Boku turkiy dunyo birligini mustahkamlaydi — siyosatshunos

BAKU, Ozarbayjon, 30-iyun. Bokuda boʻlib oʻtgan Birinchi Turkologik Qurultoyning 100 yilligiga bagʻishlangan “Turk dunyosi haftaligi” shunchaki tarixiy yubileyni nishonlash emas. Bu voqea Ozarbayjonning turkiy dunyoning ilmiy, madaniy va ma’naviy integratsiyasidagi o‘rnini yana bir bor namoyish etadi. Aynan Bokuda bir asr avval ilgari surilgan g‘oyalar bugungi kunda yangi geosiyosiy voqeliklar fonida o‘z ahamiyatini qayta tiklamoqda va Turkiy davlatlar tashkiloti doirasida amalga oshirilayotgan hamkorlik loyihalarida o‘z ifodasini topmoqda, dedi siyosatshunos Azer Garayev Trendga “1926-yilda Bokuda boʻlib oʻtgan Birinchi Turkologik Qurultoy tarixiy voqea boʻlib, unda turkiy xalqlarning umumiy tili, tarixi, alifbosi, adabiyoti va madaniyatiga oid masalalar birinchi marta keng xalqaro miqyosda muhokama qilingan. Oʻsha paytda qabul qilingan qarorlar shunchaki akademik xususiyatga ega emas edi. Turkiy xalqlar orasida “Keyingi yillarda sovet hokimiyatining bu g‘oyalarni amalga oshirishga to‘sqinlik qilgani, qurultoy qatnashchilarining qatag‘onga uchragani ham bu tashabbusning tarixiy ahamiyatini ko‘rsatadi”, — dedi u Uning so‘zlariga ko‘ra, bugungi kunda bu g‘oyalar qayta tiklanmoqda Birinchi Turkiy qurultoyning 100 yilligiga bag‘ishlangan tadbirlar aynan Ozarbayjonning Turkiy davlatlar tashkilotiga raisligi davrida o‘tkazilayotgani bejiz emas. Bu so‘nggi yillarda turkiy davlatlar o‘rtasida integratsiyani chuqurlashtirish borasida olib borilayotgan siyosatning mantiqiy davomidir. Prezident Ilhom Aliyev o‘z murojaatida ushbu fikrni alohida ta’kidlab, “Birinchi Turkologik Qurultoyning 100 yilligiga bag‘ishlangan Turk dunyosi haftaligining Ozarbayjonning Turkiy davlatlar tashkilotiga raisligi davriga to‘g‘ri kelishi alohida ramziy ma’noga ega Poytaxtimizning meʼmoriy durdonalardan biri boʻlgan muhtasham “Ismoiliya” saroyida jahon turkologiyasining atoqli namoyandalari, taniqli allomalar yigʻilgan Birinchi Turkologik qurultoy boy tarix va qadimiy merosga ega boʻlgan turkiy xalqlarning madaniy integratsiyasining gʻoyaviy asosi sifatida alohida ahamiyat kasb etadi Turkiy dunyoning umumiy ma’naviy qadriyatlari – tili, tarixi, etnografiyasi, adabiyoti va madaniyati, xususan, yagona turkiy alifboga o‘tish bilan bog‘liq muhim masalalarga bag‘ishlangan ushbu noyob xalqaro ilmiy-madaniy forumning o‘sha davrda Ozarbayjonda o‘tkazilgani bejiz emas edi. 19-asrdan boshlab Ozarbayjonda yuz bergan chuqur ijtimoiy-siyosiy va madaniy oʻzgarishlar yangi tipdagi teatr, maktab va ilk milliy matbuot nashrini yaratish orqali milliy oʻzlikni anglash yoʻlini ochib berdi, pirovardida musulmon va turkiy dunyoda birinchi demokratik davlat barpo etildi. Poytaxt Boku 20-asr boshlarida ham milliy fikrlovchi ziyolilar avlodidan tashkil topgan yuksak intellektual muhit tufayli jahon turkologiyasining nufuzli markazlaridan biri sifatida eʼtirof etilgan Garayev Ozarbayjonning turkiy dunyoda alohida mavqei zamonaviy davr bilan cheklanib qolmasligini taʼkidladi. 