BMTning irqiy kamsitishlarga barham berish qo‘mitasi Yangi Kaledoniya bo‘yicha bayonot qabul qildi

BMTning Irqiy kamsitishlarga barham berish qo‘mitasi (CERD) tomonidan Fransiyaning Kanaki (Yangi Kaledoniya) mustamlakasi bo‘yicha bayonot qabul qilindi APA xabariga ko‘ra, qo‘mita bayonotida Fransiyani Kanakidagi mustamlakachilik siyosati tufayli yuzaga kelgan vaziyatdan ogohlantirgan va jiddiy xavotir bildirgan holda, Kanaki bilan bog‘liq siyosiy va konstitutsiyaviy islohotlar faqat mahalliy kanak xalqi ishtirokida erkin va oshkora o‘tkazilishi kerakligini ta’kidlagan Bayonotda, Fransiya tomonidan 2021-yil 12-dekabrda Kanakida uchinchi marta o‘tkazilgan “o‘z taqdirini o‘zi belgilash referendumi” Kanak xalqining milliy motam davriga to‘g‘ri kelganligi sababli mahalliy kanak xalqining referendumni kechiktirish haqidagi qonuniy chaqiriqlari Fransiya hukumati tomonidan e’tiborga olinmagani ta’kidlanadi. Bayonotda kanak xalqi vakili boʻlgan kanak anʼanalari senati va sakkizta viloyatning odatlar kengashlari bu borada bir necha bor rasmiy murojaatlar qilgan boʻlsa-da, ularning irodasi va pozitsiyasi butunlay eʼtiborga olinmagani, Fransiya esa kanak xalqining siyosiy irodasi va anʼanaviy institutlariga nisbatan ochiqdan-ochiq eʼtiborsizlik koʻrsatgani alohida taʼkidlanadi Referendumdan keyin ham Fransiya hukumati “siyosiy islohot” deb atagan, biroq kanak xalqining huquq va hayotiy manfaatlariga zid boʻlgan jarayonni ularning roziligi va ishtirokisiz bir tomonlama amalga oshirib, mahalliy kanak xalqini oʻz taqdiriga oid qarorlar qabul qilish jarayonidan ataylab chetlab oʻtdi, ularning anʼanaviy siyosiy irodasini susaytirish, siyosiy irodasini zaiflashtirishga qaratilgan siyosatni amalga oshirdi Bayonotda Fransiya Noumea kelishuvi bilan oʻrnatilgan siyosiy asosni bir tomonlama oʻzgartirishga qaratilgan tashabbuslarni koʻrsatgani va kelishuvning asosiy tamoyillaridan biri boʻlgan oʻz taqdirini oʻzi belgilash jarayoniga jiddiy tahdid solganligi taʼkidlanadi. Qo‘mita bahosiga ko‘ra, bunday qadamlar kanakliklarning siyosiy irodasini zaiflashtirish, ularning mamlakat siyosiy hayotida ishtirok etish huquqini, xususan, xalqaro huquqda belgilangan boshqa huquqlarini cheklashga qaratilgan Hujjatda qayd etilishicha, Fransiyaning 1998 yilda imzolangan Noumea kelishuvi mohiyatini o‘z foydasiga o‘zgartirishi dekolonizatsiya jarayonining qonuniyligiga jiddiy putur yetkazadi va ularning roziligisiz Kanak xalqining kelajagi haqida qaror qabul qilish xavfini oshiradi Qo‘mita saylov korpusini kengaytirish to‘g‘risidagi qonun loyihasi kanak xalqining roziligisiz ishlab chiqilganidan chuqur xavotir bildiradi va saylov tizimiga bunday aralashuv kanak xalqining o‘z kelajagini erkin belgilash huquqini amalga oshirishga va mustamlakachilikdan chiqarish jarayonining borishiga jiddiy zarar yetkazishini ta’kidlaydi Qo‘mita, shuningdek, 2024-yil may oyida mahalliy aholining qonuniy norozilik namoyishlari chog‘ida xavfsizlik kuchlari tomonidan haddan tashqari kuch qo‘llangani, jumladan, halokatli zo‘ravonlik holatlarini xalqaro inson huquqlari doirasida tekshirish muhimligini ta’kidladi. Bundan tashqari, 2025-yilda Bujival (Bougival) shahrida yopiq shaklda o‘tkazilgan muzokaralar natijasida Kanakining kelajagi bo‘yicha yangi siyosiy kelishuv tayyorlangani, ammo bu jarayonda kanak xalqi vakili bo‘lgan muassasalarning ishtiroki ta’minlanmagani qayd etildi. Hujjatda ta’kidlanishicha, kanak xalqi hali ham tarkibiy irqiy kamsitishlarga duchor bo‘lib, bu ularning siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy huquqlaridan to‘liq va teng foydalanishini keskin cheklaydi. Shu sababli Fransiya hukumati kanak xalqining siyosiy jarayonlarda teng va samarali ishtirokini ta’minlash, ularning asosiy huquqlari himoyasini kafolatlash, zo‘ravonlik haqidagi da’volarni mustaqil va oshkora tekshirish, shuningdek, BMTning tegishli tavsiyalarini to‘liq va izchil amalga oshirishga chaqirildi Eslatib o‘tamiz, 2024-yilda Boku tashabbus guruhi tomonidan BMT Inson huquqlari kengashiga taqdim etilgan muqobil hisobotda Fransiyaning mustamlakachilik siyosati va kanak xalqi huquqlarining poymol etilishiga oid masalalar qo‘mita joriy bayonotida ham o‘z aksini topgan