Tosh xotirasining til pasporti - SUHBAT

Ozarbayjon ilm-fanida toponimlar, ya’ni geografik nomlar shunchaki xarita elementi emas, balki butun bir xalqning tarixi, etnogenezi, zaminining azaliy mulkdorligini tasdiqlovchi tirik arxiv ekanligini isbotlagan olimlarimizdan biri filologiya fanlari doktori, dotsent Firudin Rzayevdir. AMEA Naxchivon bo‘limi San’at, til va adabiyot instituti Onomastika bo‘limi mudiri o‘z umrini qadimiy mixxat yozuvlari, prototurkiy qabilalar izlari, gilam va qadimiy qabrlardan topilgan izlarga bag‘ishlagan qadrli olimimiz bilan yaqinda o‘tkazgan ilmiy tadqiqotlari natijalari, yaqinda o‘tkazgan ilmiy tadqiqotlari natijalari haqida keng suhbatlashdik. Naxchivan va uning ozarbayjon tilshunosligiga olib kelgan muhim yangiliklari Firudin janoblari, avvalo, Oliy attestatsiya komissiyasining 2026-yil 15-maydagi qarori bilan filologiya fanlari doktori ilmiy darajasini olganingiz bilan chin qalbimizdan tabriklaymiz! Bu ko‘p yillik fidokorona mehnatning munosib samarasidir. Suhbatimizni eng boshidan – sizni ushbu ulug‘ ilmiy cho‘qqiga olib chiqqan yo‘ldan, bolalik va yoshlik yillaringizdan boshlashingizni istardik. Firudin Rzayev kim? Sizga katta rahmat, tabriklaringiz va e'tiboringiz uchun juda minnatdorman. Bu darajani olish nafaqat mening, balki butun Naxchivan onomastika maktabining, kafedramizning, uzoq yillar davomida dala, tog‘u toshlarda olib borilgan mashaqqatli mehnatning g‘alabasidir. Mening hayotim hikoyam 1952 yil 21 dekabrda Julfa tumanining Xoshkeshin qishlog‘ida mehnatkash kolxozchi oilasida boshlangan. Mening yerga, tabiatga bo‘lgan mehribonligim shu yerdan kelib chiqadi. Birinchi ta’limni Julfa tumanidagi Ebrag‘unus qishloq 8 yillik maktab-internatida oldim. O‘rta ta’limni Xonaga qishlog‘idagi o‘rta maktabda a’lo va a’lo baholarga tamomladim. Ilm-fandagi ilk qadamlarim tilshunoslik bilan bog‘liq edi. M.F. nomidagi Rus tili va adabiyoti institutida tahsil oldim. Oxundov Ilmiy ijodga qanday keldingiz? Chunki siz maktabda anchadan beri faol bo‘lgansiz, lekin ilm-fandan uzoqlashmagansiz Bu mutlaqo haqiqat. O‘rta maktabda dars bergan yillarim ichki olov bilan ilmiy ijod va izlanishlar bilan shug‘ullanganman. Ilmiy maqolalarimda shu muhabbatga ergashgan akademik Ofat Gurbanov meni Bokuga chaqirib, yig‘ilishda “Xoshkesh qishlog‘idagi 8 yillik maktabda ishlab, ilmiy maqolalaringizda akademiklarni tarixiy faktlar bilan tanqid qilasiz”, dedi. U meni dissertatsiya uchun Boku – Chet tillar universitetiga yubordi. Mashaqqatli mehnat natijasida 2003 yilda “Alinja daryosi vodiysi toponimlarining turkiy qatlami” mavzusida nomzodlik dissertatsiyasini himoya qildim. Bu ish mening buyuk onomastikaga kirishim uchun tramplin bo'ldi. 2004-yilda AMEA Naxchivan bo‘limi taklifi bilan ushbu bo‘limning Onomastika kafedrasi mudiri etib tayinlandim. 