan so'zlarni qayd etib! Shuning uchun ham uning solnomasini tarix tadqiqotchilari eng inkor etib bo‘lmaydigan va eng ishonchli manba deb biladilar Bir kuni men sport mavzusidagi kulgili rasmga duch keldim - sportchilar yugurishni boshlash signalini kutib, start chizig'ida saf tortdilar. Ulardan uncha uzoq bo‘lmagan joyda fotomuxbir to‘xtadi. Ular yugurishni boshlaganlarida, u ham olinadi, uning maqsadi marra chizig'ini birinchi bo'lib kesib o'tadigan va shu daqiqada lentani buzadigan g'olib sportchini qo'lga olishdir. Fotomuxbir shu qadar tez va maqsadli yuguradiki, u barcha medal sohiblarini ortda qoldirib, marraga yuguruvchilarning birinchisidan oldin etib boradi. Keling, Adalat Tohirzodani yuqoriga va pastga sanaymiz. O‘sha bo‘ronli to‘rt yilu to‘rt oyda Adolat tirik tarixni yozda, qishda, tunda, kunduzda, sovuqda, qorda, issiqda tik turib, o‘tirib, qiyshayib, bir burchakda siqilib, tirik tarixni kelajak avlodga yetkazsin deb yozdi Darhaqiqat, voqealarning qizg‘in chog‘ida shunday mag‘rur ozarbayjonning qiyofasi biz uchun yangilik emas. So‘nggi paytlarda, Adalat Tohirzoda ham zamondoshi bo‘lgan davrda Xalil Rzo Uluturkdek bir stenograf bor edi, uni har qanday majlisda ko‘rsangiz, qo‘ltig‘iga daftar, qalam olib, nima bo‘layotganini yozib qo‘yardi; yoki nisbatan uzoqroqda, XVI asrda Fuzuliyning yosh zamondoshi – Fuzuliy qurshovida qolgan Bag‘dod shoir va solnomachilaridan biri Rindi Bag‘dodiy bor edi; yoki uning zamondoshi Ahdi Bag‘dodiy. Xalil Rizoni ko‘rdi, ularni ko‘rdi. “Gulshan-i shuaro” tazkirasi Rindi haqida gapirar ekan, uni qachon va qayerda ko‘rsangiz, qo‘lida daftar bo‘lib, bir majlisdan ikkinchisiga o‘tib, odamlarning gapini yozib borishini tasdiqlaydi Og'zingizdan chiqqan va ko'z o'ngingizdan o'tganini yozib, qog'ozga tushirsangiz, bu oddiy xronikani anglatadi. Lekin tafakkurli inson, ayniqsa, Adalat Tohirzodadek ilm-fandan solnomachilikka yetib kelgan inson u qoldirgan mevalar voqealarni sanab o'tish doirasidan tashqariga chiqib, jiddiy tarixiy manbaning og'irligini ko'tara boshlaydi Ozarbayjonda xorijda ta’lim olgan yoshlarning ta’lim olish tarixini, jumladan, 1920-yilgacha, ya’ni Sovet hukumati Ozarbayjonga kelgunga qadar bo‘lgan ta’lim-tarbiya tarixini o‘rganish va uning natijalarini ochib berish juda muhim vazifadir. Chunki ular uzoq vaqt davomida Ozarbayjonga sho‘rolar hokimiyati o‘rnatilgandan keyingina ta’lim, yorug‘lik, ilm-fan kirib keldi, XX asrda imperiya tomonidan ochilgan eshiklar, unga ko‘rsatgan mehr va ilm-ma’rifat tufayli odamlar aql-zakovatli bo‘lib, qoloq, tanazzulga uchragan mamlakat, johil xalq ilg‘or davlatga aylandi, degan noto‘g‘ri gaplarni xalq ongiga kiritishga harakat qildilar Adalat Tohirzodaning atoqli ma’rifatparvar Misr Mardanov bilan birgalikda yaratgan “1920 yilgacha oliy maktablarda o‘qigan ozarbayjonlik” o‘n jildli asari ham milliy tezkirchiligimizning yangi qiyofasidir Tazkira nima edi? Alohida odamlarning hayot yo'li va ijodi haqida qisqacha ma'lumot beruvchi manbalar. Ko'pincha ma'lumotlar tarixiy latifalar shaklida bo'lgan va bu savollar asosida haqiqiy tarixni qayta tiklash qiyin ishdir. Biroq arxivlarda soch-soqollari oqarib ketgan, har bir yozgan jumlasini arxiv hujjati bilan muhrlab qo‘ygan Adalat