Bokudan Turkistongacha boʻlgan intellektual koʻprik: TDTning yangi rivojlanish strategiyasi

Turkiy Davlatlar Tashkilotining (TDT) norasmiy sammitlari tashkil etilganidan buyon turkiy dunyoda ishonchni yanada mustahkamlash va strategik muvofiqlashtirishni o‘rnatish uchun ajralmas platformaga aylandi. 15-may kuni Qozog’istonda bo’lib o’tadigan navbatdagi sammit Turk dunyosida yangi davr, ya’ni raqamli ittifoq e’lon qilinadigan kun sifatida yodda qoladi, deb ishonch bilan aytish mumkin. Chunki raqamlashtirilgan dunyoning texnologik innovatsiyalari bilan hamqadam bo‘lishni va bu sohada yetakchi o‘rinlarni egallashni maqsad qilgan TDT rahbarlari kelajak avlodlar uchun yangi “yo‘l xaritasi”ni tayyorlaydi. Muhokama qilinadigan “Sun’iy intellekt va raqamli rivojlanish” mavzusi tasodifan tanlanmagan. Bu yillar oldin qo‘yilgan strategik qadamlarning, yillar davomida bir-biriga tegib kelayotgan ittifoqning mantiqiy natijasidir Shuni ta'kidlash kerakki, bugungi kunda erishilgan birlikni ta'minlash turk davlatlari uchun unchalik oson bo'lmagan. SSSR parchalanganidan keyin bir-biri bilan aloqalar oʻrnatgan turkiy davlatlar 2009-yili Ozarbayjon tashabbusi bilan Naxchivan shahrida imzolangan shartnoma bilan ilk bor Turkiy Kengash tuzgan edi. Turk dunyosining mushtarak irodasi ramziga aylangan bu Kengash kelajakdagi katta oilaning tamal toshiga aylandi. Turk davlatlari kuchayib, ular o'rtasidagi munosabatlar chuqurlashgani sari bu platforma global siyosiy kuch markaziga aylanish sari qadam tashladi. 2021-yilda Istanbulda boʻlib oʻtgan sammitda Kengash negizida “Turk davlatlari tashkiloti” (TDT) tashkil etilishi tarixiy voqea boʻldi TDTning shakllanishida Ozarbayjon Prezidenti Ilhom Aliyevning mustaqil tashqi siyosati, xalqaro obro'si, dadil nutqlari, dunyoning aksariyat davlat va hukumat rahbarlari, jumladan, turk davlatlarining rahbarlari bilan do'stona munosabatlari muhim rol o'ynadi. Aynan 2019-yilda uning Kengashga raisligi davrida mazkur integratsiya loyihasi sifat jihatidan yangi bosqichga qadam qo‘ydi. Ilhom Aliyev tashabbusi bilan 2020-yilda navbatdan tashqari sammit boʻlib oʻtdi va institut inqirozli paytlarda moslashuvchan va birdamlik bilan harakat qila olishi isbotlandi. Ozarbayjon Prezidentining uzoqni ko‘zlagan siyosati va qat’iy pozitsiyasi tufayli Turkiy kengash shunchaki maslahatlashuv formati emas, balki jiddiy siyosiy va iqtisodiy salmoqli tashkilotga aylana boshladi. Shu bilan birga, Ozarbayjonning 2020 yilgi Vatan urushida erishgan shonli g‘alabasi bilan mintaqada yaratilgan yangi voqeliklar Istanbulda qabul qilingan qarorlarga katta ta’sir ko‘rsatganini ta’kidlaylik Turkiy davlatlar tashkiloti tashkil topgan Naxchivan sammiti Bugun ishonch bilan aytish mumkinki, Ozarbayjon TDTning g‘oyaviy-strategik arxitekturasini qurgan asosiy markazlardan biridir. Shu o‘rinda, Turkiy Davlatlar Tashkilotining norasmiy sammitlarini o‘tkazish an’anasi Ozarbayjon sharofati bilan yaratilganini va bu rasmiy Bokuning diplomatik tashabbusi mahsuli ekanini ta’kidlash joiz. Bugungi kunda yangi an’anaga aylangan ushbu formatdagi birinchi Sammit 2024-yil 6-iyul kuni Shusha shahrida bo‘lib o‘tdi. Bu tasodifiy emas edi. Shusha uchrashuvining ahamiyati shundaki, bu sammit Ozarbayjonning 44 kunlik Vatan urushidagi buyuk Gʻalabasidan soʻng Janubiy Kavkazda yuzaga kelgan yangi geosiyosiy voqelikning turk dunyosi tomonidan rasman muhrlanishi boʻldi. Ishg'oldan ozod qilingan va qayta tiklangan