2005-yildan institut direktorining ilmiy ishlar bo‘yicha o‘rinbosari lavozimida ishlagan bo‘lsam, 2016-yilda kafedra faoliyatini yanada jonlantirish, dala tadqiqot ishlarini kengaytirish maqsadida yana Onomastika kafedrasi mudiri etib tayinlandim va bu faoliyatimni katta g‘urur bilan davom ettirmoqdaman Fundamental tadqiqotlaringizning asosini qadimgi Naxchivonning onomastik birliklari (miloddan avvalgi 6-1 ming yilliklar) tashkil etadi. Siz muallif bo‘lgan 2 jildlik “Naxchivan aholisi etnogenezi tarixidan” va 2 jildlik “Qadimgi Naxchivan-Naxar o‘lkasi turklarining mifologik e’tiqodlari va bu miflarning tarqalish sohasi” nomli monografiyalaringiz ilmiy jamoatchilikda katta rezonans uyg‘otdi. Bu asarlarda prototurkiy qabilalarning izlari va lisoniy faktlarni, ularning miloddan avvalgi davrlardagi mifologik e’tiqodlarini aniqladingizmi? Ushbu monografiyalar mening o'nlab yillar davomida olib borgan materiallar to'plamimning samarasidir. Mening asosiy maqsadim Naxchivan toponimlari va eng qadimgi yozma hujjatlar, mixxat yozuvlari asosida bu hududning aborigen, ya’ni mahalliy turkiy kelib chiqishi, mifologik e’tiqodlari, turkiyligini ochib berish edi. Tadqiqotlar natijasida miloddan avvalgi 6-4-ming yilliklarda bu hududda 40 dan ortiq ilk prototurkiy qabilalar As, Naxar, Turukku, Kassi, Hurru, Kuti, Tus (yozuvlarda Tuski), Shiroq, Kangar, Manna, Sak, Kaspi, Kimmer kabi qabilalar oʻrnashganligini isbotladik. Ular bilan bog‘liq holda hududdagi passiv va faol fonddagi 643 ta etnoxo‘jalik bo‘yicha ishlar olib borildi. Bu qabilalarning nomlari va mahalliy geografik nomlardagi etimologik ma’nolarini birma-bir tahlil qildim. Naxchivon hududida yashagan qadimiy qabilalarning nomlari turk tilining 30 dan ortiq lugʻat va leksikalari asosida toʻliq izohlangan. Bu nomlar hind-evropa tillari oilasiga tegishli emas va bo'lishi ham mumkin emas! Bular qadimgi prototurkiy etnos-qabilalar va ularning nomlariga bevosita aloqador etnonimlardir Ya'ni Tarixda bu qabilalarning davomiyligini kuzatish mumkinmi? Albatta! Masalan, B.C. Uni bevosita As, Naxar, Turkukku, Kassi, Hurru, Quti, Tus, Tal, Shu, Subar va boshqalar, shuningdek, Qang'ar, Sak, Manna, Midiya turklari kabi qadimgi turkiy qabilalar hamda Chulche, Qishl, O'g'uz, Qishloq, Og'uz, Skif, Kimmer, Kaspi, O'g'uz kabi 30 dan ortiq yirik qabila ittifoqlari davom ettirganligi isbotlangan. VI-IV ming yilliklarda Naxchivon. Bu etnosning izlari nafaqat qadimgi mualliflar bitiklarida, qadimiy yilnomalarda, qog‘ozda, arxivlarda, balki Naxchivonning qadimiy qishloqlari, tog‘lari va afsonaviy e’tiqodlari nomlarida (oykonimlarida) ham yashaydi. Bu tadqiqotda Naxchivan davlatchiligi barpo etilishidan ancha oldin Old Osiyodagi qadimgi aborigen turkiy qabilalarning Vatani bo‘lganligi til faktlari bilan isbotlangan Siz qadimgi Sharq tillari bo‘yicha ham mutaxassissiz. Xet, Ossuriya, Urartu kabi davlatlarning yozma manbalari bilan ishlaysiz. U sizga qanday eshiklarni ochdi? Ha, qadimiy