Tohirzodaning takzirligi ortida, ular aytganidek, Adalat Tohirzodaning takzirligi turibdi. U nafaqat ayrim kishilar haqida ma’lumot beradi, balki o‘sha shaxslar, o‘sha davr va kelajakda o‘sha davr voqealaridan yuzaga keladigan jiddiyroq ilmiy izlanishlar uchun boshlang‘ich nuqtaga aylanadi. Shu bois adolatli Tohirzodaning bu boradagi faoliyati alohida qadriyatga ega Har bir xalq yangi davrda olg‘a qadam tashlar ekan, ertangi kunini yanada muvaffaqiyatli quradigan munosib farzandlar yetishtirish, zamonga mos kadrlar yetishtirishga intiladi. Bir paytlar, 1918-yilda Ozarbayjon Respublikasi tashkil etilgandan so‘ng, kelajak bilan bog‘liq eng dolzarb ishlardan biri sifatida 100 nafar talaba chet eldagi yetakchi o‘quv yurtlariga o‘qishga yuborilishi qaror qilingan edi. G‘azna hisobidan 100 nafar yoshlar mamlakatning moliyaviy jihatdan eng og‘ir damlaridan birida G‘arbiy Yevropa va Rossiyaga oliy o‘quv yurtlariga yuborildi. 1946-yilda Janubiy Ozarbayjonda Milliy hukumat tashkil etilganda ham xuddi shunday niyat dolzarb edi. Sovet hukumati yillarida Ozarbayjonga rahbarlik qilgan Haydar Aliyev ham Ozarbayjon yoshlari chegaralarning yopiq hududlarida hech bo‘lmaganda biz yetib kelgan oliy ma’lumotni, Ozarbayjonda o‘qitilmaydigan mutaxassisliklarni egallashini ta’minlashga harakat qildi. Qayta tiklangan istiqlol davrida Ozarbayjondan tashqaridagi ilg‘or oliy o‘quv yurtlarida tahsil olib, yangi davlat qurilishida faol ishtirok etib, respublikaga qaytgan yosh mutaxassislarimizning natijalarini eshitdik Ushbu model har doim yangilanishning turli davrlarida uchragan. O‘tgan asrning 40-yillarida Eronning o‘zi 100 nafar talabani turli mamlakatlarga, jumladan Turkiyaga yuborish haqida o‘ylagan edi. Ular borib ta'lim olishdi. Ular orasida Ozarbayjonning Turkxon Ganjeyi, Hamid Nitqiy, Javad Hayet kabi juda qadrli shaxslari bo‘lib, xalq tarixi va taqdirida yorqin va chuqur izlar qoldirdi Adalat Tohirzodaning o‘g‘li O‘g‘uzto‘g‘rul Tohirli bilan birgalikda yozgan “Ozarbayjon Respublikasi talabalari” nomli qimmatli va mashaqqatli asari ham Respublika hukumati Ozarbayjon kelajagini qurish yo‘lida ta’lim tariximizda qanday ishlar qilganligi xaritasini ochadi Bu asar kuchli xalq bo‘lishni, tarixda kuchli ovoz va o‘chmas iz bilan qolishni istasang, o‘zingdan oldin qilingan ishlar, donishmand ajdodlar, sendan oldingi oqila insonlar, millat asoschilari faoliyatiga e’tibor ber, ularning vaqt sinovidan o‘tgan formulalaridan foydalanishni ham o‘rgatadi, ham taklif qiladi Manbashunoslik va matnshunoslik azaldan Adalat Tohirzoda ijodida hal qiluvchi yo‘nalishlardan biriga aylangan. Boshqacha qilib aytganda, u matnshunosning odat va usullaridan foydalanib, boshqa tadqiqotlarini yakunlashi kerak. Biroq, bu mustaqil fan sohalaridan nafaqat boshqa ilmiy va adabiy niyatlarni amalga oshirish vositasi sifatida foydalanish, balki matnshunoslik va manbashunoslikning kasbiy mezonlari asosida tadqiqot olib borish imkoniyati ham mavjud. Adliya bu borada ham e’tiborga molik xizmatlar ko‘rsatishga muvaffaq bo‘ldi Aytgancha, shu o‘rinda achchiq haqiqatni qalbi og‘ir tan olish kerak. Haqiqiy milliy boylik bo‘lgan Qo‘lyozmalar instituti kabi juda qimmatli omborlarimiz bor. Bu pechka qanchalik loyiq bo'lsa