Abadiylikka aylanadigan adabiy hayot

20-asrda Ozarbayjon ilm-fani, adabiyoti, maorif rivojiga beqiyos xizmatlar ko‘rsatgan atoqli adib, buyuk olim Mir Jalol Poshayev yuksak insoniy fazilatlari bilan xalqimiz xotirasidan yorqin shaxslardan biri sifatida mangu hayot kechirdi Bugun atoqli yozuvchi Mir Jalol Poshayev tavalludining 118 yilligi nishonlanmoqda Adabiyotga 1928 yilda yozuvchi sifatida kirib kelgan Mir Jalol o‘zining ilk tadqiqot asarini o‘sha yili yozadi Ozarbayjon davlat universiteti (hozirgi Boku davlat universiteti)ning suyukli o‘qituvchisi, nufuzli professori sifatida hamisha xotiralarda yashaydigan Mir Jalol Pashayev haqiqatni, rostgo‘ylikni, samimiylikni sevuvchi, oilasi, farzandlarini mehr-muhabbat bilan himoya qilgan. Uning “Hayotimda yaratgan eng buyuk asari bu mening oilamdir” degan bu hikmati hozirgacha tillar yod oladi 20-asrning 20-30-yillarida adabiyot olamida dastlab she’rlari, so‘ngra ocherk va hikoyalari bilan maydonga tushgan Mir Jalol tez orada iste’dodli va o‘ziga xos yozuvchi sifatida tanildi. Samad Vurg‘un, Sulaymon Rahimov, Sulaymon Rustam, Mehdi Husaynlar bilan bir davrda yashagan Mir Jalol o‘zining yozish uslubi bilan hamkasblaridan ajralib turdi, ozarbayjon adabiyotiga yangi nafas kiritdi. 20-asr ozarbayjon adabiyotining qator yutuqlari bevosita uning nomi bilan bogʻliq. Mir Jalol Poshayev o‘zining adabiy-badiiy, ijtimoiy-falsafiy ijodi bilan adabiyotimizda tub o‘zgarishlar yaratgan mutafakkirlardan biri edi. U o‘zining ellik yillik ijodiy faoliyati davomida ozarbayjon adabiyoti tarixidan atoqli nosir sifatida munosib va sharafli o‘rin egalladi Mir Jalol mumtoz ijodkorlar qatoridan joy olish huquqiga faqat “Yigit manifesti” asari tufayli erishdi, deb mutlaq ishonch bilan aytishimiz mumkin. Bu asar nashr etilganda u 30 yoshga ham kirmagan edi. 1928-yilda matbuotda uning ilk she’rlari (“Dengiz jinoyati”, “Ona vasiyati”, “Muxbir”) chop etiladi. Vaholanki, undan keyin, to‘g‘rirog‘i, 1930 yildan boshlab hikoyalar yozgan. Oʻsha davrning nufuzli nashrlari boʻlmish “Sharq ayoli”, “Yosh ishchi”, “Inqilob va madaniyat”, “Adabiyot gazetasi”da “Doktor Uhrimov”, “Eshshuv”, “Markaziy odam”, “Naxalaf”, “Boʻston oʻgʻri”, “Kuch koʻrsatish”, “Use”, “Dazgah gizi” va boshqa qissalari chop etilgan. 1932-yilda “Sag‘lam yo‘llarda”, 1935-yilda “Bola” nomli ilk ocherk va hikoyalar kitoblari nashr etildi So‘z qudratiga ishongan, buyukligiga ta’zim qilgan bu ijodkorning ijodiy dunyosi bilan yaqindan tanishganimizdan so‘ng, xalq og‘zaki ijodi, xalq tafakkuri, milliy axloqiy qadriyatlarni mumtoz an’analar asosida ravnaq toptirish, bu borada yuzaga kelayotgan muammolarni, xalq nasrining real hayotiy timsolida hayotiy masalalarni, xalq og‘zaki ijodi nuri, xalq tafakkurini yorqin va yorqin ifodalash mumkin, degan xulosaga kelish mumkin. Sobirni o‘qiganingizda she’rning, Mirzo Jalilni o‘qiganingizda satira va hazilning qudratini his qilganingizdek, Mir Jalol hikoyalarini o‘qiganingizda ham xuddi shunday his qilasiz Yozuvchining birinchi yirik asari – “Tirilgan odam” romani 1935 yilda alohida kitob holida nashr etilgan.Bu asar haqida akademik Mammad Orif shunday yozgan edi: “Mir Jalol “Tirilgan odam” bilan o‘zining ehtiyotkor realist yozuvchi ekanligini ko‘rsatdi” 1937-39-yillarda “Inqilob va madaniyat” jurnalida ilk bor qismlarga bo‘lib e’lon qilingan “Bir yigit manifesti” adib hayotida katta burilish yasadi, adabiy cho‘qqi sari yo‘l ochdi va yozuvchiga katta o‘quvchi tingladi. Bu asar 1940-yilda “Ushag‘annashr”da kitob holida kitob holida bosilib, kitobxonlar talabi bilan keyingi yillarda nashr etilgan. “Yigit manifesti” hamon dillarga o‘t qo‘yadi, dillarni g‘amgin qiladi. Turli yillarda to‘qqiz marta alohida kitob holida nashr etilgan bu asar Ozarbayjon chegaralaridan tashqarida ham