Xet, Ossuriya, Urartu, Axiyava, Elam yozuvlarini tahlil qilish va tarjima qilish qobiliyatim mavzuga tashqi tomondan emas, bevosita birlamchi manbalar nigohi bilan qarash imkonini berdi. Masalan, men bitiruv malakaviy ishimda doray, tus, etrusk qabilalari ayrim da’vogarlar tomonidan kelib chiqishi rus, fors yoki yunon deb yozilishiga ilmiy dalillar bilan to‘sqinlik qildim va ularning turk qabilalari ekanligini, hududda bu qabilalar bilan bog‘liq 30 dan ortiq mahalliy nomlar mavjudligini isbotladim. Shu bilan birga, o‘sha qadimiy mixxat manbalarida tilga olingan davlat muassasalarining ko‘pchiligi aslida turkiy kelib chiqishini aniqladik. Tadqiqotlarimni qadimgi turkiy tillar, arxeologik va etnografik faktlarga asoslayman, chunki nomlash tizimini lingvistik tahlil qilish qadimgi turkiy lug‘atlarga, tarixiy-arxeologik faktlarga asoslanmagan bo‘lsa, to‘liq bo‘lmaydi Siz ilgari surgan “Qadimgi Naxchivan-Naxer o‘lkasi” konsepsiyasi juda qiziq. Bu yerga kiritilgan mifologik e’tiqodlarning umumturkiy onomastika bilan umumiy xususiyatlari qanday? Gilamlarimizdagi izlar esa, Yusif Kuseyr, Mo‘mina Xotin, Guluston, Qorabog‘ qabrlari... Ular bizga nima deydi? Biz Naxchivan hududida qayd etgan dastlabki afsonaviy fikrlar, tabiat kultlari va qadimgi xudolarning nomlari - masalan, miloddan avvalgi 6-5 ming yilliklarda aser turklari orasida Assalaks xudosi va asmaq shamanlari, Ares - adolatli urush va aniq o'q otish xudosi, yuzlab xudo e'tiqodlari Suriyaxsh, Torngxsh, Torngxk, Torngxk va A. turkiy turklar orasida - teonimlar umumturkiy onomastik birliklar bilan bir ildizga ega. keladi Bu e'tiqodlar qadimgi shumer, hurriy va xet manbalaridagi etnonimlar bilan jaranglab, bizning qadimgi Xudo, Quyosh, Olov, Suv va Tog' kultlari falsafasini aks ettiradi, bu e'tiqodlar bu qadimgi turklarga bizdan bergan. Gilam va qabrlarimiz haqida gapiradigan bo‘lsak, Naxchivon gilamlari va qabrlardagi naqsh va shtamplar oddiy bezak elementi emas, ular miloddan avvalgi. ming yilliklar haqidagi qadimiy mifologik e'tiqodlarimizni saqlaydi. Ular ming yilliklarga asoslangan qadimiy prototurkiy yozuv tizimi va piktografik tafakkur namunalaridir! Bu ramzlar bu hududda o‘rnashib qolgan qadimgi turkiy qabilalarning o‘zligini, ularning afsonaviy dunyoqarashini isbotlaydi. Qadimgi manbalarda “Matu Nakru” (Naxer, Naxchivan o‘lkasi) nomi bilan tilga olingan bu hudud turk davlatchiligining ilk markazlaridan biri, jahon madaniyatining beshigi hisoblanadi. Gilamlarimizning har bir burmasi ajdodlarimizdan qolgan afsonaviy bitikdir. Aslar, turkukku va hurriylar, kutilar, saklar boshqa xalqlar emas, ular bizning to‘g‘ridan-to‘g‘ri bobolarimiz bo‘lib, tariximizning bu merosi miloddan avvalgi davrlarga borib taqaladi. VIII-IV ming yilliklargacha borishini ko'rsatadi Firudin janoblari, Naxchivonning qadimiy manzilgohlari nomlarida aniq qaysi turk qabilalarining nomlari shifrlangan? Bizga aniq misollar keltira