Byorn Vegge: Ozarbayjonda so‘nggi o‘ttiz yilda o‘tkazgan vaqtimni ertaklar yurtiga ajoyib sayohat deb bilaman INTERVYU

Kavkaz Albaniyasining tarixi hanuzgacha Janubiy Kavkaz o'tmishining eng qiziqarli va kam o'rganilgan sahifalaridan biri bo'lib qolmoqda. Garchi bu qadimiy davlat bir necha asrlar oldin yo'q bo'lib ketgan bo'lsa-da, hozirgi Ozarbayjon hududida uning boy tarixiy merosini eslatuvchi obidalar bugungi kungacha saqlanib qolgan. Ulardan biri Sheki yaqinidagi Kish qishlog‘idagi cherkovdir. O'zining uzoq tarixi davomida cherkov gullab-yashnash va tanazzul davrlarini boshidan kechirdi va 21-asrning boshlarida Norvegiyalik mutaxassislarning faol ishtirokida xalqaro loyiha doirasida o'rganildi va tiklandi Biz Oslo universiteti tadqiqotchisi, qadimgi cherkov tarixi bo‘yicha mutaxassis, Kish cherkovini tiklash loyihasi g‘oyasi muallifi Byorn Vegge bilan ushbu yodgorlikning ahamiyati, restavratsiya ishlarining borishi va Kavkaz Albaniyasi merosi haqida suhbatlashdik Norvegiyalik olim “AZERTAC” muxbiri bilan suhbatda qadimiy ibodatxonada olib borilgan keng ko‘lamli tadqiqotlar va restavratsiya ishlari, shuningdek, ushbu hamkorlik natijasida yuzaga kelgan noodatiy madaniy loyiha – ozarbayjon musiqachilari bilan hamkorlikda yaratilgan “Landet vi kommer fra” (“Biz kelgan yurt”) musiqiy albomi haqida so‘zlab berdi — Janob Vegge, Ozarbayjonga bir necha bor tashrif buyurgansiz. Iltimos, mamlakatga birinchi tashrifingiz haqida gapirib bering — Ozarbayjonga ilk bor 1994 yilning qishida tashrif buyurgan edim. Eronga safarim chog‘ida Qizil Yarim Oy jamiyati gumanitar tashkiloti tomonidan qo‘shni Ozarbayjonning urushlar davom etayotgan chegara hududlariga tashrif buyurishga taklif qilindim. O‘shanda, asosan, Imishli va Soatli tumanlarida, Araz daryosining shimolidagi chodir lagerlarida joylashgan ko‘p sonli majburiy ko‘chmanchilarning ko‘chib o‘tishi oqibatida mamlakat jiddiy gumanitar inqirozni boshidan kechirayotgan edi Ushbu tashrif davomida men mahalliy hukumatlardan Norvegiya gumanitar tashkilotlaridan Ozarbayjonga inqirozda yordam berish bo'yicha so'rovlar oldim Men Norvegiyada vakillik qilgan Norvegiya gumanitar korxonasi (NHE) bu taklifni qabul qildi va 1994 yilning yozida Ganjada ish boshladi. U yerda shaharning bir qancha tumanlarida ichki ko‘chirilganlar o‘rtasida gumanitar yordam ko‘rsatish uchun professional tibbiy tez yordam guruhi tashkil etildi. Bu hamkorlik 2010 yilgacha davom etdi. O‘shandan beri men Ozarbayjonga bir necha bor tashrif buyurdim — Kishdagi qadimiy alban cherkovini tiklashga qo‘shgan hissangizni alohida ta’kidlab o‘tish kerak. Ushbu loyiha qanday boshlandi? — 1995 yilning mart oyida Ozarbayjonga tashrifim chog‘ida ilk bor qadimiy va hayratlanarli darajada go‘zal Sheki shahriga tashrif buyurdim. Tasodifga ko‘ra, Sheki tarix muzeyiga tashrif buyurganimda arxeolog, muzey direktori Nasib Muxtorov meni shahar shimolida joylashgan Kish qishlog‘iga taklif qildi Sayohatdan maqsad Ozarbayjonning eng qadimiy ibodatxonasini ziyorat qilish edi. Kishdagi kichik tosh cherkov mo''jizaviy tarzda vayronagarchilikdan qutqarildi. U yuz yildan ortiq vaqtdan beri foydalanilmay qolgan va o'ta yaroqsiz holatga tushib qolgan, deyarli xarobaga aylangan edi Cherkov va ilk nasroniylik tarixiga ixtisoslashgan tadqiqotchi sifatida men Ozarbayjonning qadimiy tarixiga borib taqaladigan noyob yodgorlik oldida turganimni darrov angladim