bilishimiz kerak. Bu xazinadagi buyumlar fidoyi insonlar tomonidan ko‘p yillik mashaqqatli mehnat evaziga yaratilgan milliy merosdir. Afsuski, bugun bizda o‘sha merosni o‘rganish, tadqiq etish, ochib berishga qodir kadrlar kam. Mavqeim pasayib borar ekan, vaqti-vaqti bilan bildiradigan umid va da’vatlarimdan biri shuki, o‘zimizga milliy manfaatlar uchun zarur bo‘lgan malakalarni, ayniqsa, o‘rganish imkoniyati mavjud bo‘lgan sohalarni rivojlantirishimiz kerak. Turkiyada o‘rta asrlar arab, fors, usmonli qo‘lyozmalarini o‘qish, tadqiq qilish va ochib berish bo‘yicha yuqori tajribali va mukammal mutaxassislar faoliyat yuritmoqda. Hozir bizda juda ko‘p universitetlar, shuningdek, sharqshunoslik fakulteti mavjud. Vaqti-vaqti bilan yosh mutaxassislarimizni matnshunoslik bo‘yicha tajriba almashish, malaka oshirish kurslarida qatnashish, o‘qish va u yerdagi mutaxassislarni tegishli oliy o‘quv yurtlarida dars berish uchun taklif qilish zarur. Ko'p sonli malakali matnshunoslarni kechiktirmasdan tayyorlamasak, oltinga teng boyliklarimiz biz uchun soqov bo'lib qoladi Adolat Tohirzoda qo‘lyozmani qo‘lidan kelganicha o‘rganib, transliteratsiya qilib, hammaning foydalanishiga yetkazdi. Ulardan ba'zilarini birinchi marta kashf etdi. Darvoqe, Ismoil bek Gutgashinlining tavallud sanasini aniqlagan Adalat Tohirzodfa edi) “Safranama”ning noma’lum qo‘lyozmalarini Gabalaning Hamzalli qishlog‘idagi Shix bobo piridan topib, arab alifbosidan tarjima qilib, sharhlar bilan birga nashr etgani bunga yorqin misoldir Odil sudlovning matnlar bilan ishlashning yana bir jihati bor. Matnlarni oʻrganishdan tashqari, u qoʻlyozmalar sahifalari ichidagi va orqasidagi sukunatdan inson ovozlarini qutqarishga harakat qilgan va davom etmoqda Agar ming yil avval buyuk ozarbayjonlik Xatib Tabriziy matnshunoslik fanimizga poydevor qo‘ygan bo‘lsa, 20-asrda yana bir ulug‘ ozarbayjon – Salmon Mumtoz bu ilmni milliy o‘zini o‘zi tasdiqlash va o‘zini namoyon qilishning qudratli quroliga aylantirdi. Bugungi kunda ozarbayjon adabiyoti, adabiyotshunosligi, madaniyatshunosligi yuqori darajada borligi uchun ko‘p jihatdan Salmon Mumtozdan minnatdor bo‘lishimiz kerak Adalat Tohirzoda yuzlab ozarbayjon so‘z ustalari merosini birinchi bo‘lib o‘rgangan bu nodir shaxs merosi va hayotini o‘rganishga beqiyos hissa qo‘shgan. Adalat Mumtoz oilasiga juda yaqin edi, qizi Shahloxonim bilan nihoyatda do‘stona muloqotda edi, o‘sha muloqotlar, yorqin xotiralar Adalat Tohirzoda izlanishlariga jonli inson nafasi, iliqlik bag‘ishladi Yaxshi tadqiqot odamni manba bilan bog'lay oladigan tadqiqotdir. Agar siz yurakni manba ichida urishga majbur qila olmasangiz, u hech qanday ta'sir qilmaydi. Adolat o'z tergovlarida hamisha bu qadriyatdan mahrum bo'lmaslikka harakat qilgan Unutilganlarni xotirlash, unutilgan merosni bugungi kunga qaytarish Adalat Tohirzoda olib borayotgan ma’naviy missiyalardan biridir. Yarim asrga yaqin bu burchini hamisha munosib ado etib kelmoqda Adalat Tohirzoda 1970-yillarning oxiri — 1980-yillarning boshlarida “Ozarbayjon filologiyasi masalalari” nomli uch sonli toʻplami bilan Ozarbayjon filologiyasi fanining rivojlanishida muhim rol oʻynadi va uning nashr etilishida muhim rol oʻynadi. Bu to‘plamning mas’ul