olasizmi? Albatta, Naxchivan oikonimiyasida 40 dan ortiq oʻziga xos qadimiy turkiy qabilalarning nomlari tirik arxiv sifatida saqlanib qolgan. As (Az) qabilalari ittifoqining izlari Naxchivonda juda chuqurdir. Asni, Askamar Asti, Asak Astap Astobod kabi 55 ta aholi punktlarining nomi bevosita As qabilasiga tegishli. Hududda 11 Turkukku, 15 Naxar, 23 Kuti, 12 Lulubi va b. kabi qabilalar Ossuriya-Akkad manbalarida 3-1-ming yilliklar hisoblangan 5-ming yilliklar nomlari qayd etilgan. Jami 642 oikonim – joy nomlarida 40 dan ortiq qadimgi turkiy qabilalarning izlari saqlanib qolgan. Faqat As, Naxar, Turku, Kassi, Hurru, Quti, Tus, Tal, Shu, Subar Skif, Kimmer, Kaspi, Oʻgʻuz, Qipchoq, Gel, Choʻl kabi qabilalar Urmiya havzasi va Naxchivonda Naxar nomi bilan davlat tuzgan boʻlib, mifologik eʼtiqodlarining joylashuvi 600 dan ortiq joylarda ularning nomi bilan atalgan. (hozirgi Ollohgulu qabilasi, Tanriverdi avlodi, Ali, Muhammad qabilalari kabi), qolgan. Shiroq, koʻl, gel, chul va ilk bulgʻor qabilalarining afsonaviy eʼtiqod va totemlari ham ularning manzilgohlariga asos boʻlib, vaqt oʻtishi bilan maʼlum fonetik oʻzgarishlarga uchragan. Shuningdek, Sharur va uning atrofidagi hududlardagi Xachaparaq, Aghach, Xachlhi, Xachbay, Xachdur, Xachlli kabi nomlar qadimgi Xachmatak turklarining nomini saqlab kelmoqda. Bu yerdagi “Xoch” so‘zi qadimgi turklarda nasroniylikdan ancha avval mavjud bo‘lgan dunyoning to‘rt jihatini, og‘zi xochli xochlar – dunyoning to‘rt unsurdan yaratilishini tarannum etuvchi turk xudosining ramzidir Siz rahbarlik qilayotgan Onomastika kafedrasi tomonidan keyingi yillarda Naxchivon viloyatida jadal dala-ilmiy ekspeditsiyalar tashkil etilmoqda. Ushbu ekspeditsiyalarning eng muhim va ta'bir joiz bo'lsa, strategik natijalari qanday? Naxchivonning deyarli barcha tumanlari, qishloqlari, tog‘ massivlari va daryo vodiylarida rejali tadqiqotlar olib bordik. 2000 dan ortiq unutilgan mikrotoponimlar qayd etilgan. Rasmiy xaritalarga kiritilmagan, lekin keksa avlod xotirasida saqlanib qolgan buloqlar, adirlar, qoyalar, vodiylar nomlarini jamladik. Sharur, Bobek, Ordubod, Julfa, Shahbuz va Kangarlida qayd etilgan bu nomlarning 99 foizi sof turkiy asl. “Naxchivan onomastik atlasi” va lug‘atlar tayyorladik. Bu materiallar tizimlashtirilib, fundamental kitoblarga aylantirildi. Sovet davrida xaritalarda ataylab buzib koʻrsatilgan yoki armancha asli sifatida yozilgan nomlarning lingvistik izohlarini taqdim etdik. Qadimgi hun, sak, qipchoq, o‘g‘uz nomlari va qadimgi mixxat yozuvlaridagi shakllar ana shu nomlar ostida ekanligini isbotladik. Alincachoy va G‘ilonchoy vodiylaridagi qishloqlar, qasr va qabristonlar nomlari geografik hudud bilan bevosita genetik bog‘liqligini “Kitob-Dade Qo‘rg‘ud” dostonida to‘liq isbotladik Keling, 2026-yil 15-maydagi qarori bilan tasdiqlangan doktorlik dissertatsiyasiga kelsak, bu ish ozarbayjon tilshunosligi va onomastika