“Devlar saroyi” izidan: azix qabilasidan to alp ajdodlarimiz sari yo‘l

Jabrayil tumanidagi “Divler saroyi” deb nomlangan qadimiy aholi punkti qanday nomlanadi? Darhaqiqat, bolaligimdan ota-onamdan eshitgan “Devlar saroyi” iborasi e’tiborimni tortdi. Bir qarashda ertak va rivoyatlarda o‘qigan, eshitgan devlar, devlar ko‘zimga ko‘rindi Keling, asosiy fikrga o'tamiz. Xalq orasida “Devlar saroyi” nomi bilan mashhur bo‘lgan “Devlar saroyi” g‘ori haqiqatan ham ming yillar davomida ovozi eshitilib kelayotgan afsonaviy dahshatli, dahshatli, odamxo‘r mavjudotlar bo‘lgan devlar yashagan joymidi? “Saroy” atamasi aslzodalar, xonlar va podshohlar yashagan uylar – binolarni bildiradi. Shunday qilib, bu erda muammoni hal qilish uchun maslahat keladi. Insoniyatning eng qadimiy manzilgohlaridan biri bo‘lgan Jabrayil tumaniga qo‘shni hudud sifatida qarash mumkin bo‘lgan Xo‘javand tumanining Azix qishlog‘i hududidagi Ozix g‘ori. Qadimgi ajdodlarimiz bundan 350-400 ming yil avval, hatto 1-1,5 million yil avval paleolit ​​davriga oid tosh davri manzilgohi boʻlgan Azix gʻorida yashagan. Demak, buyuk ajdodlarimiz qadimiy xalq maskani bo‘lgan Ozarbayjonimizning turli go‘shalarida – Gobuston, Azix, Ashabi-Kahfda, shuningdek, Tog‘tumasdagi “Devlar saroyi”da yashagan Bu haqda filologiya fanlari doktori, dotsent Shokir Albaliyevning “Devlar saroyi – tog‘ ajdodlarimiz maskani” sarlavhali maqolasida ma’lum qiladi, deb xabar beradi “AZArt”. Maqolani taqdim etamiz Men bunga parallel o'xshatish va taqqoslashni keltirmoqchiman. Bugungi kunda Ozarbayjonda ma’muriy hududimizning turli hududlarida bir-biriga yaqin yoki uzoq masofalarda joylashgan alohida tuman va shahar tipidagi yirik aholi punktlari mavjud bo‘lganidek, qadimgi davrlarda ham mamlakatimizning turli burchaklarida bir-biriga u yoki bu darajada bog‘langan g‘or tipidagi qadimiy aholi manzilgohlari bo‘lgan. Ozix gʻori aholisi va “Devlar saroyi”da yashovchi devlar bilan yaqin qoʻshnichilik munosabatlari boʻlishi mumkin edi. Ya’ni, azix qabilasi bilan “Devlar saroyi” jamoasi o‘rtasida o‘zaro iqtisodiy va madaniy aloqalar bo‘lishi tabiiy edi. Ozix nomi qadimiy turkiy az (as) qabilalarining nomidan kelib chiqqan. “Kitobi-Dade Qo‘rg‘ud”da Uchox va Bozox qabilalari – qabila birlashmalari mavjud bo‘lgani uchun Qorabog‘-Zangazur hududida azix – Uzux (“Divler saroyi” misolida) qabilaviy munosabatlari bo‘lishi tabiiy. Endi esa “Divlar saroyi”dagi “Div” iborasining mohiyatiga yetib kelaman. Bugun ham majoziy va majoziy ma’noda bahaybat odamlarni devdek katta odam deymiz yoki falon odamni dev yoki ajdaho deymiz. Xalqimizning epik-afsonaviy qahramoni Ko‘ro‘g‘li obrazini dev timsolidek ulkan chehrada tasavvur qilamiz, jonlantiramiz. Demak, “Devlar saroyi” iborasi devga o‘xshash odamlarning saroyi – yashash joyini bildiradi. Bir oyog‘ini Arazning bu tomoniga qo‘yib, ikkinchi oyog‘ini Arazning narigi tomoniga qo‘yib, o‘z qadamlari bilan ulkan daryoni “aralashtirib” kechib o‘tishga muvaffaq bo‘lgan afsonaviy va ko‘zga ko‘ringan mavjudotlar ham