Ushbu tashrifimdan so‘ng Kavkaz Albaniyasi tarixi bo‘yicha mamlakatning yetakchi mutaxassisi, professor Farida Mammadova bilan uchrashdim. Uning izlanishlari Ozarbayjonning rang-barang, boy qadimiy va yangi tarixini tushunishimda hal qiluvchi rol o‘ynadi Eng muhim bosqichlardan biri arxitektor va tarixchi Dovud Oxundov, shuningdek, keyinchalik Kish shahrida loyihaga rahbarlik qilgan Ozarbayjon arxitektura-qurilish universiteti professori, rektori Gulchohra Mammadova bilan uchrashish edi Keyinroq loyihaga hozirda xizmat ko‘rsatgan me’mor Sabina Hojiyeva qo‘shildi. Kish shahridagi cherkovni bo‘lajak arxeologik va restavratsiya loyihasining poydevori ana shu mutaxassislar bilan hamkorlikda qo‘yildi Qayta tiklash ishlari 2003 yilda yakunlandi. O'sha yilning sentyabr oyida cherkovning tantanali ochilish marosimi bo'lib o'tdi. Ushbu muhim tarixiy-madaniy tadbirga turmush o‘rtog‘im bilan meni ham taklif qilishdi Suratda: Eli Vegge, Byorn Vegge, professor Gulchohra Mammadova, Eyvind Skeie (norveg shoiri va yozuvchisi), bastakor Gʻolib Mammadov, Sevda Mammadova — Keyinchalik Kishdagi cherkov loyihasi dunyoga mashhur norvegiyalik tadqiqotchi Tur Xeyerdalning e'tiborini tortdi. Iltimos, uning ushbu loyiha bilan qanday aloqasi borligini menga xabar bering — Norvegiyalik sayyoh va tadqiqotchi Tur Xeyerdal bilan uzoq muddatli munosabatlarim Ozarbayjon bo‘yicha faoliyatimning muhim qismiga aylandi. Doktor Heyerdal bilan tanishuvim 1980-yillarga borib taqaladi. 1990-yillarning oxirida bizning muloqotimiz faollashdi, uning Ozarbayjon va Kavkazga qiziqishi sezilarli darajada oshdi Vaqt o'tishi bilan Heyerdal Ozarbayjondagi ishimni yaqindan kuzatib bordi va Kavkaz tarixiga bo'lgan ishtiyoqim bilan o'rtoqlashdi. I Unga norveg va ingliz tillarida chop etilgan “Ozarbayjon – Sharqning G‘arb bilan uchrashadigan joyi” nomli kitobimni yubordim. Xususan, 1994 yilning kuzida Gabala viloyatining Nic qishlog‘ida ilk bor uchratganim udiylarga bag‘ishlangan bob unda alohida taassurot qoldirdi. Yillar o'tib, bu mavzu mening faoliyatimning muhim qismiga aylandi Heyerdal Ozarbayjonga yana tashrif buyurish istagini bildirdi va mendan sayohatni tashkil etishda va mamlakat ilmiy jamoatchiligi vakillari bilan aloqalar o‘rnatishda yordam berishimni so‘radi. O'sha paytda Tur Heyerdal allaqachon 86 yoshda edi. Yoshi ham, sog‘lig‘i ham imkon qadar tezroq safarga chiqmoqchi edi. 2000-yil kuzida Ozarbayjonga birga borishga kelishib oldik. Biroq, safarga oz vaqt qolganda, xotinim kasal bo'lib qoldi va men unga hamroh bo'lolmadim. Shunga qaramay, men o‘sha sayohatni, unga yordam bera oladigan olimlar va mutaxassislar bilan uchrashuvlarni tashkil qildim Avvalroq, 2000 yilning yozida Tur Heyerdal bilan norvegiyalik auditoriyaga bo‘lajak tashrif va ularning Ozarbayjonning qadimiy tarixiga qiziqishi haqida ma’ruzalar o‘qigan edik 2000. Norvegiyada Ozarbayjon va uning Kavkazdagi qadimiy tarixiga bagʻishlangan tarixiy festivalda Oʻsha yili doktor Heyerdal Ozarbayjon va Gruziyaga tashrifi chogʻida Norvegiya davlati koʻmagida arxeologik tadqiqotlar va restavratsiyaga tayyorgarlik ishlari olib borilayotgan Kish shahridagi cherkovga ham tashrif buyurdi Tur Heyerdalning Ozarbayjonga tashrifi juda muvaffaqiyatli bo‘ldi. Uning kuzatishlari va mulohazalari keyinchalik 2001 yilda nashr etilgan “Odinni qidirish: O‘tmishimiz izlarida” (Jakten på Odin – På sporet av vår fortid) kitobida o‘z aksini