Shushada sammit yig'ilishining o'tkazilishi Ozarbayjonning hududiy yaxlitligi va suverenitetiga barcha a'zo davlatlar tomonidan berilgan eng yuqori darajadagi qo'llab-quvvatlashning namoyishi bo'ldi. Bu sammit doirasida imzolangan deklaratsiya oddiy hujjat emas, turk xalqlarining mushtarak kelajagi, xavfsizligi va iqtisodiy sherikligiga berilgan jamoaviy qasamyod edi. Bu ham dunyoga ochiq-oydin xabar bo‘ldi: Turk dunyosi endi tarqoq geografiyalar emas, balki strategik jihatdan chambarchas bog‘langan, mintaqaviy barqarorlik va xavfsizlikning asosiy kafolati bo‘lgan yagona kuch markazidir TDT global tartibda o'zining munosib o'rnini egallashni xohlaydi 15-may kuni Qozog‘istonning Turkiston shahrida bo‘lib o‘tadigan yig‘ilishning “Sun’iy intellekt va raqamli rivojlanish” mavzusiga bag‘ishlanishi ham bugungi kunda turk dunyosi global muammolar va innovatsiyalarga sezgir ekanini isbotlaydi. Shu bilan birga, TDT global tartibda o'zining munosib o'rnini egallashni xohlaydi. Bugungi kunda Ozarbayjon Turkiy Davlatlar Tashkilotida nafaqat energetika va transport loyihalari bilan, balki iqtisodiyotni tubdan oʻzgartirishni taʼminlovchi raqamli innovatsiyalar markazi sifatida ham alohida ajralib turadi. Amalga oshirilgan “2025-2028 yillarga mo‘ljallangan sun’iy intellekt strategiyasi” bu boradagi faoliyatimiz tasodifiy emas, balki chuqur tushunilgan davlat siyosati ekanligini isbotlaydi. Ozarbayjonning maqsadi mintaqaning “aqlli markazi”ga aylanishdir. 2025 yil 8 Sentyabr oyida Bokuda ochilgan Sun’iy intellekt akademiyasi kelajagimizning intellektual bazasi rolini o‘ynaydi. Mazkur akademiyada innovatsion g‘oyalar iqtisodiy qiymatga aylantirilib, davlat boshqaruvi samaradorligini oshiradigan algoritmlar ishlab chiqilmoqda. Bu tajribadan foydalanib, Ozarbayjon butun turkiy dunyo uchun yangi modelni taklif etadi. Yagona, mushtarak turk sun’iy intellekt institutini yaratish g‘oyasi ham ko‘p maqsadlarga xizmat qiladi 2026-yil TDT mamlakatlari uchun ham tarixiy voqea ekanligini ta’kidlash lozim. Chunki bundan roppa-rosa 100 yil muqaddam, 1926-yilda Birinchi Turkologik Qurultoy bo‘lib o‘tgan edi. Bokuda boʻlib oʻtgan oʻsha tarixiy qurultoy turkiy xalqlarning mushtarak alifbosi, yagona atamashunosligi va milliy uygʻonish gʻoyalarini ilmiy darajada birlashtirgan ilk katta minbar boʻldi. 1926-yilgi Boku Turkologiya qurultoyi Oʻrta Osiyodan Anadolugacha boʻlgan barcha turk ziyolilarini bir joyga toʻpladi va 20-asrning eng muhim madaniy hodisasiga aylandi. O‘shanda Boku turkiy dunyoning mushtarak tili va gumanitar makonini muhokama qilgan birinchi global platforma bo‘lib, aslida u bugungi kunda faoliyat yuritayotgan Turkiy Davlatlar Tashkilotining g‘oyaviy va institutsional asoschisi edi. Ozarbayjon postsovet hududida o‘tgan asrning 90-yillari boshida lotin alifbosiga o‘tgan birinchi turk davlatidir Bu o‘tish shunchaki texnik o‘zgarish emas, balki jamiyatni yangi yozuv tizimiga moslashtirish, darsliklar, davlat hujjatlari va ommaviy axborot vositalarini ushbu tizimga moslashtirish nuqtai nazaridan ulkan tajribadir. Ozarbayjonning bu muvaffaqiyatli yoʻli hozirda lotin yozuviga oʻtayotgan Qozogʻiston va Oʻzbekiston uchun asosiy oʻquv va amaliy baza boʻlib xizmat qilmoqda. Aynan 21-asrda qo'shma turk alifbosi loyihasi g'oyasi ilgari surildi. Aslida turkiy dunyo faqat til islohoti emas. Bu ko'proq geosiyosiy, madaniy va strategik mavjudlik bayonotidir. Ozarbayjon ham bu masalani siyosiy-madaniy