Buyuk nabirasi va nevarasining Ozarbayjon sevgisi

O‘tgan asrning 80-yillari oxiri va 90-yillari boshlarida O‘zbekiston adabiy-madaniy muhitida jiddiy sifat o‘zgarishlarining yuzaga kelishi diqqatni tortdi. Mamlakatda kechayotgan o‘zgarishlar, ijtimoiy-siyosiy jarayonlarning chuqurlashishi fonida she’riyat va nasrdagi muhim yangilanishlar bilan bir qatorda adabiyotshunoslik va adabiyotshunoslikda ham yangicha imzolar, o‘ziga xos ijodiy yo‘l va yo‘nalishlar o‘zini namoyon qila boshladi. Yosh shoir va adabiyotshunoslar nainki nihoyasiga yetayotgan sho‘rolar davri adabiyoti va madaniyatini, balki, umuman, mumtoz milliy-madaniy merosimizni ham yana bir bor tanqidiy ko‘zdan kechirish va baholashni talab qilib, to‘liq yangilanish istagi bilan yashab, ijod qildilar. Bugungi kunda filologiya fanlari doktori, professor, butun turkiy dunyoning taniqli adabiyotshunosi sifatida e’tirof etilgan Nurbay Jabbor o‘sha davrda ilm olamiga tashrif buyurgan noyob iste’dod sohiblaridan biri edi. Prof. Nurbay Jabborni ilm-fan va adabiyot sohasidagi tengdoshlari bilan jipslashtirib turuvchi, ulardan ajratib turuvchi jihatlar ko‘p. Biz ushbu maqolada XXI asr o‘zbek adabiyotshunosligining flagmanlaridan biriga aylangan zahmatkash olimni o‘z zamondoshlaridan ko‘ra ajratib turadigan va unga xos bo‘lgan ilmiy-estetik yo‘nalish va mazmun xususiyatlari, butun borlig‘i bilan vatanparvar olim, ziyoli fuqaro sifatidagi individual xizmatlari haqida so‘z yuritmoqchimiz Prof.Nurbay Jabbor ilmiy ijodini individuallashtiruvchi va xarakterlovchi asosiy xususiyatlardan biri uning asarlarining nazariy-estetik teranligi va doimo fundamental xususiyatga ega bo‘lishi va aynan shu yo‘nalishda adabiy-ilmiy voqelikka aylanishidir “Xamsa”ning nufuzli tadqiqotchilaridan biri Alisher Navoiy prof. Nurbay Jabbor ulug‘ san’atkorning ma’naviy-madaniy manbalari haqida so‘z yuritar ekan, shunday yozadi: “Ulug‘ ozarbayjon shoiri Shayx Nizomiy Ganjaviy xazinasi – u jahon adabiyotiga bergan Xamsa an’anasi haqida ko‘plab taniqli olimlar o‘z fikr-mulohazalarini bildirgan. turkiy tilshunoslik, turkiy dunyoqarashi va ruhi o‘zbek mutafakkiri Alisher Navoiy o‘zining “Xamsa”si bilan ustoz Nizomiy Ganjaviy boshlagan baxtiyor adabiy an’anani yangi bosqichga ko‘tardi, shu bilan birga daho ustozining muqaddas orzusini ro‘yobga chiqardi – turkiy tilda “Xamsa”ni yuksak badiiy saviyada yaratishga muvaffaq bo‘ldi. Darhaqiqat, Nizomiy Ganjaviyning ona turkiy tilida yangi qoyalar, obrazlar, syujet va falsafiy g‘oyalar bilan boyitilgan “Xamsa”sining yaratilishi nafaqat turkiy xalqlar madaniyati, balki jahon adabiyotining beqiyos yutuqlaridan biri bo‘ldi Ikki daho ijodkorning “Xamsa”sida aks etgan ijodiy tushunchalar turli davrlarda turli olimlar tomonidan o‘rganilib, baholangan. Ular o‘rtasidagi umumiylik va o‘ziga xoslikning ilmiy-estetik mazmuni, bosh epik qahramonlarga xos xususiyatlar, har ikki dostonda Nizomiy Ganjaviy va Alisher Navoiy davrining aks etishi, har ikki muallifning inson tushunchasi va boshqa xizmatlari neologizmda ilgari surilgan Iste’dodli alloma Alisher Navoiy o‘zining “Ma’no ahlining asoschisi” monografiyasida zamondoshlarining shaxsiyati, murakkab va serqirra