Biroz insoniy bo'lish: O'rxon Arasning so'z dunyosi, musofirlik va sadoqat

Texnologiya hayotimizda hukmronlik qilayotgan, urushlar inson taqdirini kundalik yangiliklarning sovuq statistik ma'lumotlariga aylantiradigan, foyda munosabatlari his-tuyg'ularni bostiradigan asrda, ehtimol, biz eng ko'p unutadigan narsa - bu insonning o'zi. Inson omili, inson dardi, insonning axloqiy yaxlitligi va boshqalarning holatini his qilish qobiliyati bizning davrimizning eng katta ehtiyojlariga aylandi. Dunyo tezroq, texnologikroq, bog'langan ko'rinadi; lekin shu bilan birga yolg‘izroq, qattiqroq va hissiyotsizroq sahna yaratadi Bunday paytda “bir oz ko‘proq odam bo‘lish” oddiy axloqiy chaqiriq emas, balki chuqur ekzistensial masaladir. Demak, inson o‘z botinini himoya qiladi, birovning dardiga joy ochadi, xotirasiga, tiliga, yurtiga, sadoqatiga egalik qiladi. Turk dunyosida mashhur adabiyot va tafakkur arbobi O‘rxon Aras ijodi ham ana shu ma’naviyat yo‘nalishiga asoslanadi. Uning so'zi faqat adabiy ifoda emas; bu chet elda sinab ko'rilgan odamning ovozi, olisda chuqurlashtirilgan xotira va dunyoga falsafiy qaraydigan tiniq insonning ovozi Uzoq yillardan beri Germaniyada xorijda yashab kelgan O‘rxon Aras uchun masofa shunchaki geografik masofa emas. Uning hayotida ekspatriatsiya insonning ildizlari va u yashayotgan dunyo o'rtasidagi uzluksiz ichki muloqotga aylanadi. G'arbning tartibli, rivojlangan, lekin ko'pincha individuallashgan va sovuq munosabatlar tizimida yashash unga nafaqat bu dunyo imkoniyatlarini, balki uning yolg'izligi, manfaatparast munosabatlari, ma'naviy charchash va insonning odamdan begonalashishi xavfini ham ko'rsatdi Shu nuqtai nazardan uning “Ayriliqning rangi g‘amdir” asari uning fikr va tuyg‘ular olamiga ochilgan muhim eshiklardan biridir. Bu kitobda qayg'u shunchaki qayg'u emas; insonni chuqurlashtiradigan, uni yanada ehtiyotkor, mehrli va halol qiladigan ruhiy holat sifatida qaraladi. Bu yerdagi ajralish shunchaki shaxsiy nola emas, balki begona olamlarda o‘z ovozini, tilini va ruhiy o‘zligini saqlab qolishga urinishdir. Bu asarda yaqqol ko‘zga tashlanadigan “bir oz odam bo‘lish” g‘oyasi ana shu tajribadan tug‘ilgan: og‘ir dunyoda odam bo‘lib qolish, sadoqat bilan yashash va boshqalarning taqdiriga befarq bo‘lmaslik O‘rxon Aras she’rlaridagi lirika ham ana shu hassoslikdan kelib chiqadi. Uning she’riy olamida sog‘inch, muhabbat, ayriliq, Vatan, do‘stlik, inson taqdiri shunchaki mavzu emas, ruhiy holat sifatida yashaydi. Uning she’riyatida baland ovozda da’vo yo‘q, balki ichki samimiyat bor. Bu ovoz goh sokin, goh mo‘rt, goh chuqur qo‘ng‘iroqdek: o‘z g‘amiga duch kelmay turib, o‘zganing dardini tushunib bo‘lmaydi Yozuvchi nasrida tuyg‘u va tafakkur, individual taqdir va tarixiy xotira, shaxsiy mushohada va umumturkiy mas’uliyat bir-biriga aralashib ketgan. Uning “Ashklar olemdi”, “Son zennet”, “Ah Turkiya ah”, “Sharqshunos mi”, “Qashqardan Berlin portretlari va kitoblari” kabi asarlarida nafaqat yozuvchining his-tuyg‘ulari, balki voqealarga falsafiy nazar bilan qaraydigan, inson, jamiyat, madaniyat taqdiri haqida o‘ylaydigan notinch ziyolining ovozini ham eshitish mumkin. Bu asarlarda muhabbat, musofirlik, vatan, xotira, o‘zlik va insonning ma’naviy yaxlitligi nafaqat adabiy mavzu, balki borliq masalasidir Chet elda yashash ba'zan odamni o'zi tegishli bo'lgan dunyodan uzoqlashtirishi mumkin. Ammo ba'zi odamlar uchun ekspatriatsiya ajralish emas, balki kuchliroq bog'lanishdir. O‘rxon Arasning Germaniyadagi diaspora faoliyati ham shu ma’noda alohida ahamiyatga ega. U tili, adabiyoti, Turkiya, Ozarbayjon va turkiy dunyoga bo‘lgan bog‘liqligini o‘zi yashagan yurtga erinmay saqlab qoldi va bu bog‘liqlikni yozish, tadqiqot, nashriyot va madaniy faoliyatlar orqali uzluksiz xizmatga aylantirdi. Diaspora uning uchun nafaqat yashash maydoni; bu sodiqlik, xotira