kotibi, marhum filolog Oydin Mammadov) va Komil Veli Narimono‘g‘li hamda professor Firidun Jalilov, ayniqsa Seyid Ahmad Kasraviyaning sa’y-harakatlari bilan yaratilgan mazkur to‘plamning mas’ul kotibi Adalat Tohirzodaning “Ozarbayjon tili, yoki Ozarbayjonning qadimiy turkiy tili” nomli maqolasidagi yondoshuv modellari tadqiqot ishlari, uning zamonaviy tadqiq qilish usullari, zamonaviy bo‘ldi. edi O‘sha kundan bugungacha Adalat Tohirzoda qilgan barcha ishlarning foydasi o‘z o‘rnida edi Adalat Tohirzoda o‘z yo‘lining boshida bo‘lgani kabi hozir ham o‘qituvchi, lekin yo‘lining boshidan farqli o‘laroq, litseyda emas, universitetda dars beradi. Biroq, uning ta'limoti boshqa o'qituvchilarning darslaridan ham ajralib turadi. Uning dars berishi bevosita auditoriyalarda o'qiydigan ma'ruzalar bilan cheklanib qolmaydi, asarlari ham o'qitishning yana bir shakliga aylanadi Adolat domlalar oilasidan chiqqan. Otasi Sharif domla ham butun umrini ta’lim-tarbiyaga bag‘ishlagan inson edi. Bola ham ko‘zini ochib, o‘z uyida o‘qituvchilik, ta’lim, maktab, muallimlikni ko‘rdi, ustoz siymosi uning butun borlig‘ini yuqtirdi. Binobarin, Adalat shunday bo'lishi kerak, boshqacha emas, taqdir Hasan Bey Zardobiyning Mirzo Fataliyga yo‘llagan mashhur maktubi millat va yurtni sevgan har bir kishi uchun zarurdir be at the top of a person's memory. Zero, Hasan Bey Zardobiy yozganidek, o‘z ona xalqingni sevish, oddiy xalqning ta’lim-tarbiyasi haqida gap ketganda, “minnatdorchilik” umidini bir chetga surib qo‘yish kerak; bunday fikr o‘zini xalq tarbiyasi ishiga bag‘ishlagan odamni, siz va ukamni adashtirmasligi kerak. He will receive his reward according to his work Adalat Tohirzoda so‘nggi yarim asr davomida Ozarbayjon ilmi, Ozarbayjon ta’limi va Ozarbayjon ta’limidagi bo‘shliqlarni to‘ldirishga butun umrini bag‘ishladi va qalb zavqi bilan qilgan mehnati evaziga hech qanday minnatdorchilik yoki mukofot so‘ramadi. Hasan bekning o‘zi bilan yolg‘iz qolganda, vijdoni bilan gapirganida aytgan savobdan ortiq savob bormi?! Biz zamonaviy texnologiyalar davrida yashayapmiz, uchinchi ming yillik boshlandi, 21-asr asta-sekin o'sib bormoqda va bu davrning qiyinchiliklari butunlay boshqacha, ufqlari o'tmishdagiga o'xshamaydi. Boshqa vaqt keladi, balki 10-20 yildan keyin omon qolsak, o'zimizni yashayotgan muhitda o'zimizni begonadek his qilamiz. Bizga ham Bill Geyts davrini ko'rish nasib qilgan Hozirda nomini butun dunyoda deyarli hamma eshitgan Bill Geyts Microsoft asoschisi, boshqa kelajak haqida dalolat beruvchi texnologiyalarga yo‘l ochib beruvchi yo‘lboshchi va uning qilayotgan ishi to‘xtatib bo‘lmaydigan “ertaga” toshqin kabi keladi Ammo yangi dunyoning bu mashhur Bill Geytsi yonida bizda unga o‘xshagan Bilgeyis ham bor. Bilgeyis Sharqda, jumladan, Ozarbayjonda keng tarqalgan nom bo‘lib, o‘sha bilgeyislardan biri Adalatning kelishi va bugungi Adalat Tohirzoda qavatiga yetishida hal qiluvchi rol o‘ynaydi O‘sha oddiy ozarbayjon ayoli Bilgeyis xonim bir paytlar o‘sha paytda respublikada yagona bo‘lgan Ozarbayjon davlat universitetida ishlab, kichik lavozimda ishlagan. Bilgeyis xonim atoqli olim, unutilmas akademik Mammad Orif Dadashzodaning singlisi bo‘lib, bundan ko‘p yillar avval, 1969-yilda universitetga