Haydar Aliyev - Bir umr missiyasi

Ozarbayjon xalqining milliy yetakchisi, atoqli davlat arbobi Haydar Aliyevning ijtimoiy-siyosiy merosi nafaqat mustaqil Ozarbayjon davlatining asoschisi va rahbari, balki murakkab davr tarbiyasidagi siyosiy va milliy shaxs sifatida ham e’tiborni tortadi. Ulug‘ yo‘lboshchining tariximizning turli bosqichlarida namoyon bo‘lgan siyosiy irodasi, boshqaruv mahorati, milliy davlatchilik konsepsiyasini anglash uchun avvalo uning boy hayotining bolalik va yoshlik yillariga nazar tashlash juda muhimdir. Buyuk liderlarning xarakteri ko'pincha erta yoshda shakllanadi Haydar Alirza oʻgʻli Aliyev 1923-yil 10-mayda Naxchivan shahrida tugʻilgan. Bu yillar Naxchivan uchun ham siyosiy, ham ijtimoiy jihatdan juda murakkab yillar edi. Bir tomondan bolsheviklar hukumatining yangi tuzilishi, ikkinchi tomondan mintaqaning geosiyosiy tazyiqlar ostida yashashi bu yerda shakllangan xalq xarakteriga jiddiy ta’sir ko‘rsatdi Haydar Aliyev oddiy, mehnatkash oilada o‘sgan. Oila katta bo‘lib, bolalar tarbiyasida intizom, mehnatsevarlik, vazminlik asosiy o‘rin tutgan. Bu oilaviy muhit keyinchalik Haydar Aliyev xarakterida yaqqol namoyon bo‘ldi: mustahkam intizom, kuchli iroda, his-tuyg‘ularni jilovlay olish va yuksak mas’uliyat hissi O‘sha yillarda Naxchivon nafaqat geografik, balki milliy va madaniy jihatdan ham muhim joy edi. Bu yerda yashovchi xalq o‘zining turk-musulmon o‘zligini saqlab qolishga harakat qildi, biroq ayni paytda sovet tuzumining qattiq mafkuraviy tuzumiga duch keldi. Bu ziddiyatli muhit yosh Haydar Aliyevning tafakkur tizimida milliy sadoqat va davlat boshqaruvi mantiqining parallel rivojlanishiga olib keldi Haydar Aliyev oʻrta maʼlumotni Naxchivanda olgan. Ta’kidlanishicha, u maktab yillarida tarix, adabiyot va boshqaruv mavzulariga, ijtimoiy jarayonlarga ayniqsa qiziqqan. O‘sha davrda maktablarda ta’lim sovet mafkurasi asosida olib borilgan bo‘lsa-da, Haydar Aliyev mumtoz Sharq tafakkurini, Ozarbayjon tarixining milliy qatlamlarini alohida ishtiyoq bilan o‘rgandi. U yoshligidanoq kuzatuvchanligi, inson psixologiyasini to‘g‘ri baholay olishi, bosiq ko‘rinishdagi kuchli irodasi, nutqi va muloqot qobiliyati, tashkilotchilik qobiliyati bilan boshqalardan ajralib turardi. Keyinchalik u SSSRdek murakkab siyosiy tizimda bosqichma-bosqich yuqori lavozimlarga ko‘tarildi va bu ham ana shu fazilatlari tufaylidir 1939 yilda Haydar Aliyev Ozarbayjon sanoat institutining arxitektura fakultetiga o'qishga kirdi. Ammo Ikkinchi Jahon urushining boshlanishi uning o'qishini to'xtatdi. Urush yillari butun bir avlod taqdirini o‘zgartirganidek, uning hayot yo‘nalishiga ham katta ta’sir ko‘rsatdi 1960-yillar Sovet makonida nafaqat harbiy, balki siyosiy xavfsizlik davri edi. Davlat tuzilmalarida professional kadrlarga ehtiyoj ortdi. Bu davrda Haydar Aliyev Naxchivan MSSR Ichki Ishlar Xalq Komissarligi va boshqa maʼmuriy tuzilmalarda ishlay boshladi. Bu bosqichni uning hayotidagi burilish nuqtasi deb hisoblash mumkin. Haydar Aliyevning davlat boshqaruvi tizimida tezkorlik bilan ajralib turishining kuchli intizom va topshiriqlarni aniq bajarishi, maxfiylik va davlatchilik tamoyillariga qat’iy amal qilishi, odamlar bilan ishlash qobiliyati, tahliliy fikrlashi, tezkor qarorlar