va madaniy mas'uliyat sinovdan o'tkaziladigan sohadir Vatanga muhabbat ko'pincha yer bilan izohlanadi, lekin uning chuqur qatlamida xotira, til, xalq va mas'uliyat yotadi. O‘rxon Arasning Turkiyaga munosabatida shunday chuqurlik bor. “Ah Turkiya Ah” kabi asarlarida koʻrilgan ovoz faqat mehribon insonning ovozi emas; bu ham tashvishlanayotgan, o‘ylaydigan, tanqid qiladigan, lekin bularning barchasini sevgisidan ajratmaydigan tiniq insonning ovozidir. Chunki haqiqiy sevgi faqat maqtashdan iborat emas; ba'zan bu og'riq, tashvish va yaxshilikni tilash Uning olamida uning Ozarbayjonga bo‘lgan bog‘liqligi tashqaridan o‘rnatilgan yaqinlik emas, balki ildizdan kelgan daxldorlik hissidir. Ozarbayjon Turkiyaning Ig'dir shahrida tug'ilgan ozarbayjon olimi Orxan Aras uchun nafaqat sevimli geografiya; til, oila xotirasi, adabiyot, tarix va ma’naviyatning ajralmas qismidir. Uning Esad Bey, ya’ni Gurban Said haqidagi tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, bu bog‘liqlik hissiyot bo‘lganidek aqliy va vijdonlidir. Ozarbayjon Matbuotda, ilm-fan va kitob olamida ham adabiyot, ham dolzarb ijtimoiy-madaniy mavzularda ketma-ket maqolalar bilan chiqishlari bu ma’naviy majburiyatning uzluksiz mehnatga aylanganidan dalolat beradi Uning ijodida turkiy dunyo g‘oyasi faqat umumiy ildiz va tarix tushunchasi sifatida namoyon bo‘lmaydi. Uning uchun bu dunyo Qashg‘ardan Berlingacha, Ig‘dirdan Bokugacha, Onado‘lidan Markaziy Osiyogacha cho‘zilgan ulkan ma’naviy xaritadir. Ushbu xaritada inson hikoyalari, ayriliqlar, kitoblar, portretlar, surgunlar, umidlar va tugallanmagan uchrashuvlar mavjud. U turkiy dunyoni romantik xotira sifatida emas, balki tirik xotira, umumiy mas’uliyat va kelajakka olib boriladigan ma’naviy meros sifatida ko‘radi O‘rxon Arasning tafakkur olamida Ig‘dir alohida o‘rin tutadi. U tug‘ilib o‘sgan bu zaminga bog‘lanishni shunchaki sog‘inch hissi deb o‘qish to‘g‘ri bo‘lmaydi. Uning dunyosida Ig'dir chegaralar bilan ajratilgan, lekin xotira bilan birlashtirilgan geografiyadir. Turkiya va Ozarbayjon o‘rtasida ma’naviy ko‘prik bo‘lgan bu shahar unda bolalik ovozi, vatan tuyg‘usi, umumturkiy xotirasining jonli timsoli sifatida yashaydi Uning tadqiqotchi sifatidagi shaxsi ham portretining muhim jihati hisoblanadi. Haqiqiy tadqiqotchi shunchaki ma'lumot to'plamaydi; xotira izlaydi, unutilgan ismlar ortida inson taqdirlarini ko‘radi. O‘rxon Arasning Esad Beyshunosligi va adabiy-tarixiy portretlari shu ma’noda uning ilmiy mas’uliyatini ko‘rsatadi. U o'tmishni nafaqat hujjat, balki ma'naviy qarz sifatida ko'radi. Bu uni nafaqat yozuvchi va shoir, balki halol tadqiqotchi sifatida ham ajratib turadi O‘rxon Arasning onasi, otasi, xotini, farzandlari, yaqinlariga bo‘lgan muhabbati, sadoqati uning ruhiy portretida alohida o‘rin tutadi. Chunki insonning ona yurtga, tilga, zaminga, do‘stlikka bo‘lgan muhabbati ko‘pincha oila, ota mehnati, onaning mehr-shafqati, yaqin atrofga sadoqatidan boshlanadi. Uning dunyosida oila nafaqat shaxsiy hayotning bir qismi, balki insonning ildizi, vijdoni va axloqiy davomiyligini himoya qiluvchi asosiy tayanchdir Bugungi dunyoda inson ko'p narsaga ega, lekin ba'zida u ma'nosi kam; juda ko'p bog'laydi, lekin kam yopadi; u ko'p gapiradi, lekin kam tinglaydi. Shunday bir pallada O‘rxon Arasning hayoti va ijodi oddiy, ammo teran bir haqiqatni eslatadi: inson qayerda yashamasin, tili, xotirasi, do‘stligi, zamini, vijdoniga ega bo‘lsa, u yanada yaxlit bo‘ladi Binobarin, O‘rxon Aras haqida yozish shunchaki shoir, yozuvchi, olim va tadqiqotchini tanishtirishdan iborat emas. Chet elda ham sadoqatni saqlab qolish, begona olamlarda ma’naviy ovozini yo‘qotmaslik, tug‘ilgan yurtni unutmay dunyoga ochilish imkoniyatlari haqida. Uning dunyosida yozish bir oz eslashdir; eslash - ozgina sevish; sevish esa har safar bir oz ko'proq odam bo'lishdir