faoliyatini, hatto ulug‘ shoirning ko‘plab asarlarini adabiy-tarixiy manbalar, tarixiy shaxslarning guvohliklari fonida tahlil qilishni ma’qul ko‘radi. Masalan, prof. N.Jabbor 1469-yilda Sulton Abusayid Mirzo Qorabog‘da o‘ldirilganligini yozadi. Albatta, bu misli ko‘rilmagan va kutilmagan fojia ulkan imperiyaning barcha viloyatlarida kuchli aks-sadoga ega. Ammo bu fojia bilan bir qatorda Temuriylar saltanati hayoti va tarixida ham ajoyib voqea sodir bo‘la boshladi. Bu yangilikning ahamiyati Hirot taxtiga intilayotgan shaxs, Turkiston va umuman turkiy dunyo taqdirida hal qiluvchi rol o‘ynaydigan Husayn Boyg‘oraning hokimiyatni uning qo‘liga olishi bilan bog‘liq edi. 1469-yil 14-aprelda Ramazon oyi munosabati bilan tashkil etilgan qabul marosimida yosh Alisher Navoiy Husayn Boyg‘araga bolalikdagi do‘stiga bag‘ishlangan mashhur “Hiloliya” qasidasini shaxsan o‘zi sovg‘a qiladi. G‘azalda yosh shoir taxtga endigina o‘tirgan yosh hukmdorga ideal podshoh haqidagi o‘z tilak va orzularini bayon qilgan. Quyidagi misralar bevosita Husayn Boyg‘oraga qaratilgan edi: Shohlar darvesh va darvesh podshosi shu haq Bir podshohning nusxasini, darveshini qil Bu ko‘p ma’noli baytda A.Navoiy o‘zining bolalik va podshohlik davrini tasvirlaydi do'stining ob'ektiv qiyofasini yaratishga harakat qildi. O‘tgan yilnomalar va Turkiston tarixining nufuzli shohidlari Alisher Navoiyning bu qasidasi haqiqatga nihoyatda yaqin ekanini alohida ta’kidlaganlar. Navoniy va uning zamondoshlari Husayn Boyg‘aroning shohlar darveshi, o‘ta murakkab va donishmand xarakterga ega tarixiy shaxs, ba’zan shoh darajasida, kamdan-kam hollarda esa darvesh darajasida baholanishiga qo‘shiladilar. Yuqorida misol tariqasida keltirgan baytimiz muallifning odil podshoh va davlat haqidagi tushunchasini o‘z mohiyatiga ko‘ra muvaffaqiyatli aks ettiradi. Alisher Navoiy allaqachon o‘zining qadrdon do‘sti, saltanat sohibi Husayn Boyg‘ora timsolida o‘zining rahbarlik faoliyatida ko‘rgan, kuzatgan va orzu qilgan sifat va jihatlarini birgina baytda – “Hiloliyya” qasidasining shoh misrasida mahorat bilan ifodalay olgan Prof.N.Jabbor oʻzining tilga olgan monografiyasida Alisher Navoiyning Mirzo Ulugʻbey davri turkiy adabiyotiga munosabati haqida ham toʻxtalib oʻtgan. Kitobda ta’kidlanganidek, Muhammad Tarag‘ay Ulug‘bey davrida Turkistonda matematika, astronomiya, tibbiyot va tarix bilan bir qatorda adabiyot va adabiyotshunoslik fani ham rivojlanib, boyib ketganini A.Navoin asarlaridan bilib olamiz. Shuningdek, muallif Alisher Navoiy muammosi va temuriylar davri adabiyotiga oid qator tadqiqotlar bo‘lsa-da, ammo bu muhim ilmiy-nazariy sir yetarlicha o‘rganilmaganligini ham e’tiborimizga havola etadi. Dohiy shoir va mutafakkirning “Majalis-n-nafois” tazkirasida va boshqa qator asarlarida Mirzo Ulug‘bey haqida qimmatli ma’lumotlarni uchratamiz. Lekin bu yoʻnalishdagi bilim va maʼlumotlar tarixiy va xronologik tartibda oʻrganilmagan, ilmiy tizimga solinmagan. A.Navoinning Mirzo Ulug‘bek va uning davlat faoliyatiga shaxsiy ilmiy munosabatini o‘rganishni to‘liq va xolis deb hisoblay olmaymiz. Mirzo Ulug‘bey A.Navoiy sevgan va yuksak qadrlagan teymuriy shahzodalaridan biri edi. Dohiy