faniga qanday aniq yangiliklar olib keldi? Ushbu dissertatsiya Naxchivan toponimlarini qadimiy mixxat manbalari va qadimiy hujjatlar asosida lingvistik pasportlashtirishning ilmiy cho‘qqisi hisoblanadi. Ilgari bu nomlar faqat o'rta asrlarga tegishli edi. Shumer, Akkad, Ossuriya, Xet, Urartu va Qadimgi Misr (fir’avn Tutmos III yilnomalari) manbalari bilan taqqoslab, toponimik asosning kamida 8 ming yil oldinga borib taqalishini matematik aniqlik bilan aniqladik. Biz yuqorida tilga olingan 40 dan ortiq qabilalarning izlarini tizimga keltirdik. Biz zamonamizga yetib kelgan as, turukku, tus, kutiy, lulubiy, subar, hurri qabilalari til elementlarining fonetik va semantik oʻzgarishlarining ilmiy modelini yaratdik. Alinjachoy va G‘ilonchay vodiylarining doston matni va o‘g‘uznamlar bilan morfo-semantik aloqadorligini to‘liq isbotladik. Toponimlarda Osmon Xudosi, Umay ona, Yer-suv ma’budalari va hayvon totemlari (bo‘ri, ho‘kiz, qush) nomlari qanday muzlab qolganligini ko‘rsatdik. Bu hududda ming yillar davomida etnik uzluksizlikning eng katta dalilidir - ya'ni bu hududda o'sha mahalliy (avtoxton) aholi yashaydi. Armanlar oʻzlari yasamoqchi boʻlgan nomlar aslida qadimgi hun-turkiy geografik atamalarning fonetik oʻzgarishlari ekanligini isbotladik. Oxirgi ilmiy xulosam shuki: Bir hududning tog‘i, daryosi, qadimiy shahri nomi bundan 4000 yil avval eski turk tilining grammatik va leksik qoidalari bilan mixxat yozuvlarida qayd etilgan bo‘lsa va bugungi kunda o‘sha nomlar Naxchivonda yashayotgan bo‘lsa, bu yerlarning tarixiy va azaliy egalari Ozarbayjon turklaridir! Til yolg'on gapirmaydi! Firudin aka, siz ham katta pedagogik tajribaga egasiz, 12 nafar falsafa fanlari doktoriga rahbarlik qilgansiz, qomusiy asarlar muallifisiz. Kelajakdagi rejalaringiz qanday? Ha, shu kungacha mening mualliflik huquqim bo‘lgan 6 ta monografiya (2 ta ikki jildlik), 1 ta she’riy kitobim, 6 ta ensiklopedik asar hammuallifim bor. Shu bilan birga 230 dan ortiq ilmiy maqolalar chop etilgan. Men 12 ta fan nomzodiga rahbarlik qilganman yoki ularga raqib bo‘lganman, 40 ga yaqin kitoblarni ko‘rib chiqqanman. Men armanlarning da'volariga javoban yozgan 17 so'zdan iborat maqola bugungi kunda ularning veb-saytlarida ham mavjud va fosh qilish missiyasini bajaradi. Kelajakdagi rejalarim faqat tadqiqotni davom ettirishdan iborat. Hozirgi vaqtda Naxchivan hududi miloddan avvalgi. Toponimlarning etnogenezi, bu qabilalar haqidagi afsona, ossur, xet, axiyava, shumer, urartu yozuvlariga oid yangi materiallar to‘plash ustida ishlayapman. Ilm to‘xtab turganda tugaydi va biz bu zaminning har bir toshida turk tamg‘asini dunyoga tanitishda davom etishimiz kerak Qimmatli va fundamental suhbatingiz uchun katta rahmat, Firudin aka! Yangi fan Sizning darajangiz va muvaffaqiyatingiz bilan yana bir bor tabriklaymiz! Rahmat va ishlaringizda muvaffaqiyatlar tilayman! AMEA Naxchivan boʻlimi xodimi