qabul qila olishi kabi juda muhim va asosli sabablar bor edi. Aynan shu xislatlari uning keyinchalik xavfsizlik idoralarida yuksalishiga imkon yaratdi 1944 yilda Haydar Aliyevning siyosiy faoliyati SSSR Davlat xavfsizlik qoʻmitasi tizimida ishlay boshlaganidan boshlangan. Bu oddiy ishga qabul qilish emas edi. Chunki u tizimga faqat maxsus tayyorgarlikka, intizomga, siyosiy ishonchlilikka ega odamlar qabul qilingan. O'sha paytda xavfsizlik idoralari SSSRning eng yopiq va qat'iy tuzilmalaridan biri edi. Ushbu tuzilmada ishlash uchun nafaqat professionallik, balki yuqori psixologik barqarorlik ham kerak edi Haydar Aliyev qisqa vaqt ichida o‘zini professional kadr sifatida ko‘rsata oldi. Yosh H.Aliyev jarayonlarga nafaqat operativ darajada, balki siyosiy va ijtimoiy kontekstda ham yondasha oldi Bu davr uning kelajakdagi siyosiy hayotining asosiy maktabiga aylandi, u yerda kadrlar siyosatini o‘rgandi, hokimiyat mexanizmlarini puxta egalladi, SSSR tarkibidagi milliy respublikalarning ahvolini tahlil qildi, siyosiy tavakkalchiliklarni hisoblay oldi Keyinchalik, 1969-yilda Ozarbayjonga rahbarlikka kelganida uning boshqaruv mahoratining ildizi shu yillarga borib taqaladi Milliy yetakchi hayotining bolalik va yoshlik yillarini tahlil qilsak, bir muhim jihat yuzaga keladi: u hokimiyat tepasiga tasodifan kelgan siyosatchi emas edi. Uning siyosati uning faoliyatining shakllanishi uzoq davom etgan ijtimoiy, siyosiy va psixologik jarayonlarning natijasi edi. Naxshivan muhiti, oilaviy tartib-intizom, sovet tuzumining og‘ir haqiqati va xavfsizlik idoralarida to‘plagan tajribasi uning milliy fikrlovchi, strategik fikrlaydigan, qattiqqo‘l va pragmatik, davlat boshqaruviga munosib rahbar sifatidagi qiyofasini shakllantirdi Bu bosqich aslida kelajakdagi buyuk siyosiy yo'lga tayyorgarlik davri edi. 1969 yildan keyin Haydar Aliyev oʻzi faoliyat koʻrsatgan tizimning amaldori emas edi, lekin u Ozarbayjon taqdirini oʻzgartirgan asosiy siyosiy arboblardan biriga aylanadi 1969 yildan mustaqillikka qadar: milliy davlatchilik g‘oyasining shakllanishi: 1969 yil Ozarbayjon tarixida faqat hokimiyat almashishi bo‘lmadi. Bu sana, aslida, Ozarbayjonning sovet tuzumi doirasidagi milliy tiklanish bosqichining boshlanishi edi. O‘sha yilning 14 iyulida Haydar Aliyev Ozarbayjon Kompartiyasi Markaziy Qo‘mitasining birinchi kotibi etib saylanganidan so‘ng respublikada nafaqat iqtisodiy va ma’muriy o‘zgarishlar, balki milliy o‘zlikni anglash, madaniy tiklanish, davlatchilik tafakkuri ham yangi bosqichga qadam qo‘ydi O'sha davr voqeligini to'g'ri baholash uchun bir muhim masalani tushunish kerak: Ozarbayjon SSR rasman ittifoq respublikasi bo'lsa-da, haqiqiy siyosiy qarorlar Moskva nazorati ostida edi. Bunday tuzumda milliy manfaatlarni himoya qilish uchun aniq siyosiy shiorlar emas, juda nozik va strategik siyosat kerak edi. Haydar Aliyevning buyukligi aynan shu erda namoyon bo'ldi - u sovet tuzumi doirasida milliy davlatchilik maktabini yarata oldi Haydar Aliyev sovet rahbari sifatida emas, balki milliy lider sifatida shakllangan. Ozarbayjonda 1969-yildan keyin olib borilgan siyosatga e’tibor qaratsangiz, Haydar Aliyev iqtisodiy taraqqiyotni milliy uyg‘onishning asosiy vositalaridan biriga aylantirishga harakat qilgandek