san’atkor va davlat arbobining o‘zi Husayn Boyg‘ora saroyida faoliyat yuritayotib, Mirzo Ulug‘beyning adolat va vatanparvarlik tamoyillarini ko‘rsatishga harakat qilgan. Ulug‘ shoir “Farhod va Shirin” dostonining epilogida Sulton Husayn Boyg‘aroning o‘g‘li Shoh G‘arib Mirzoga bergan nasihatida beixtiyor buyuk Teymurni eslaydi va yosh shahzodani Mirzo Ulug‘bekdan ibrat olishga undaydi: Temirxon sulolasidan Sulton Ulug‘bey Unday sultonni dunyo ko‘rmagan Daniya shoiri yosh shahzodaga bu dunyo hali Mirzo Ulug‘beydek sultonni ko‘rmagan, uning barcha “Ebnay-jinsi”, ya’ni tay-tushlari bu dunyoni ancha oldin tark etganini taklif qiladi. Bugun odamlar ularning hech birini eslamaydilar. Zamondoshlari va zamondoshlaridan farqli o‘laroq, uning ilmga muhabbati, qadriga yetganligi tufayli Mirzo Ulug‘beyning ko‘z o‘ngida osmonlar yerga yaqinlashib, osmonlar qulab tushdi. U qurdirgan rasadxona hamon “zebi-jahon”, ya’ni dunyo ziynatidir. Uni hatto dunyoning noyob nomi deb atash mumkin. “Zici Koregani” Mirzo Ulug‘bey va uning shogirdlari tomonidan yaratilgan yulduzlar jadvali bo‘lib, samoviy ilmlarni yuksak aniqlik bilan o‘rganishga xizmat qiladi. A.Navoiy daho olimning bu asarining ahamiyati shu qadar buyuk va beqiyos ekanini, astronomiya ilmi bilan shug‘ullanuvchilar Mirzo Ulug‘beyning astronomik jadvallari va ilmiy hukmlaridan qiyomat arafasida saboq olishini oldindan ko‘ra ta’kidlaydi. Ulu Navoiyning Soh G‘arib Mirzoga aytgan hikmatli misralari nafaqat unga, balki butun zamon hukmdorlari va ularning daho shoir farzandlariga qaratilgan edi. Dunyoni ko‘rgan shoir hamisha hukmdor va hokimiyatni o‘qishga, ziyoli va bilimdon bo‘lishga chaqirgan: Bilim ko'z uchun bezak sifatida ko'riladi Shohlarning esa boshqa bezaklari bor Sharq she’riyatida adolatli podshoh g‘oyasi va bu tushuncha bilan bevosita bog‘liq ijtimoiy-falsafiy obrazlar keng tarqalgan. Abulqosim Firdovsiy, Afzaladdin Xogoniy, Nizomiy Ganjaviy, Amir Xosrov Dahlaviy, Mavlono Jaloliddin Rumiy, Seyyid Imodaddin Nasimiy, Sa’diy Sheroziy, Hofiz Sheroziy, Muhammad Fuzuliy va boshqa jahonga mashhur klassiklar ko‘proq afsonaviy tarixiy shaxslar bilan bog‘langan. Abdurahmon Jomiy va Alisher Navoiyning adolatli podshoh haqidagi tasavvurlari o‘z davrining qudratli hukmdorlari, eng avvalo, Amir Teymur va Teymuriy shahzodalari bilan bir qatorda afsonaviy va tarixiy prototiplarga asoslanadi. Xususan, 15-16-asr ideal shohi Navoiydan oldingi va keyingi davrlar adabiyot va sanʼat namoyandalarining ideali Mirzo Ulugʻbey Alisher edi. obrazining tarixiy-siyosiy va falsafiy asosi rolini o‘ynadi. Yuqorida ta’kidlaganimizdek, A.Navoiy Mirzo Ulug‘bey davrida bor-yo‘g‘i sakkiz yil umr ko‘rgan bo‘lsa-da, o‘sha daho va saltanat sohibini umri davomida unuta olmadi, uni hamisha cheksiz mehr va ehtirom bilan yodga oldi. A.Navoiy o‘zining yaqin va yaqin do‘sti Husayn Boyg‘orani qalbidan sevib, qadrlagan bo‘lsa-da, o‘zi tengi bo‘lgan, bolaligidan tanigan Amirzodaning qadri va mavqeini yaxshi bilardi. Jumladan, daho ijodkor umrining donishmand va yetuk yillarida bor kuch va g‘ayratini ichki janjal va janjallarga sarflagan teymuriylar Amir Teymur, Mirzo Ulug‘bey kabi zukko siyosiy arbob va sarkardalar