o‘qishga kirganida Adalat Tohirzodaga haqiqiy farishtalar yordam bergan edi. Adolat Tohirzoda universitet talabasi bo‘ldi, kutilmaganda qo‘lini cho‘zishi, mehribonligi tufayli taqdiri o‘zgarib ketdi, go‘yo inqirozli lahzalarda ilohiy shivirni eshitgandek. Bu tarix va Rabbiyning irodasi bilan muhrlangan tarixdir. You need to know the details. Demak, abituriyent Adalat Tohirzoda uchta imtihon topshirib, ikkitadan “5”, bittadan “4” oldi va navbatdagi oxirgi imtihon chet tili bo‘ldi. Qishloq maktabini tamomlagan, chet tilidan o‘tmagan. Umumiy qoidaga ko‘ra, o‘rta maktabda chet tilidan o‘ta olmaganlarga imtihonsiz “3” baho qo‘yildi Qabul komissiyasida hujjatlarni yig‘ib, yozma imtihon natijalarini talabalarga yetkazuvchi Bilgeyis xonim uchinchi yozma imtihonda Adolatga “5” bahosini aytib, qaysi chet tilidan imtihon topshirasiz, deb so‘raydi. Justice returns from none. Chet tilidan o‘ta olmagani uchun avtomatik tarzda “3” qo‘yishini yaxshi bilgan Bilgeyis xonim bir o‘ringa 25 ta ariza borligini, tanlov gavjum, oxirgi imtihonda “3” olsang, kirish imkoning yo‘qligini aytadi. Keyin so‘raydi, universitetda tanishingiz bormi? Qishloq bolasi Adalatinning nafaqat universitetda, balki umuman Bokuda qarindosh-urug‘lari, tanishlari yo‘q edi Bu yigitga yetib kelganidan keyin olgan yuqori baholaridan, endi ikki-uch daqiqa suhbatdan hamdardlik sezgan Bilgeyis xonim: “Bolam, mehnatingga uyat, arab alifbosini ham bilmaysanmi?” deydi. Adolat arab alifbosini bobosi Molla Cherkaz afandidan o‘rganganini, fors tili haqida ozgina tasavvurga ega ekanligini aytadi va Bilgeyisxon umrida birinchi marta ko‘rgan va haqiqatda tanimagan Adalatni qutqarish uchun fors tilidan imtihon topshiradigan professor Ahmad Shafoiyga ochiladi. Bilgeis xonimni fidoyi, olijanob inson sifatida tan olgan Shafoi janoblari uning so‘zini o‘ziga ep ko‘rmay, imtihonda “4” deb yozib, Adolatni vaziyatdan olib tashlaydi, shu tariqa masala ijobiy hal bo‘ladi Ahmad Shafoiy sharqshunoslik fakultetining o‘qituvchisi edi, bizga ham dars berdi. U bilimdon olim bo‘lgani bilan birga, taqdiri og‘ir, hayot yo‘li og‘ir kechgan prinsipial inson edi. U Erondan edi. Shoh qoʻshinida polkovnik darajasiga koʻtariladi, soʻngra inqilobiy harakatga qoʻshiladi. Rejim unga o‘lim hukmini chiqargan edi va u ming musibat bilan jonini muqarrar o‘limdan saqlab qoldi, Arazdan o‘tib, Ozarbayjonga panoh topdi. Shafoiy domlaning jangariligi oxirigacha o‘zini tutishi, o‘tirishi, qotib qolganligidan yo‘qolmadi. Tashqi tomondan, u sovuq, ta'sirsiz taassurot qoldirdi, lekin uning qalbi nozik, nozik edi. After all, he is also a poet edi U Sobirning “Hophopnoma”sini fors tiliga shunday mahorat bilan tarjima qilganki, go‘yo Mirzo Alakbar o‘sha she’rlarni o‘sha tilda yozgandek tuyuladi Qarang, Bilgeyisning qalbida qanchalar hurmat bor edi, bu xonimning fidoyiligi bilan u Adalatga forsiyda yaxshi baho yozdi, bu yigitga universitet eshigi ochildi. Agar Bilgeis Dadashzoda xonimning mehribonligi, Shafoiy domlaning mehribonligi bo‘lmaganida, bu sehrli ko‘ringan yordam qo‘li cho‘zilmaganida, Adolat ham tanlovdan o‘ta olmagan o‘nlab, yuzlab yoshlar kabi qishloqqa qaytib, umrining bir yilini bo‘lsa-da boy berib, keyingi yil talabalik unvoni uchun kurashda