tuyuladi. Iqtisodi zaif xalqning milliy qarshiligi ham zaif ekanligini tushundi. Shuning uchun ham u rahbarlik qilgan davrda sanoat korxonalari barpo etildi, qishloq xo‘jaligi mustahkamlandi, Boku SSSRning muhim sanoat va ilmiy markazlaridan biriga aylandi, minglab ozarbayjon yoshlari SSSRning nufuzli oliy o‘quv yurtlariga yuborildi, milliy kadrlar tayyorlash ustuvor masalaga aylandi. Sirtdan bu siyosat sovet modernizatsiyasiga o‘xshardi. Darhaqiqat, bu kelajakdagi mustaqil Ozarbayjonning ijtimoiy-intellektual bazasini yaratish edi Ozarbayjon tili va milliy o‘zlik masalasi buyuk yo‘lboshchi uchun eng muhim qadriyatlardan biri edi. Sovet davridagi eng jiddiy tahdidlardan biri ruslashtirish siyosati edi. Xususan, 1960—70-yillarda koʻplab ittifoq respublikalarida milliy tillar bostirildi. Shunday sharoitda Haydar Aliyev ozarbayjon tilini saqlab qolishni strategik masala deb hisoblardi 1978 yilda qabul qilingan Ozarbayjon SSR Konstitutsiyasida ozarbayjon tilining davlat tili sifatida belgilanishi tarixiy voqea bo‘ldi. Bu qadam Moskvaning to'liq roziligi bilan amalga oshirilmadi va jiddiy siyosiy tavakkalchiliklarni keltirib chiqardi Haydar Aliyev tili himoyalanmagan xalqning siyosiy mustaqilligi kelajakda xavf ostida qolishi mumkinligini yaxshi tushundi. Shuning uchun ham uning davrida ozarbayjon tilida kitob nashr etish, teatr tadbirlari, she’r kechalari, milliy adabiy muhit alohida qo‘llab-quvvatlandi Haydar Aliyev faoliyatining eng muhim jihatlaridan biri uning ziyolilar bilan aloqasi edi. Ko‘pgina sovet rahbarlaridan farqli o‘laroq, u adabiyotga faqat mafkuraviy qurol sifatida qaramadi, adabiyotni xalqning milliy xotirasi deb bildi. Shu bois ham uning rahbarligi davrida yozuvchilar, shoirlar, olimlar, teatr aktyorlari, rassomlar, bastakorlarga davlat darajasida alohida e’tibor va g‘amxo‘rlik ko‘rsatildi Ozarbayjon Yozuvchilar uyushmasi o‘sha davrda shunchaki ijodiy muassasa bo‘lib qolmay, milliy tafakkur saqlanib qolgan asosiy makonlardan biriga aylandi. Haydar Aliyev milliy ruhdagi yozuvchilarga alohida e’tibor qaratgan. Siyosiy cheklovlar sharoitida xalq milliy tafakkurini bardavom tutib turuvchi asosiy kuch adabiyot ekanligini tushundi. Bu davrda Mircelal Pashayev, Baxtiyor Vahobzoda, Xalil Rizo Uluturk, Mammad Araz, Anar, Elchin, Nabi Xazriy, Sohrab Tohir, Balash Azerog‘lu, Ali Tude kabi shoir va yozuvchilar ijodi haqiqatda milliy o‘zlikni anglash jarayonining bir qismiga aylandi Sovet tuzumida milliy fikrlovchi ziyolilar tez-tez tazyiqlarga uchragan. Xususan, milliy tarix, turkiylik va janubiy ozarbayjon mavzulariga to‘xtalib o‘tgan kishilar xavfli hisoblangan. Haydar Aliyev ziyolilarning repressiyaga duchor bo‘lishining oldini oldi. Bu jarayon har doim ham yaqqol ko'rinmasdi, chunki Sovet tuzumidagi ittifoqdosh respublika rahbarining manevr qilish imkoniyati cheklangan edi. Biroq arxiv xotiralari va davr guvohlarining so‘zlari uning faoliyatidan dalolat beradi Qoidaga ko'ra, u milliy fikrdagi odamlarni jazodan himoya qilishga harakat qildi. Bu, ayniqsa, milliy mavzuda yozgan shoirlarni himoya qilish, turkiylik g‘oyasi tazyiqlarini yumshatish, ijodkorlarning Moskvaga shikoyat qilishiga yo‘l qo‘ymaslik, milliy ruhdagi asarlarni butunlay man etmaslikka urinishlarda