bilan yana tarixga kirishiga umid qilmagan edi. Aynan shularning barchasi tufayli Mirzo Ulug‘bey o‘z qudratining o‘zgarmasligini chuqur anglab, zamondoshlari bevosita yoki bilvosita qadrlamagan bu shaxsni o‘z asarlarida tez-tez tilga olib, M.Ulug‘bey uning shoh obrazlarining prototipi ekanligiga ishonishimizga undaydi Professor N.Jabbor A.Navoinning Mirzo Ulug‘bekga munosabatini, uning nozik tomonlarini chuqur ochib berishga harakat qiladi. A.Navoiy o‘zining she’riy ta’rif va tahlillarida Uyg‘onish davri dahosining har tomonlama komil shaxs va qomusiy bilim sohibi ekanligini ta’kidlaydi. Uyg‘onish davri ma’naviyati va madaniyatining yorqin tashuvchisi bo‘lgan buyuk mutafakkir va shoir o‘rta asrlarning eng mashhur va mukammal tazkiralaridan biri – “Majalisu-n-nafois”da Mirzo Ulug‘bekni “Uning fazilati beqiyos... Qur’oni Karim uning xotirasiga yetti qiroat bilan muhrlangan”, deb ta’riflagan. Yana A.Navoiy u haqida «U kishi xodimlarni, matematikani juda chuqur bilgan, jadval tuzgan, rasadxona qurgan», deb yozadi. Bu o‘rinda hassos va qadrdon tazkira muallifi buyuk va nihoyatda serqirra iste’dod sohibi Teymurizodaning bir muhim fazilatini alohida ta’kidlashni unutmaydi: “Uning komilligi shu darajada ediki, goho she’rga moyillik ham ko‘rsatardi”. Ya’ni, muallif she’rlar yozayotgan buyuk davlat arbobi va olim haqida zamondoshlariga ma’lumot berishni zarur deb biladi. Xususan, o‘rta asrlarda she’r yozish jamiyatning barcha a’zolari va kasb egalari uchun eng oliy fazilatlardan biri hisoblangan. A.Navoiy esa o‘zi chin dildan sevib, qadrlagan daho olim, saltanat sohibida ana shunday zarur axloqiy-estetik fazilat borligini mamnuniyat bilan qayd etdi. A.Navoiy “Majalisu-n-nafois”da Mirzo Ulug‘beyning yuksak iste’dodi va fazilatlari uning o‘g‘illariga ham o‘tganligini alohida qayd etadi. Bu yosh shahzodalarning ham amaliy xarakterga ega ekanligidan dalolat beradi. Professor N.Jabbor ustoz A.Navoin “Farhod va Shirin” dostonining so‘nggida, “Majalisu-n-nafois”da Mirzo Ulug‘bey nomini tilga olishini alohida ta’kidlaydi va shu bilan birga, biz, umuman, zamondoshlarimizga otaxonlik nasl-nasabini chuqur tadqiq etish zaruratini uqtiradi. tarixga sodiqlik, ularning asarlari va qo‘lyozmalarini topib yo‘q qilish. Zero, ulug‘ bobolarimizning 600 yildan buyon unutilmagan barcha ezgu ishlari, davlat ahamiyatiga molik qimmatli ishlari, ezgu fazilatlari kelajak avlodlar uchun bitmas-tuganmas xazina ekanini yodda tutishimiz burchimizdir A.Navoiyning “Majalisu-n-nafois”i fonida professor N.Jabbor Mirzo Ulug‘beyning turkiy adabiyotini chuqur va ixcham yoritib bera oldi. XV asrda Turkiston poytaxti Samarqand va Xuroson poytaxti Hirotda (Xuroson Temuriylar saltanatida yanada kengroq va yirikroq siyosiy-ma’muriy-hududiy birlik sifatida tan olingan va e’tirof etilgan) ilmiy-madaniy va adabiy muhit o‘z tarixining eng jo‘shqin bosqichini boshidan kechirdi. Bu shaharlarda eng mashhur soʻz ustalari, olimlar, sanʼatkorlar, umuman olganda, oʻsha davr madaniyati bilan ozmi-koʻp shugʻullangan ijodkorlar koʻp yigʻilgan. Oʻsha davrning yetakchi taraqqiyot tendentsiyalari, eng koʻzga koʻringan imzolari, buyuk adabiy-madaniy yutuqlari A.Navoin