Me’morning sukunati, olimning ovozi

Tarix ba'zan jim turadi. U toshlarda, devorlarda, geometrik naqshlarda yashiradi. Bu sukunatda asrlar davomida gapiradigan fikr yashaydi. XII asrda Naxchivonda qad rostlagan me’moriy obidalar ana shunday sukunat tashuvchisidir. Bu sukunat muallifi Ajamiy Naxchivoniydir. U yaratgan me'moriy til - bu fikr bilan qurilgan shaklning jimjit falsafasi. Ammo har bir buyuk sukunatning ovozi bor. Ajami Naxchivoniyning asrlar davomida sukut saqlagan meʼmoriy merosi 20-asr oʻrtalarida ilmiy soʻzga aylandi. Abdulvahob Salamzoda bu ovozning mualliflaridan biri, eng birinchisi edi. Xizmat ko‘rsatgan fan, san’at fanlari doktori, professor, me’mor, Ozarbayjon SSR Fanlar akademiyasining haqiqiy a’zosi, akademik Abdulvahob Salamzoda Ajaminni nafaqat tarixiy me’mor, balki tizim yaratgan ijodkor, maktab shakllantirgan intellektual shaxs sifatida namoyon etdi. Shunday qilib, toshdan g‘oyaga yo‘l ilmiy tafakkur tomonidan ochildi 2026 yil Ozarbayjon madaniyati uchun tasodifiy kalendar yili emas. Bu yil Ajami Naxchivoniy tavalludining 900 yilligi, uning ijodini ilmiy asosda tadqiq etgan atoqli san’atshunos Abdulvahob Salamzoda tavalludining 110 yilligi. 2026 yil bu ikki yubileyning ma'naviy nuqtai nazardan kesishgan sanasi sifatida ajralib turadi. Bu chorraha nafaqat esdalik, balki ilmiy meros va madaniy javobgarlik masalasidir Ajami Naxchivoniyning murakkab va ko‘p qatlamli me’morchilik tizimini ilmiy izohlash Abdulvahob Salamzoda tadqiqotlarining o‘zagini tashkil etdi. Qimmatli olim, u Ajaminni mifologizatsiya qilmadi, soddalashtirmadi va yuzaki ta'riflar bilan kifoyalanmadi. Aksincha, u oʻz sanʼatini analitik nuqtai nazar bilan oʻrganib, meʼmoriy shakllar ortidagi gʻoya va estetik tamoyillarni ilmiy asosda ochib berdi. Salamzoda yondashuvida Ajamiy merosi jonli, tafakkur va nutq tizimi sifatida taqdim etiladi Abdulvahob Salamzodaning Ajami Naxchivoniy ijodiga munosabati tasodifiy qiziqish emas edi. Bu maqsadli, tizimli va uslubiy jihatdan asoslangan ilmiy pozitsiya edi. O‘z tadqiqotlarida Ajamiy merosi alohida yodgorliklarni tavsiflash bilan cheklanib qolmagan. Bu meros me'moriy tafakkurning butun bir tizimining ifodasi sifatida taqdim etilgan. Salamzoda uchun Mo‘mina Xotun va Yusif Kuseyir o‘g‘li qabrlari shunchaki o‘rta asr yodgorliklari emas, balki toshga shifrlangan ma’lum bir g‘oya-falsafiy qarashning shakllari edi Uning “Ajami Abubakr o‘g‘li va Naxchivan me’moriy yodgorliklari”, “Naxchivan maktabi Ozarbayjon me’morchiligi yodgorliklari” (hammuallif), “Ajami Naxchivaniy” kitoblarida, shuningdek, o‘rta asr me’morchiligiga bag‘ishlangan fundamental asarlarida Ajamiy san’ati alohida o‘rin tutgani bejiz emas edi. Salamzoda ilk bor Ajami Naxchivoniyni mahalliy me’mor doirasidan chiqarib, uni umumturkiy va butun sharq me’morchiligi kontekstida baholadi. Bu yondashuv Ozarbayjon san’atshunosligida yangi bosqichni ochdi. Ajamiy nafaqat “Naxchivon meʼmori” sifatida, balki mintaqaviy meʼmoriy jarayonlarga taʼsir koʻrsatgan maktab asoschisi sifatida ham taqdim etilgan Abdulvahob Salamzoda metodologiyasining asosiy afzalligi uni rasmiy tavsifdan qoniqtirmaganligi edi. U arxitektura shaklini g‘oyadan