namoyon bo‘ldi. Darhaqiqat, milliy adabiyotni qat’iy sovet senzurasi tazyiqi ostida butun ildizi bilan barhayot saqlab qolish katta siyosiy manevr, donishmandlik va jasoratni talab qilardi Janubiy Ozarbayjon masalasi Bu Haydar Aliyev faoliyatidagi eng diqqatga sazovor mavzulardan biri edi. SSSR davrida Eron bilan bog'liq milliy masalalar juda nozik hisoblangan. “Butun Ozarbayjon”, “Janubiy Ozarbayjon” kabi g‘oyalarni ochiqdan-ochiq ko‘tarish xavfli edi. Shunga qaramay, o‘sha davrda Ozarbayjon she’riyati va adabiyotida Janubiy Ozarbayjon mavzusining kuchayishi tasodifiy emas edi. Ko‘plab shoir va ziyolilarning xotiralarida Haydar Aliyevning milliy ruhdagi ijodni sinchkovlik bilan kuzatgani, ayniqsa, adabiyotda Janubiy Ozarbayjon mavzusini yashashni muhim deb bilganligi ta’kidlanadi. Bu siyosat Janubiy Ozarbayjon shoirlari ijodini keng yoyish, Muhammadhusayn Shahriyor ijodiga alohida e’tibor qaratish, she’riyatda Araz mavzusini kuchaytirish, adabiyotda xalqning tarqoq taqdirini ramziy ifodalash yo‘nalishlarida namoyon bo‘ldi Mustaqillik davrida ham Haydar Aliyev jahon ozarbayjonlarining birligi masalasini ustuvor yo‘nalishlardan biri deb hisoblagan. 2001-yilda bo‘lib o‘tgan Jahon ozarbayjonlarining 1-qurultoyi bu borada tarixiy voqea bo‘ldi. Bu qurultoy bilan Jahon ozarbayjonlari tashkiloti, milliy oʻzlik, ona tili, Janubiy Ozarbayjon bilan maʼnaviy aloqalarni himoya qilish masalasi davlat siyosati darajasiga koʻtarildi. Haydar Aliyev ma’ruzalarida “bir millat, ikki davlat” tushunchasi ham alohida o’rin tutdi, Turkiya bilan aloqalar strategik darajaga ko’tarildi Haydar Aliyevning eng katta xizmatlaridan biri Ozarbayjonni xalqaro maydonda mustaqil siyosiy aktyorga aylantirganligidir. 1990-yillar boshida Ozarbayjon tashqi siyosatda zaif va yakkalangan holatda boʻlgan boʻlsa, keyingi yillarda AQSh, Rossiya, Turkiya, Yevropa davlatlari, Markaziy Osiyo davlatlari bilan muvozanatli munosabatlar oʻrnatildi. Uning tashqi siyosati asosan pragmatik edi. U hissiy ritorikadan ko‘ra dono-amaliy va muvozanatli siyosatni afzal ko‘rdi 1970-yillar Sovet Ittifoqi davrida Ozarbayjonning madaniy yuksalishining eng kuchli bosqichlaridan biri hisoblanadi. Bu davrda teatrlar rivojlandi, kino sanʼati mustahkamlandi, milliy musiqa davlat miqyosida qoʻllab-quvvatlandi, mugʻom va xalq ijodi saqlanib qoldi, mumtoz meros qaytadan oʻrganildi. Gara Garayev, Fikret Amirov, Niyoziy kabi ijodkorlarning faoliyati davlat darajasida baholandi. Shu bilan birga, mumtoz ozarbayjon adabiyoti, shuningdek, “Kitob-Dada Qo‘rg‘ud” dostoni, Nizomiy Ganjaviy, Nasimiy, Fuzuliy kabi buyuk shoirlar va boshqa milliy-madaniy merosimiz namunalari targ‘iboti kuchaytirildi. Bu siyosatning asosiy maqsadi Ozarbayjonni nafaqat SSSR tarkibidagi maʼmuriy birlik, balki qadimiy va buyuk madaniyatga ega xalq sifatida koʻrsatish edi 1982-yilda Haydar Aliyevning SSSR rahbariyati – Sovet Ittifoqi Kommunistik partiyasi Markaziy Komiteti Siyosiy byurosi lavozimiga koʻtarilishi Ozarbayjon tarixida muhim voqea boʻldi. Sovet imperiyasining oliy siyosiy rahbariyatida birinchi marta ozarbayjon vakili bo'ldi. Bu voqea Ozarbayjon jamiyatida katta psixologik o‘zgarishlarni yuzaga keltirdi. Chunki xalq o‘z vakilining jahon siyosatiga ta’sir eta oladigan