davom etar edi. Ammo ko'pchilik kabi hayot uni qishloqda qolishga majbur qilgan bo'lishi mumkin. Biroq, Alloh taoloning amri bilan Adolat nafaqat yillar, yillarni boy berdi, aksincha, talabalik nomini oldi, kecha-yu kunduz o‘qib, mehnat qildi, Bilgeyis xonim va Ahmad Shafoiyning adashmaganligini isbotladi – universitetni a’lo baholarga tugatdi, aspiranturani tamomladi, o‘z lavozimini himoya qildi va sekin-asta bugungi kundagi ta’sir darajasiga ko‘tarildi. Bu sodir bo'lgan bo'lishi kerak! Chunki ssenariy yozgan Parvardigar shunday degan edi – bu yigitga iste’dod nurini bergan Xudo, bergan nuri so‘nib ketishini ko‘rmaydi. Xudo ko‘rmadi, Sharif o‘g‘li Adalat sharafli hayot kechirdi va Ozarbayjonning yorqin ziyolilaridan biriga aylandi Ana shu lahzalarda ko‘p jihatdan barchamiz o‘sha ikki ramziy nuqta orasida turibmiz: biri Bill Geyts – zamonaviy chaqiriqlar, bugungi texnologiyalar, zamonaviy talablar, yangilanayotgan alohida dunyo bo‘lsa, ikkinchisi – Bilgeyis Dadashzoda – ozarbayjon ma’naviyati, qadriyatlarga hurmat odatlari, olijanoblikning azaliy an’analari, eski ma’naviy dunyomiz Professor Adalat Tohirzoda tafakkur parvozlarining go‘zalligi shundaki, u mana shu ikki nuqta o‘rtasidagi ko‘prik – tinimsiz olim va ko‘zi tiniq inson tomonidan amalga oshirilgan ishlar ham o‘tgan ma’naviy merosni saqlab qolishga, ham uni yangi davr talablariga moslashtirishga qaratilgan. Oldinda hali ko'p yillar bor, qilinadigan ishlar ko'p, yurak va miyada asrab-avaylanib, hammamizga yetib borishini navbat kutayotgan ko'p ishlar. Albatta, adolat qaror topadi. Adolatning kelgusida erishayotgan yutuqlari bugungisidan ham ko‘proq bo‘lishiga ishonchimiz sabab yarim asr davomida u bilan hayot jangida tinim bilmay yurgan Noila xonimning umrboqiy sodiq hamrohidir! Umrimizning yotoqxona yillarini xuddi kechagidek eslayman, Adalat va Noilaning akademiyada abituriyentlar uyidagi kichik bir xonada bir-birining ustiga to‘plangan kitoblar orasida boshlangan birgalikdagi sayohati boshlangan. Siz sayohat boshida yoshsiz, nafaqat hamma narsa yaxshi bo'lishini, kelajak sizni baxtli qilishini orzu qilasiz, hatto ishonchingiz komil, balki asta-sekin yoshlik she'riyati hayot nasri bilan almashtiriladi, o'tayotgan yillar asta-sekin ko'zingizni kengroq ochadi, sizga hayotni yanada kengroq miqyosda ko'rsatadi, qandaydir ehtiroslarni sovutishga qodir. Odil sudlovning barcha yutuqlarida o‘sha sodiq ayol, ishonchli Noilaning hissasi shubhasiz. U umri davomida sabr-toqat, chidash, murosa qilish, orqada turish, hayratlanish, dalda berish, ilhomlantirishga muvaffaq bo'lgan va uning tushishiga yo'l qo'ymagan Adalat tavalludining 75 yilligi munosabati bilan Ozarbayjonning eng nufuzli ziyoli va ziyolilarini bir joyga to‘plagan tantanada hayotida ilk bor baxtiyor Noila bilan baxtiyor Adalat sahnada birga bo‘ldi Bugun ham uning - Noila xonimning ishi edi Bu lahza ikkalasi uchun taqdirning eng oliy mukofoti edi Ayni damga kelib, ular yarim asrga munosib va sadoqat bilan kelishdi Yarim asrlik sayohat evaziga bir necha daqiqaga sig'adigan baxt yo'qmi? Bu yonma-yon Boku Yevroosiyo universiteti sahnasida hamma guvoh bo'lgan navbatdagi hayot sabog'i emasmidi? Negadir kech, negadir ibratli va kelajak hayotiy saboqdir!