topdi. Bu kitobda Norvegiya vikinglari, Kavkaz va Udin xalqi o‘rtasidagi ilk o‘rta asrlarda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan aloqalar tahlil qilinadi Tur Xeyerdal 2002 yil oktyabr oyida 87 yoshida vafot etdi. Bu kitob uning yozuvchi va tadqiqotchi sifatidagi uzoq yillik faoliyatining yakuniy ishi edi — Ozarbayjon bilan tanishuvingizdagi eng noodatiy natijalardan biri bu “Biz kelgan mamlakat” musiqiy albomi bo‘ldi. Ushbu loyiha g'oyasi qanday paydo bo'ldi? – 1994 yilda Ozarbayjonga ikkinchi tashrifim chog‘ida mamlakatimizning turli professional va akademik doiralari vakillari, jumladan, bastakor va sozanda G‘olib Mammadov va uning rafiqasi Sevda bilan uchrashdim. Gʻolib Mammadov Ozarbayjonning musiqiy, badiiy va ilmiy muhitini yaxshi bilardi. U orqali men Ganja va Boku universitetlari bilan aloqador bir guruh olimlar, shuningdek, Boku musiqa akademiyasi, Ozarbayjon davlat simfonik orkestri vakillari, teatr va san’at sanoatining yetakchi namoyandalari bilan uchrashdim Gʻolib bilan suhbatlarimiz chogʻida ikki davlat oʻrtasidagi madaniy almashinuv va ijodiy hamkorlik shakli sifatida Ozarbayjon va Norvegiya musiqachilari va madaniyat arboblari ishtirokida qoʻshma musiqa loyihasini yaratish imkoniyatlarini muhokama qildik Ozarbayjonga navbatdagi tashrifim chog‘ida do‘stim va professional musiqachi Per Oddvar Xilreni o‘zimga taklif qildim. U nafaqat Norvegiyada, balki butun Skandinaviyada yetakchi xor dirijyorlari va taniqli musiqachilardan biri edi Tez orada Norvegiyaning Skurk xori va Ozarbayjondan kelgan ijrochilar va musiqachilar ishtirokida noyob loyiha ustida ish boshlandi. Hamkorlik juda muvaffaqiyatli rivojlandi va 1997 yilning kuzida "Landet vi kommer fra" ("Biz kelgan yer") albomi chiqdi Ushbu loyihada Ozarbayjondan Siyavush Karimi, Hasanaga Sadigov, Elshan Sadigov, Shafiga Eyvazova, Ilgar Muradov, Rashad Hoshimov, Brilyant Dadashova kabi taniqli musiqachilar va ijrochilar ishtirok etishdi Loyihaga bastakor Gʻolib Mammadov rahbarlik qildi, u “La den brenne” qoʻshigʻi va albomga kiritilgan musiqiy aranjirovkalarni ham yozdi Loyihada faqat ozarbayjoncha kuylardan foydalanilgan bo‘lib, qo‘shiqlar matni ozarbayjon xalq og‘zaki ijodi, mahalliy ertakchilik an’analari va mamlakat tarixiy merosiga asoslangan Albom 1997-yil fevral oyida Bokudagi Rafig Babayevning studiyasida yozilgan va chiqarilgandan soʻng Ozarbayjonda ham, Norvegiyada ham katta muvaffaqiyatga erishgan — Intervyu uchun sizdan minnatdorman. Ozarbayjondagi so‘nggi 32 yil davomidagi do‘stlarimga ham chuqur minnatdorchiligimni bildirmoqchiman. Xususan, Sharq va G‘arb, Yevropa va Osiyo chorrahasida joylashgan Kavkazning o‘ziga xos geosiyosiy makonini, xalqi va madaniyati bilan tanishishimga yordam bergan, qo‘llab-quvvatlagan va ilhomlantirgan bastakor G‘olib Mammadov, uning rafiqasi Sevda, ularning ko‘plab do‘stlari va hamkasblariga o‘z minnatdorchiligimni bildiraman 1903 yilda norvegiyalik yozuvchi va Nobel mukofoti sovrindori Knut Hamsun 1899 yilda Peterburgdan Rossiya va Kavkazga ko'chib o'tdi. Bokuga qilgan sayohati asosida «I Æventyrland» (I Æventyrland) nomli sayohatnomasini nashr ettirdi. Men bu kitob nomini olib, sayohatlarimni, Kavkaz va Ozarbayjonda o‘tkazgan yillarimni ertaklar yurtiga qilgan buyuk hayotiy sayohatim deb atayman 2026 © AZERTAC. Mualliflik huquqi himoyalangan. Axborotdan foydalanish giperhavola bilan havola qilinishi kerak