darajaga ko‘tarilganini birinchi marta ko‘rdi. Uning Moskvadagi faoliyati davomida Ozarbayjon bilan aloqalar davom ettirilib, respublika manfaatlari e’tiborga olindi Mustaqillik davri: davlatning qutqarilishi, milliy strategiyaning yaratilishi va tarixiy burilish bosqichi: 1969-yildan mustaqillikka qadar boʻlgan davrni tahlil qilganimizda, Haydar Aliyev faoliyati faqat shoʻrolar rahbarining faoliyati boʻlmaganini koʻrish mumkin. U sovet tuzumi doirasida Ozarbayjonning kelajakdagi mustaqilligining intellektual va milliy asoslarini shakllantirishga harakat qildi. Bu bosqichda milliy kadrlar salohiyatini yaratish, ozarbayjon tilini himoya qilish, milliy adabiyot va madaniyatni rivojlantirish, ziyolilarga homiylik qilish, Janubiy Ozarbayjon xotirasini asrab-avaylash, davlatchilik g‘oyasini mustahkamlash uning asosiy xizmatlaridan bo‘ldi. Darhaqiqat, Ozarbayjon 1991-yilda mustaqillikka erishganida, mamlakatning omon qolishi uchun zarur boʻlgan intellektual baza asosan oʻsha yillarda shakllangan edi Ozarbayjon 1991 yilda rasman mustaqillikka erishgan bo'lsa ham, davlatchilik nuqtai nazaridan nihoyatda qiyin va xavfli bosqichga kirgan edi. SSSR parchalanganidan keyin mamlakatda siyosiy hokimiyat inqirozi, iqtisodiy bankrotlik, harbiy mag'lubiyatlar, separatizm tahdidi va ma'muriy tartibsizliklar yuzaga keldi. Ozarbayjon ham ichki parchalanish, ham tashqi geosiyosiy bosimlarga duch keldi. Bunday sharoitda 1993 yilda Haydar Aliyevning hokimiyatga qaytishi nafaqat siyosiy o‘zgarish, balki haqli ravishda davlatning haqiqiy najoti sifatida baholanadi. Bu davrni tahlil qilganda, Haydar Aliyev faoliyatini to'rtta asosiy yo'nalishda tavsiflash mumkin: davlatchilikni himoya qilish, iqtisodiy tizimni o'rnatish, milliy mafkurani shakllantirish va Ozarbayjonni xalqaro siyosiy sub'ektga aylantirish Ozarbayjon deyarli boshqarilmas edi. Qorabogʻ urushida katta yoʻqotishlar boʻldi, ichkarida qurolli guruhlar paydo boʻldi, iqtisodiyot tanazzulga yuz tutdi. Ganja voqealari va mamlakatda fuqarolar toʻqnashuvi xavfi allaqachon davlatning parchalanish xavfini yuzaga keltirgan edi. Ana shunday sharoitda xalq va siyosiy elitaning muhim qismi chiqish yo‘lini Haydar Aliyevning hokimiyatga qaytishida ko‘rdi Uning 1993 yil iyun oyida Bokuga kelishi Ozarbayjon tarixida burilish nuqtasi bo'ldi Bu bosqichda Haydar Aliyevning asosiy ustunligi nafaqat uning siyosiy tajribasi edi. U SSSR darajasidagi katta boshqaruv maktabidan o'tgan, mintaqaviy va global siyosiy kuchlarni bilgan, ichki ziddiyatlarni boshqarishga qodir, hissiyotsiz va strategik qarorlar qabul qilgan Haydar Aliyev hukmronligi yillari, asosan, davlat parchalanishining oldini olish bosqichi bo'ldi. Bu davrda qurolli guruhlar zararsizlantirildi, markaziy hokimiyat mustahkamlandi, separatizm tendentsiyalari zaiflashdi, davlat institutlari tiklandi, armiya tizimlashtirila boshladi. 