sevilgan Mir Jalolning “Tirilgan odam”, “Yolimiz hayanadir” va “Achiq kitob”, “Tengdoshlarim”, “Yangi shahar” romanlarida zamonaviy hayotning badiiy tasvirlari mahorat bilan yozilgan. Adibning “Insoniyat falsafasi” (1961) kitobida to‘plangan hikoyalari katta tarbiyaviy-axloqiy ahamiyatga ega. “Insoniyat falsafasi”, “Bo‘y-baranglik falsafasi”, “Yangi to‘y uchun odob-axloq qoidalari”, “Vijdon hukmi”, “Vijdon azobi”, “Hisob do‘stlari”, “Tasodifmi yoki zarurat”, “Keksalarning bolalari suhbati” va boshqa hikoyalarida real hayotiy falsafa va o‘y-fikrlar mavjud Qudratli nosirning badiiy ijod namunalari ko‘p marta nashr etilgan. Tanlangan asarlari (2 jildda, 1956—57), Tanlangan asarlari (4 jildda, 1967—68), Tanlangan asarlar (2 jildda, 1986—87), Tong otuvchilari (1972), hikoya va qissalari, «Togʻlar soʻzlangan» (1978), «Qadr-qimmat» hikoyalari, (1937), “Tiff ko‘zlar” (1939), “Vatan” (1944), “Hayot hikoyalari” (1945), “Oddiy hikoyalar” (1955), “Xotira hikoyalari” (1962), “Gul qiz” (1965), “Qurol birodarlar” (1974) va shu kabi kitoblar. Umuman, hozirgacha adibning 70 dan ortiq kitoblari nashr etilgan 20-asr adabiy va ilmiy tafakkurining nuroniylaridan biri Mir Jalol Pashayev adabiyotshunos va nazariyotchi sifatida zamonaviy Ozarbayjon tarixida alohida o‘rin tutgan. Filologiya fakulteti talabalari 1-kursda foydalangan “Adabiyotshunoslik asoslari” darsligi keyinchalik mutaxassislar uchun stol daftari ham bo‘lgan. Buyuk pedagog 1936 yildan to umrining oxirigacha o‘zi dars bergan universitetning auditoriyalarida shu mavzuda ma’ruzalar o‘qidi 1940 yilda Mir Jalol Pashayev “Fuzuliyning poetik xususiyatlari” dissertatsiyasi uchun filologiya fanlari nomzodi, 1947 yilda esa “Ozarbayjondagi adabiy maktablar” asari uchun filologiya fanlari doktori unvonini oldi. Fuzuliy she’riyatini teran his qilgan, mumtoz adabiyotga qattiq bog‘langan buyuk olim 1958 yilda yana shu mavzuga to‘xtalib, “Fuzuliy san’ati” monografiyasini nashr ettirdi. Professor Gara Namozov ushbu monografiyani Fuzuliy adabiy merosini o‘rganish, o‘zlashtirish va tushunishning ilmiy kaliti sifatida qadrlaydi. Asar 1994 yilda yana nashr etilgani bejiz emas Mir Jalol Pashayev o‘zining “Ozarbayjondagi adabiy maktablar” asarida XX asr boshidagi inqilobiy-demokratik yo‘nalishlar bilan bog‘liq ijtimoiy-siyosiy voqealar kontekstida Ozarbayjondagi realizm, romantizm adabiy maktablari, o‘qituvchi-didaktik adiblar va kichik maishiy dramaturglar haqida atroflicha tadqiqot olib bordi va ilmiy jihatdan har tomonlama xulosalar berdi Adabiyotshunos olimning taniqli tadqiqotchi Firudin Huseynov bilan birgalikda yozgan “XX asr ozarbayjon adabiyoti” kitobidan qariyb 40 yildan buyon oliy maktablarda darslik sifatida foydalanilmoqda. Mazkur o‘quv qo‘llanmada 20-asrning buyuk adabiyot arboblari, ijodi, adabiy muhitga olib kelgan yangiliklari haqidagi har tomonlama ilmiy g‘oyalar to‘liq o‘z ifodasini topgan Mir Jalol Poshayev buyuk shaxslar hayoti va ijodini, o‘sha davrning ijtimoiy-siyosiy, adabiy-madaniy muhitini o‘rganish, tadqiq etish orqali yuksak cho‘qqilarga ko‘tarildi, chinakam shaxs sifatida donishmand bo‘ldi XX asr adabiyoti va adabiyotshunoslik tarixida xizmat ko‘rsatgan fan arbobi Mir Jalol Poshayev ochgan yo‘l bugungi tafakkurimizning bosh tayanchi bo‘lib qolaveradi 1978-yil 28-sentabrda vafot etgan ajoyib ustoz, atoqli adib, iste’dodli adabiyotshunos Mir Jalol Poshayev xotirasi qalblarimizda hamisha yashaydi, adabiyotimiz va adabiyotshunosligimizning mangu mavzusi bo‘lib qoladi Komil inson, olim, yozuvchi nafaqat dunyoni tushuntiradi, balki uni o‘zgartiradi, kishilar ongi va qarashlariga ta’sir ko‘rsatadi, degan donishmandlar. Shu ma’noda Mir Jalol Poshayevning serqirra ijodi nafaqat zamondoshlariga, balki undan keyingi avlodlarga ham o‘rnakdir (“Azertaj”)