19-asr oxiri — 20-asr boshlaridayoq Boku turk-musulmon dunyosining eng yirik taʼlim va intellektual markazlaridan biriga aylangan edi – Aynan shu yerda birinchi milliy teatr tashkil etildi, ilk milliy matbuot shakllandi, zamonaviy ta’lim tizimi rivojlandi, musulmon Sharqida ilk parlamentli respublika tashkil etildi. Aynan shu asos Bokuda Turkologiyaning birinchi qurultoyini o‘tkazish imkonini berdi. Bu tarixiy voqelikni Prezident Ilhom Aliyev o‘z nutqida shunday ifodalaydi: “XIX asrdan boshlab Ozarbayjonda yuz bergan chuqur ijtimoiy-siyosiy va madaniy o‘zgarishlar yangi tipdagi teatr, maktab va ilk milliy matbuot nashrini yaratish orqali milliy o‘zlikni anglash uchun zamin yaratdi va pirovardida hatto birinchi demokratik va 20-asr boshlarida musulmon dunyosida birinchi demokratik va turkiy davlatning barpo etilishi bilan yakunlandi. Poytaxt Boku bir avloddan iborat yuksak intellektual muhiti tufayli jahon turkologiyasining nufuzli markazlaridan biri sifatida e’tirof etildi. milliy tafakkurli ziyolilar”. Bu iqtibos Ozarbayjonning turkiy dunyoda tutgan o‘rni tarixiy asoslarini yaqqol ko‘rsatib beradi. Ozarbayjon turkiy xalqlar oʻrtasida nafaqat geografik, balki gʻoya va fikr almashuvi jihatidan ham koʻprik vazifasini oʻtagan. Bu yerda shakllangan ta’lim tizimi, madaniy muhit va siyosiy fikr keyinchalik butun mintaqa uchun namuna bo‘ldi. Aynan shuning uchun ham Boku qadimdan jahon turkologiyasining asosiy markazlaridan biri sanaladi”, - deydi u Siyosatshunosning taʼkidlashicha, bu anʼana bugungi kungacha davom etmoqda. Turk dunyosi haftaligi doirasida 20 ta davlatdan olimlar, hukumat va xalqaro tashkilotlar vakillarining Bokuda yig‘ilishi Ozarbayjonning muloqot maydoni sifatidagi nufuzi ortib borayotganidan dalolatdir. Voqealar nafaqat poytaxtda, balki Shusha, Xonkendi, Agdam shaharlarida ham bo‘layotgani alohida ahamiyat kasb etadi. Shu tariqa Ozarbayjon bir tomondan ishg‘oldan ozod qilingan hududlarda hayot to‘liq tiklanganini namoyish etsa, ikkinchi tomondan Qorabog‘ni turkiy dunyoning umumiy madaniy makoniga aylantirmoqda “Aslida, zamonaviy davrda turkiy davlatlar oʻrtasidagi integratsiya faqat mushtarak tarix va til bilan chegaralanib qolmaydi.Iqtisodiy loyihalar, “Oʻrta yoʻlak”, energiya xavfsizligi, raqamli rivojlanish, taʼlim dasturlari, gumanitar hamkorlik yagona strategik makonni shakllantirishga xizmat qilmoqda.Bu jarayonda Ozarbayjon oʻzining geografik joylashuvi, siyosiy gʻoyasini eʼtiborga olgan holda boshqa bir siyosiy gʻoyani oʻz ichiga olgan yetakchi oʻyinchilardan biri hisoblanadi. Prezident Ilhom Aliyevning Murojaatnomasida “Ishonch bilan aytishimiz mumkinki, Birinchi Turkologik Qurultoy ilgari surgan ilg‘or g‘oyalar bugungi kunda Turkiy Davlatlar Tashkiloti tomonidan umumiy gumanitar makon yaratish bo‘yicha muvaffaqiyatli amalga oshirilayotgan loyihalarning poydevorini tashkil etadi”. Bu iqtibos bir asr oldin ilgari surilgan g'oyalar shunchaki tarixiy xotiralar emasligini ko'rsatadi. Ular amaliy siyosatning asosiy yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qolmoqda. “Umumiy alifbo yaratish, fan va taʼlim sohasida hamkorlik, madaniy merosni asrab-avaylash, umumiy media va axborot makonini rivojlantirish kabi loyihalarni Birinchi Turkiy qurultoy belgilagan strategik yoʻnalishning zamonaviy davomi sifatida koʻrish mumkin”, - dedi Garayev Uning soʻzlariga koʻra, Turk dunyosi haftaligining oʻtkazilishi Ozarbayjon oʻzini nafaqat tashkilotchi sifatida namoyon etishini yana bir bor koʻrsatadi Bir asr avval Bokuda aytilgan fikrlar bugun yana shu shaharda muhokama qilinmoqda. Farqi shundaki, hozirda bu g‘oyalarni amalga oshirish uchun mustaqil turkiy davlatlar, kuchli xalqaro platformalar, mushtarak siyosiy iroda mavjud. Ozarbayjon tarixiy missiyasi va bugungi imkoniyatlaridan kelib chiqib, bu jarayonning yetakchi ishtirokchilaridan biridir. “Jahon turkiy haftalik ushbu davomiylik, tarixiy davomiylik va kelajakka strategik qarashning eng yorqin namoyonlaridan biri sifatida qarash mumkin”, — deya qoʻshimcha qildi siyosatshunos