1994-yilda sulhga erishilgani Ozarbayjonni toʻliq harbiy va siyosiy falokatga tushib qolishining oldini oldi. Garchi bu qadam o‘z vaqtida tanqidga uchragan bo‘lsa-da, strategik nuqtai nazardan muhim qaror edi. Chunki mamlakat iqtisodiy, harbiy va siyosiy nuqtai nazardan uzoq muddatli urushni davom ettirish imkoniyatiga ega emas edi. Haydar Aliyev davlatning mavjudligini ustuvor vazifa deb bilgan “Asr shartnomasi” – iqtisodiy va geosiyosiy burilish nuqtasi: 1994-yil 20-sentabrda imzolangan “Asr shartnomasi” mustaqil Ozarbayjon tarixidagi eng muhim strategik voqealardan biri sanaladi. Bu shartnoma shunchaki iqtisodiy hujjat emas edi. U Ozarbayjonning jahon iqtisodiy tizimiga integratsiyalashuvini ta'minladi, G'arb davlatlarining mintaqaga qiziqishini oshirdi, Ozarbayjonning geosiyosiy ahamiyatini oshirdi va mamlakatning kelajakdagi moliyaviy bazasini shakllantirdi. Asr shartnomasi bilan dunyoning yetakchi energetika kompaniyalari Ozarbayjonga keldi va Kaspiy dengizi havzasi xalqaro energetika siyosatining markazlaridan biriga aylandi Bu bosqichda Haydar Aliyevning siyosiy uzoqni ko‘ra bilishi ayniqsa yaqqol ko‘zga tashlandi. U zaif iqtisodiyot bilan mustaqil siyosat yuritib bo‘lmasligini tushundi. Aynan shuning uchun ham energetika siyosati davlat mustaqilligining asosiy tayanchiga aylandi. Keyinchalik xuddi shu strategiya bilan Baku-Tbilisi-Jayhan, Baku-Supsa neft quvurlari va Baku-Tbilisi-Erzurum gaz quvuri kabi loyihalarning poydevori qo'yildi Haydar Aliyevning mustaqillik davridagi eng muhim faoliyatidan biri bu milliy mafkuramizni Milliy mafkura va ozarbayjonlik kontseptsiyasi asosida yaratish edi. SSSR parchalanganidan keyin postsovet davlatlarining aksariyatida jiddiy mafkuraviy bo‘shliq vujudga keldi. Ozarbayjonda bu bo'shliq mintaqaviy, diniy va siyosiy bo'linish xavfini tug'dirdi. Bunday vaziyatda Haydar Aliyev ozarbayjonlik g‘oyasini davlat mafkurasi darajasiga ko‘tardi. Bu konsepsiyaning asosiy mazmuni milliy davlatchilik, ozarbayjon tiliga sodiqlik, ko‘p madaniyatli muhit, turk-musulmon o‘zligi va zamonaviy davlat modeli o‘rtasidagi muvozanat, jahon ozarbayjonlarining birligidir Haydar Aliyev mustaqillik davrida ham adabiyot va madaniyatga strategik soha sifatida qaragan. 90-yillardagi og‘ir iqtisodiy vaziyatga qaramay, yozuvchilar bilan uchrashuvlar, yubileylar uyushtirildi, mumtoz merosni asrab-avaylashga e’tibor qaratildi, madaniyat arboblariga davlat tomonidan g‘amxo‘rlik ko‘rsatildi. Bu davrda mumtoz merosimiz, shuningdek, Molla Panah Vogif, Jalil Mammadgulzoda, Husayn Jovid kabi ijodkorlarimiz merosi yana davlat miqyosida ko‘tarildi. Xususan, Husayn Jovid merosiga munosabat ramziy edi. Uning qoldiqlarini Naxchivonga olib kelib, maqbarasini qurish milliy xotira siyosatining muhim namunalaridan biri edi Haydar Aliyevning boshqaruv falsafasidagi ziyoli tushunchasi alohida o‘rin tutgan. U davlat nafaqat iqtisodiyot, balki milliy tafakkur bilan ham omon qoladi, deb hisoblagan. Shu boisdan ham olimlar, yozuvchilar, shoirlar, bastakorlar, umuman san’atkorlar davlat darajasida himoyaga olingan. Uning ma’ruzalarida xalqning milliy boyligi nafaqat neft, balki uning intellektual salohiyati, degan fikr tez-tez uchrab turdi. Shuning uchun ham 90-yillardagi og‘ir inqiroz davrida ham madaniyat rivojiga alohida e’tibor qaratildi Haydar Aliyev sho‘rolar davrida boshlagan ta’lim va milliy kadrlar siyosatini mustaqillik yillarida ham davom ettirdi. Bu davrda xorijda ta’lim olish masalasi birinchi o‘ringa chiqdi, milliy armiya kadrlari tayyorlana boshladi, diplomatik maktab shakllandi, davlat boshqaruvida kasbiy mahorat darajasi mustahkamlandi Bu