Kipr muammosida BMTning zaiflashuvchi roli - Yücel Vural

Kipr masalasida davriy-vaqtinchalik boshi berk ko'chaga tushib qolganmi yoki shimolda saylovlar boshlanishidan oldin kutilgan yangi jarayon barbod bo'lganmi? Hech kim ikkinchi o'rinni qabul qilishni xohlamaydi. Ammo hozirgi vaziyat qayerda rivojlanishi aniq emas. Shunday qilib, Kipr muammosi bo'shliqda qolmoqda. Har bir inson hozirgi holati yoki maqomi yo'qligi bilan yolg'iz Kipr muammosida samarali bo‘lgan, ya’ni jarayonni boshlab bergan va jarayonning kelajagida o‘z so‘ziga ega bo‘lgan BMT (Xavfsizlik Kengashi va Bosh Kotib) hozirgi xalqaro va mintaqaviy sharoitda o‘z rolini saqlab qolishda qiynalayotgani aniq BMT tashkiloti nuqtai nazaridan shuni aytish mumkinki, Kipr muammosida ham Xavfsizlik Kengashi, ham Bosh kotib samarali. So'nggi paytlarda u Kipr masalasida o'z nomini eng ko'p tanitgan Bosh kotib bo'ldi. Ammo bu holat bizni BMT Bosh kotibi o‘zi samarali tashabbus ko‘rsatadi, degan fikrga olib kelmasligi kerak. Bosh kotib BMT Xavfsizlik Kengashining boshqa xalqaro masalalarda bo'lgani kabi Kipr masalasi bo'yicha rezolyutsiyalari doirasida harakat qiladi. Ma’lumki, BMT Xavfsizlik Kengashining Kipr bilan bog‘liq qarorlariga ko‘ra, Kipr muammosi tomonlar o‘rtasida muzokaralar olib borish va siyosiy tenglikka asoslangan ikki jamoali, ikki hududli federal davlatni amalga oshirish yo‘li bilan hal qilinishi kerak. Bosh kotib shu doirada qoladi, zarur deb bilgan tashabbuslarni o'z zimmasiga oladi va jarayonning muvaffaqiyatli yakunlanishini ta'minlashga harakat qiladi Bosh kotibning o‘z ma’ruzalarida aks ettirilgan munosabatiga ko‘ra, tomonlar har tomonlama yechim topish uchun zamin yaratadigan o‘zaro ishonch muhitini yaratishga mas’uldirlar. Darhaqiqat, oxirgi paytlarda u shaxsiy vakili orqali doimiy ravishda shu holatga urg‘u berib kelmoqda. Shu sababdan Bosh kotib, BMT nomidan tomonlardan Kiprlilarning kundalik hayotida duch kelgan muammolarni hal qilish uchun ba'zi qadamlar tashlashlarini va tashabbuslar topishlarini kutmoqda. Ikki jamoa o'rtasidagi aloqani ta'minlaydigan o'tish joylari sonini ko'paytirishga qaratilgan sa'y-harakatlar bu umidni ifodalovchi joriy misoldir Ammo tomonlar bu umidni oqlaydigan umumiy munosabatni shakllantira olmagani aniq Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh kotibi jamiyatlararo aloqaning kuchayishi va keng tarqalishi bilan jamiyatlar bir-birini yaqindan bilishi va tushunishi va shuning uchun kerakli yechimni qo'llab-quvvatlash ehtimoli ortadi, deb o'z vazifasini bajaradi. Ketish punktlari ishga tushirilgandan so'ng sodir bo'lgan voqea buni e'tibordan chetda qoldirib bo'lmaydigan taxmin ekanligini isbotlaydi Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh kotibining mavjud vaziyatdan chiqish bo‘yicha yangilangan tashabbusi Xavfsizlik Kengashining jarayonga faol aralashuvini talab qiladi. Ammo Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishi bilan boshlangan va AQSh-Isroil duosining Yaqin Sharqdagi harakatlari bilan kuchayib borayotgan xalqaro tizimga ta’sir qilgan notinchlik BMT Xavfsizlik Kengashi faoliyati samaradorligini cheklab qo‘ydi. Bu vaziyat yaqin kelajakda o'zgarishini ko'rsatadigan biron bir alomatni ko'rish juda qiyin. Natijada xalqaro tizim Ukrainadagi bosqin va Yevropaga tahdid solayotgan AQSh, Isroil va Eron o‘rtasidagi urush natijasida yuzaga kelgan beqarorlikka taslim bo‘lgandek ko‘rinadi. Eron bilan urushni davom ettirishga ahd qilgan AQSh va Ukraina orqali Yevropaga qilich silkitishni talab qilayotgan Rossiyaning mavjudligi xalqaro tizimdagi beqarorlikni saqlab qolish uchun yetarli! Agar Kiprdagi yechim jarayonida jiddiy tiklanish bo'lsa, buning