ajratmagan. Geometrik ornamentlar ritmi, konstruktiv yechimlar mantig‘i, fazoviy tashkil etish tamoyillari uning tahlilida estetik kategoriya emas, balki intellektual ko‘rsatkich vazifasini bajargan. Shu munosabat bilan Salamzoda Ajamiy o‘z merosini o‘rganar ekan, me’morchilikni “toshlangan g‘oya” deb hisoblagan. Bu yondashuv Ajamiy san’atining mohiyatiga eng yaqin ilmiy pozitsiya edi Bugun o‘tmishga nazar tashlaydigan bo‘lsak, Ajamiy Naxchivoniyning jahon me’morchiligi tarixida munosib o‘rin egallashida nafaqat uning ijodi, balki bu dahoni ilmiy asosda ochib bergan tadqiqotchilarning o‘rni hal qiluvchi bo‘lganligi ayon bo‘ladi. Abdulvahob Salamzoda bu borada nafaqat tadqiqotchi, balki me’moriy xotirani saqlovchi hamdir. Ajaminni zamon unutilishidan qutqarib, ilmiy muomalaga qaytardi. Shuning uchun ham bugun Ajami Naxchivoniy tavalludining 900 yilligi nishonlanayotganda Abdulvahob Salamzoda nomini tilga olmaslik mumkin emas. Bu yubileylardan ko'ra ko'proq. Bu ilmiy vijdon masalasidir. Chunki me’moriy obidalar o‘z so‘zini aytmaydi. Ularni gapiradigan ilm, fikr va mas’uliyatli izlanishlar. Ajamiy me’morchilik bilan vaqt yaratgan bo‘lsa, Salamzoda bu vaqtni so‘zga aylantirgan olim edi Bugun Ajami Naxchivoniy tavalludining 900 yilligi munosabati bilan bildirilgan voqea va fikr-mulohazalar fonida bir haqiqatni unutib bo‘lmaydi. Buyuk meros nafaqat eslash, balki tushunish orqali ham yashaydi. Ajamiy me’morchilikni tafakkur tizimi sifatida asos solgan bo‘lsa, uni o‘qib, kelajak avlodlarga to‘g‘ri yetkazish ilmiy mas’uliyatni talab qiladi. Abdulvahob Salamzoda bir paytlar bu mas’uliyatni o‘lchagan edi qaror qilgan edi Salamzodaning ilmiy merosi bugungi kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmaydi, chunki u me’morchilik tarixini faqat xronologik faktlar to‘plami sifatida emas, balki madaniy xotiraning faol tarkibiy qismi sifatida tushungan. Uning yondashuvida yodgorlik o‘tmishning aksi emas, balki bugun va kelajakka qaratilgan g‘oya edi. Shuning uchun ham Salamzoda maktabi nafaqat metodik maktab, balki ma’naviyat maktabi, ilmga halol yondashish maktabidir 2026-yil 26-fevral, Abdulvahob Salamzodaning tug‘ilgan kuni shunchaki kalendar hodisasi emas. Bu tarix Ajamiydek me’morlarni nafaqat yubiley yillarida, balki doimo ilmiy tafakkur bilan yashab turish kerakligini eslatib turadi. Aks holda tosh jim bo‘lib, shakl mazmundan ajraladi, g‘oya zamon changida yo‘qoladi. Tarixning sukunati ko'pincha unutish emas, balki befarqlik natijasidir. Bu befarqlik jimgina eng katta yo'qotishlarni keltirib chiqaradi Ajamiy Naxchivoniy me’morchilik bilan zamonni o‘rnatdi, toshni zamonga bo‘ysundirdi, fikrni shaklga yukladi. Ayni paytda Abdulvahob Salamzoda ilm-fanni so‘zga aylantirib, me’moriy xotirani tizimlashtirib, fikr makoniga ko‘chirdi. Bizning bugungi vazifamiz ikkalasini ham xotirlash va xotirlash emas, balki ular bizga qoldirgan merosni davom ettirishdir. Chunki bu meros nafaqat o‘tmishga tegishli, balki bugungi va kelajakni tafakkur talabiga javob beradi. Me’morning sukunati olimning ovozi jim bo‘lmasagina mazmunli bo‘ladi. Aks holda tosh ham, so‘z ham zamon oldida himoyasiz qoladi AMEA Naxchivan boshqarmasi