siyosat Ozarbayjonning keyingi yillarda institutsional rivojlanishining asosini tashkil etdi Haydar Aliyev merosining davomi: 2003 yilda sog'lig'i yomonlashganiga qaramay, Haydar Aliyev allaqachon Ozarbayjonning kelajakdagi siyosiy va iqtisodiy yo'nalishini belgilab qo'ygan edi. Uning vafoti chog‘ida Ozarbayjon xalqaro energetika loyihalari markaziga aylangan, o‘zining siyosiy institutlarini shakllantirgan, milliy mafkuraviy yo‘nalishini belgilab bergan va jahon ozarbayjonlarini yagona platformaga to‘play boshlagan edi. Shuning uchun ham Haydar Aliyev nafaqat siyosiy rahbar, balki Ozarbayjon mustaqil davlatchiligining me’mori sifatida ham ajralib turadi Butun Ozarbayjonning yangi tarixiga nazar tashlaydigan bo‘lsak, Haydar Aliyev shakllantirgan davlatchilik falsafasi uning munosib siyosiy vorisi Ilhom Aliyev rahbarligi davrida yangi tarixiy bosqichga qadam qo‘yganini ko‘rish mumkin. Agar Haydar Aliyev mustaqil Ozarbayjon davlatining siyosiy va strategik asoslarini yaratgan bo‘lsa, Ilhom Aliyev bu asoslarni XXI asr voqeligida kuchli davlat modeliga aylantirdi Shu nuqtai nazardan qaraganda, Ozarbayjonning yangi tarixini muvaffaqiyatli siyosiy merosning davomiyligiga asoslangan ikki asosiy bosqich sifatida tavsiflash mumkin: Haydar Aliyev davri – Ozarbayjonni qutqarish va yangi mustaqil davlatimiz poydevorini yaratish davri va Ilhom Aliyev davri – kuchli davlatning yuksalishi va tarixiy G‘alabaning ta’minlanishi Ilhom Aliyev o‘zining buyuk davlatchilik tajribasi, bitmas-tuganmas zakovati va bukilmas irodasi bilan mustaqil Ozarbayjon davlatini zamonaviy va zamonaviy taraqqiyot namunasiga aylantirdi. Ikkinchi Qorabog‘ urushida 44 kun ichida qo‘lga kiritgan Muhtasham G‘alabamiz 1993 yildan boshlab uzoq yillar davomida amalga oshirilgan siyosiy, iqtisodiy, diplomatik va harbiy strategiyaning natijasi bo‘ldi “Temir musht” hodisasi: 2020-yilda Ozarbayjon xalqi tarixdagi eng buyuk milliy birdamlik namunalaridan birini namoyish etdi. Prezident Ilhom Aliyev rahnamoligida olib borilgan Vatan urushi natijasida yerlarimiz ozod qilindi, Ozarbayjonning hududiy yaxlitligi tiklandi, mintaqada markazi Ozarbayjonga qaratilgan yangi geosiyosiy voqelik vujudga keldi. Oʻsha davrda tillarda qoʻl soʻzga aylangan “Temir musht” iborasi nafaqat harbiy kuch, balki davlat va xalq birligi, siyosiy iroda, milliy birdamlik, tarixiy xotira va ozarbayjonlik mafkurasini ham anglatardi. Ushbu G'alabaning mafkuraviy ildizlari asosan Haydar Aliyev maktabiga borib taqaladi Haydar Aliyevning Ozarbayjon davlatchiligiga qoldirgan eng katta mafkuraviy meroslaridan biri bu ozarbayjonlik tushunchasidir. Bu fikr faqat siyosiy nazariya emas edi. Bu milliy birlik namunasi, davlatchilik falsafasi, madaniy o‘zini-o‘zi anglash tizimi, jahon ozarbayjonlarining ma’naviy platformasi edi. Ilhom Aliyev davrida bu tushuncha yanada kengayib, global tus oldi Bugun dunyoning turli mamlakatlarida istiqomat qilayotgan millionlab ozarbayjonliklar tili, tarixi, madaniyati, Qorabog‘ haqiqatlari, milliy manfaatlar atrofida yanada yaqinroq birlasha boshladi Haydar Aliyev yaxshi tushundiki, kelajak dunyosida faqat geografik chegaralar bilan buyuk davlat bo‘lib bo‘lmaydi. Kuchli diaspora, madaniy ta’sir va milliy birlik ham muhim omillardir. Shuning