xuddi shunday obrazli ifodadir Zumrud Mansimovaning doktorlik dissertatsiyasida gigantlarning odam ekanligi haqida o‘qiymiz: “Bir qator xalqlarning afsonalariga ko‘ra devlar katta tanali odam turi bo‘lib, oddiy odamlardek yashaydi.Ba’zi xalqlar afsonalarida (masalan, Norvegiya afsonalarida) devlar buyuk va shafqatsizdir. Ammo ba’zilarida tog‘li, ba’zi yunonlarda tirik mavjudotlar sifatida tasvirlangan. tinch" Olimning g‘oyalaridan yana bir karra ko‘rib turganimizdek, devlar monolit, bahaybat, katta tanali odamlar bo‘lib, xuddi oddiy odamlardek yashaydi. Shu bilan birga, yunon miflarida devlarning tog‘larda yashovchi tinch odamlar ekanligi (Tog‘tumas tog‘laridagi Devlar saroyi misolida) devlar va odamlar o‘rtasidagi parallellik haqidagi fikrimizni tasdiqlaydi Devlarning buyukligi haqidagi fikrga kelsak, u “Afsonaviy tafakkurda devlar qiyofasi funksiyasining – ijobiydan salbiyga oʻzgarishi jamiyat taraqqiyoti bilan bogʻliq boʻlgan” shaklida izohlanadi. Z.Mansimova “Devlar yovuzlik va yovuzlik bilan to‘liq bog‘lanmagan, balki ijobiy tomonlari bo‘lgan afsonaviy-afsonaviy mavjudotlardir” deb yozadi ana shu nuqtai nazardan Albatta, bu mulohazalar dev obrazining afsonaviy tafakkurda tutgan o‘rnini belgilab beradiki, qadimgi davrlarda yoshi bir million yil oldin bo‘lgan “Devlar saroyi” g‘oridagi devlar devning majoziy nomi bilan mashhur bo‘lganlarida, ular ijobiy va xayrixohlik vazifasini bajargan. Boshqacha aytganda, devlar mash'um, salbiy tip, yovuz kuch sifatida namoyon bo'ladi ularning harakatlari tarixning nisbatan keyingi rivojlanish davrlari bilan bog'liq edi. Shu nuqtai nazardan, odamlarning o‘z ulug‘ bobolarini dev deb atashi, turar joylarini “Devlar saroyi” deb e’tirof etishi devlarning eskicha tafakkurda xayrixoh zot ekanligini ochib beradi. Aks holda, odamlar hech qachon o'z ajdodlarini afsonaviy tafakkurda salbiy personajlarga qiyoslamaydilar, ularni metaforik tarzda salbiy tiplar deb atamasdilar. Har bir inson o‘z otasini (yoki onasini), bobosini yoki bobosini muqaddas darajada qadrlashga harakat qilganidek, odamlar ham o‘z ajdodlarini xayrixoh afsonaviy mavjudotlar deb ta’riflashi va chaqirishi tabiiy Bolgar-tatar shoiri Mikayil Bashtunning akademik Tofig‘ Hojiyev tarjimasidagi “Shan qizi dastani”dan o‘qiymiz: Shuningdek, epik matndan ko‘rinib turibdiki, dev-qahramonlar dev deyiladi va bu dev-alplar xarakteriga ko‘ra ijobiy va salbiy turlarga bo‘linadi. Demak, afsonaviy tafakkurda ijobiy yo‘nalishdan salbiy xarakterga o‘tgan devlar epik-badiiy tafakkurda ham xuddi shunday belgilar bilan ifodalanadi: yaxshi devlar bilan birga yomon devlar ham tasvirlanadi Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, “Devlar saroyi” g‘orining ovozi va savollari bizning eramizdan bir necha yuz ming yillar oldin bo‘lgan aholi qadimgi afsonaviy tafakkurda ezgulik timsoli hisoblangan devlar timsolida bizning buyuk bobolarimiz – alp chorvadorlari bo‘lgan 2026 © AZERTAC. Mualliflik huquqi himoyalangan. Axborotdan foydalanish giperhavola bilan havola qilinishi kerak