tazkiralari bilan bir qatorda boshqa koʻplab xorijiy olimlarning tadqiqotlarida ham oʻz ifodasini topdi. O'z fikr va mulohazalarini isbotlash uchun prof. N.Jabbor faqat A.Navoiyning “Majalisu-n-nafois”i bilangina qanoatlanmaydi. O‘sha davr madaniyati va tarixining mashhur tadqiqotchilari V. V. Bartold, Ahmad Zaki Validiy, Fuad Ko‘pruluzoda, professor Ergash Rustam, mashhur tarixchi Abdurazzoq Samarqandiy, atoqli tarixchi Ashraf Ahmad va boshqalarning ilmiy izlanishlari so‘raladi. Olim, akademik V. V. Bartold o‘zining “Ulug‘bek va uning davri” monografiyasida buyuk Teymurizoda saroyida o‘sha davrning mashhur olimlari, shoirlari yuksak hurmat-ehtiromga ega bo‘lganligini alohida ta’kidlaydi. N.Jabbor aniq va aniq baholar beradi Ahmet Zaki Validning “Lutfiy va uning divani”, Fuad Ko‘prülüzodaning “Chig‘atoy shoirlari”, akademik A.N.ning maqola va ma’ruzalarining ilmiy ahamiyatini e’tiborimizga havola etadi. Samaylovichning Lutfiy va Atoyi. Shu o‘rinda ko‘zga ko‘ringan adabiyotshunos olim prof Bundan 600 yil avval ro‘y bergan va bugun – XXI asrda buyuk ziyolilar xotirasida yashab o‘tgan g‘ayrioddiy, hatto oddiy badiiy haqiqatlar, qiziqarli voqealar, haqiqatga asoslangan ma’lumotlar va masalalarni eslash, aytish va tinglash zamondoshlarimizning dunyoqarashi, tafakkuriga o‘z ta’sirini o‘tkazsa kerak. Masalan, V.V. Bartold Mirzo Ulug‘beyning badiiy didi, adabiy-estetik uchrashuvlari haqida so‘z yuritar ekan, bugungi kunda ham qizg‘in qiziqish uyg‘otayotgan shunday tafsilotni o‘quvchilar bilan o‘rtoqlashadi: “Mirzo Ulug‘bey Nizomiy Ganjaviyni o‘z qalbiga juda yaqin, Boysung‘ur Mirzo esa Amir Xosrovni sevib, yuksak qadrlagan bo‘lsa, u yerda adabiyotshunoslar o‘rtasidagi ko‘plab masalalar bo‘yicha Amir Xosrovga yondashgan. adabiyot va tarix, Boysung‘ur Mirzo adabiyot ishqibozi sifatida keng shuhrat qozongan bo‘lsa-da, Nizomiy Ganjaviy va Amir Xosrovning “Xamsa”si, Mirzo Ulug‘beyning mumtoz she’riyatga badiiy didi va yondashuvini zamonaviy Yevropa olimlari va she’riyat ixlosmandlarining estetik bahosi va badiiy didiga yaqinroq deb hisoblash mumkin Professor N.Jabbor XXI asr o‘zbek yangi tug‘ilishshunosligining sermahsul va ko‘zga ko‘ringan namoyandalaridan biri sifatida nafaqat Mirzo Ulug‘bey nutq san’atining, balki temuriylar davri deb atalgan 150 yillik buyuk davr adabiyoti va madaniyatining ham nozik va zahmatkash tadqiqotchilaridan biri sanaladi. Atoqli adabiyotshunos olimning hozirgacha mingga yaqin maqolasi, o‘ttizga yaqin kitobi, monografiyasi nashr etilgan. Professor N.Jabbor o‘nlab fan nomzodlari ilmiy rahbarlik qilgan. O‘zining 60 yoshga to‘lgan tavalludini ijodiy muvaffaqiyatlar, ilmiy g‘alabalar bilan nishonlagan olim ukamiz bir necha bor O‘zbekiston Respublikasining yuksak mukofotlari, orden va medallari bilan taqdirlangan. O‘zbekistonning Toshkent shahridagi Davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti kafedra mudiri, professori lavozimlarida faoliyat yuritayotgan, filologiya fanlari doktori Nurbay Jabborga qizg‘in va jo‘shqin adabiy va ilmiy ijodida, ustozlik faoliyatida yangi muvaffaqiyatlar, mustahkam sog‘lik, uzoq umr tilaymiz! Filologiya fanlari doktori, professor, AMEA katta ilmiy xodimi