uchun ham uning tashabbusi bilan o‘tkazilgan Jahon ozarbayjonlarining 1-qurultoyi tarixiy ahamiyatga ega edi. Ilhom Aliyev davrida bu siyosat yanada tizimli ravishda davom ettirildi: diaspora tashkilotlari kuchaytirildi, Qorabog‘ haqiqatlari dunyoga yetkazildi, xorijda yashayotgan ozarbayjonlarning koordinatsiyasi kuchaydi, milliy-madaniy loyihalar kengaydi. Ayniqsa, Vatan urushi yillarida dunyoning turli mamlakatlarida yashovchi ozarbayjonlarning ko‘rsatgan birdamligi bu siyosatning haqiqiy natijasi bo‘ldi Haydar Aliyevning madaniy siyosati Ilhom Aliyev davrida ham muvaffaqiyatli davom ettirildi. Bu yoʻnalishi: Shusha Ozarbayjonning madaniy poytaxti boʻldi, Molla Panah Vogif maqbarasi tiklandi, Qorabogʻdagi boshqa tarixiy obidalarni restavratsiya qilish boshlandi, mugʻom, oshiq sanʼati va mumtoz meros davlat darajasida saqlanib qoldi, Ozarbayjon madaniyatining yangi voqeliklari jahon miqyosida targʻib qilina boshlandi. Shushaning ozod etilishi nafaqat harbiy, balki madaniy g‘alaba edi. Chunki Shusha ozarbayjon milliy ruhining timsollaridan biri sanaladi. Bu jihatdan Zafar milliy xotirani tiklash ham edi Haydar Aliyev asos solgan energetika strategiyasi Ilhom Aliyev davrida yanada kengroq miqyosga ega boʻldi. Energetika loyihalari kengaytirildi, Janubiy gaz yo‘lagi amalga oshirildi, Ozarbayjon Yevropaning energetika xavfsizligida muhim hamkorga aylandi, noneft sektorini rivojlantirish yo‘lida qadamlar tashlandi, eng muhimi, tarixiy Zangezur yo‘lagi masalasi hal bo‘lish arafasida. Bu iqtisodiy kuch keyinchalik Ozarbayjonning diplomatik va harbiy salohiyatini oshirdi. Darhaqiqat, 2020 yilgi G‘alaba ortida nafaqat armiya, balki uzoq yillar davomida shakllangan iqtisodiy mustaqillik ham bor edi Bugun Haydar Aliyev merosiga faqat o‘tmishning siyosiy xotirasi sifatida qarash to‘g‘ri bo‘lmaydi. Uning merosi zamonaviy Ozarbayjon davlatchiligining g‘oyaviy va strategik asosidir Davlatchilik tafakkuri, ozarbayjonlik mafkurasi, milliy birlik, kuchli davlat modeli, jahon ozarbayjonlarining hamjihatligi, milliy-madaniy xotirani asrab-avaylash kabi muhim masalalar bu merosning asosiy ustunlari hisoblanadi. Haydar Aliyevning eng katta strategik orzularidan biri nafaqat kuchli Ozarbayjon davlatini yaratish edi. Shuningdek, u tarqoq milliy xotirani birlashtirib, dunyo ozarbayjonlarini yagona g‘oya atrofida to‘plamoqchi edi Shu nuqtai nazardan, kelajakka qaratilgan eng katta missiya aynan mana shu: dunyo ozarbayjonlarining milliy birligi va hamjihatligini himoya qilish. Chunki zamonaviy dunyoda odamlarni faqat chegaralar omon saqlamaydi. Ularni yashab turgan narsa – umumiy xotira, umumiy til, umumiy madaniyat, umumiy davlatchilik g‘oyasi, milliy birdamlikdir. Bugungi kunda ozarbayjonlik mafkurasi nafaqat Ozarbayjonda, balki dunyoning turli mamlakatlarida yashovchi millionlab ozarbayjonlarning maʼnaviy rishtalarini shakllantiruvchi asosiy platformaga aylanib bormoqda. Bu mafkuraviy yo‘nalishning boshida Haydar Aliyev turibdi, Ilhom Aliyev esa uning zamonaviy tarixiy davomidir. Buyuk Yo‘lboshchidan boshlangan tarixiy missiya Oliy Bosh Qo‘mondon Ilhom Aliyevning qat’iy qadamlari, qat’iyati va irodasi tufayli muvaffaqiyatli davom ettirilmoqda Ozarbayjon Yozuvchilar uyushmasi raisi maslahatchisi