uchun, albatta, BMT Xavfsizlik Kengashining yordami kerak. Biroq, bugungi sharoitda BMT Xavfsizlik Kengashida bunday qo'llab-quvvatlash doirasini o'rnatish juda qiyin, hatto imkonsizdir. O'shanda Kipr muammosini hal qilish jarayonida "BMTning o'rni" bilan hal qilish borasidagi "BMT parametrlari" o'rtasida farq qilish arafasida ekanligimizni aytishimiz mumkin. Agar BMT Xavfsizlik Kengashi aniq sabablarga ko'ra Kipr muammosini hal qilishda faol rol o'ynay olmasa, BMT parametrlaridan foydalangan holda boshqa xalqaro tashabbus bilan yechim jarayonini yo'lga qo'yish mumkinmi? Yevropa Ittifoqiga BMT parametrlari doirasida yechim jarayonini ilgari surishda faolroq rol o'ynashga imkon beruvchi ba'zi omillar allaqachon mavjud Bu omillardan asosiysi Kiprning Yevropa Ittifoqiga a'zoligidir. Yevropa Ittifoqiga a'zolik jamiyat sifatida ishtirok etishni ta'minlay olmagan bo'lsa-da, Kipr turklari uchun ham muhim natijalar berdi. Bundan tashqari, YeI yechimga erishilgunga qadar Kipr turklarini Yevropa Ittifoqiga tayyorlash maqsadiga sodiqdir Yevropa Ittifoqining rolini qo'llab-quvvatlovchi ikkinchi omil Turkiyaning Yevropa Ittifoqi sayohatini qayta belgilashga qaratilgan o'zaro tendentsiyadir. Turkiyaning yangilangan Yevropa Ittifoqi istiqboli Bu ham Yevropa Ittifoqining Kipr muammosida faolroq rol o'ynashiga yo'l ochadi. Turkiyaning Yevropa Ittifoqidan oladigan yashil chiroqni ijobiy baholashi juda mumkin. Bunday holda, Yevropa Ittifoqining faolroq rol o'ynashi osonroq bo'ladi Yevropa Ittifoqining Kipr muammosida faollashishini qo'llab-quvvatlovchi boshqa bir haqiqat uchinchi omil sifatida namoyon bo'ladi. Bu Turkiyaning Yevropaning kollektiv xavfsizligidagi o'rni shubhasizdir. Turkiyaning NATO orqali Yevropaning jamoaviy xavfsizligida allaqachon ishtirok etganini hisobga olsak, yangilanishi ehtimoli juda katta ko'rinayotgan Yevropa Ittifoqining yangi xavfsizlik siyosati, Kipr muammosining eng qiyin jihatlaridan biri bo'lgan "xavfsizlik va kafolatlar" mavzusida yanada uyg'un nutqlarning paydo bo'lishiga hissa qo'shishi mumkin. Hozirgi vaziyatda Turkiyaning mintaqaviy tenglamada Kipr bilan bog'liq biror qadam tashlashi juda qiyin ko'rinadi. Bu faqat Turkiyaning tanlovi bilan chegaralanib qoladigan masala emas. Turkiya o'zining sharqiy va janubida nimalar bo'lishini tushunishga harakat qilar ekan, uning harakat maydonini cheklab qo'ygan yana bir rivojlanishga duch keldi. Bu Isroilning Kipr yunon tomoni va Gretsiya bilan jiddiy yaqinlashuvidir. AQShning mintaqaga nisbatan siyosati soyasida shakllangan bu yaqinlashish Turkiya nuqtai nazaridan qaraganda shubhali bo'lib, Turkiyaning mintaqaviy tenglamadan butunlay chiqarib tashlamasa ham, ta'sirini zaiflashtirishni maqsad qilgani aniq. Bunday vaziyatda Turkiyaning hozirgi munosabati tekshirilganda Kiprda jiddiy ijobiy qadam tashlashdan ko'ra kutishni afzal ko'rishi tushuniladi. Kipr masalasida so'nggi paytlarda ishlab chiqqan ijobiy ritorikani oyoq osti qilgandek, "harbiy hudud" sababini ko'rsatib, oddiy o'tish punktining ochilishiga ham to'sqinlik qilinayotganini tushuntirishning boshqa yo'li yo'q Turkiya bilan munosabatlarini tiklagan Yevropa Ittifoqining BMTning zaiflashib borayotgan rolini bo’lishish orqali Kipr muammosida faolroq rol o’ynashi, xalqaro tizimda asta-sekin kuchayib borayotgan notinchlikning Kiprga olib kelishi mumkin bo’lgan salbiy ta’sirlardan o’zini himoya qilish uchun ham chiqish yo’lini taklif qiladi Boshqacha aytganda, Sharqiy O’rtayer dengizida mintaqaviy muvozanatlarni qayta shakllantirish maqsadida “qilich chayqaladigan mashqlar” o’rniga Yevropa Ittifoqi asosida hamkorlik va yechim jarayonini ko’zda tutish mantiqiyroq ko’rinadi