suverenitet masalasi sifatida kun tartibida ushlab turibdi. Umumiy turk alifbosi komissiyasining eng muhim yig’ilishlari va Turk Akademiyasining ko’plab ilmiy panellari Bokuda o’tkazilishi bejiz emas. Ozarbayjon bu masalani 1926-yildagi Birinchi Turkologik Qurultoyning maʼnaviy merosi sifatida TDTning asosiy ustuvor yoʻnalishiga aylantirdi. Ozarbayjonning takliflaridan biri umumiy alifboni raqamli muhitga, sunʼiy intellekt algoritmlariga va klaviatura standartlariga toʻliq moslashtirish boʻlib, bu raqamli asrda turk tillarining raqobatbardoshligini oshiradi. Prezident Ilhom Aliyev turli sammitlarda ta’kidlaganidek, Ozarbayjon Turk dunyosining birligini “oila ichidagi birlik” deb biladi. Umumiy alifbo bu birlikning eng muhim vositasidir. Ozarbayjonning taklifi shundan iboratki, alifbo nafaqat rasmiy yozishmalarda, balki umumiy darsliklar, ommaviy axborot vositalari va fanlarda ham qo‘llanilishi kerak Oradan yuz yil o‘tib, yubiley TDT doirasidagi keng ko‘lamli tadbirlar bilan nishonlanadi. Bu esa, o‘z navbatida, turkiy dunyo tarixiy vorislik tamoyiliga amal qilishini isbotlaydi. Bu ham ajoyib ramz. 100 yil avval Bokuda til va madaniyat birligini muhokama qilganlarning nabiralari bugungi kunda Turkistonda sun’iy intellekt, raqamli ekotizimlar va umumiy texnologik suverenitet masalalari haqida gapirmoqda. Bir asr oldin tugallanmagan maqsadlar bugun davlatlararo darajada yanada kuchli va aniq shaklda amalga oshirilmoqda Bugungi kunda dunyoda sodir bo'layotgan jarayonlar, noaniqliklar va an'anaviy savdo yo'llaridagi muammolar fonida TDTga a'zo mamlakatlar o'rtasidagi hamkorlik global logistika barqarorligining asosiy tayanchiga aylandi. Bugungi kunda TDT Sharq va G'arb o'rtasidagi eng strategik va xavfsiz yo'l bo'lgan O'rta koridorning ishlashi uchun asosiy grant vazifasini o'tamoqda. Ushbu ulkan logistika arxitekturasida Ozarbayjon va Prezident Ilhom Aliyevning roli nafaqat geografik ustunlik, balki yillar davomida shakllangan qat'iy siyosiy iroda va istiqbolli strategik sarmoyalar bilan bog'liq. Ilhom Aliyev O‘rta yo‘lakning mafkuraviy arxitektorlaridan biri. Ilhom Aliyevning istiqbolli yetakchilik sifati tufayli Ozarbayjon uzoq yillar davomida o‘zining ichki imkoniyatlari hisobiga ulkan infratuzilma loyihalarini amalga oshirdi. Kaspiy dengizi va turkiy dunyoni o‘tib bo‘lmas tutashuvga aylantirdi. Boku-Tbilisi-Kars temir yoʻl liniyasining amalga oshirilishi, Boku xalqaro dengiz savdo portining qurilishi va mamlakat ichida barpo etilgan zamonaviy transport tarmogʻi Ilhom Aliyevning “Ozarbayjonni muhim tranzit markaziga aylantirish” strategik maqsadining samarasidir. Lekin shuni ta’kidlaymizki, Prezident bundan qanoatlanmaydi. Prezident Ilhom Aliyev xalqaro platformalarda, ayniqsa Turk davlatlari Tashkilotning sammit yig'ilishlarida O'rta yo'lakning siyosiy va xavfsizlik salmog'i doimiy ravishda e'tiborga olinadi va u a'zo davlatlarni yagona logistika tariflari va soddalashtirilgan bojxona tartib-qoidalari atrofida birlashishga chaqiradi. “Zangezur yo‘lagi” loyihasi Ilhom Aliyev tomonidan Turk dunyosining fizik-geografik yaxlitligini tiklash yo‘lidagi eng dadil qadamlardan biridir. Bugungi kunda O‘rta yo‘lak global maydonda strategik muqobil sifatida qabul qilinsa, bu Ozarbayjon tomonidan ko‘rsatilgan ishonchli hamkor qiyofasi va Ilhom Aliyevning Turk ittifoqini global iqtisodiyotning ajralmas sub’ektiga aylantirish borasidagi bukilmas irodasi tufayli mumkin bo‘ldi Biroq, O'rta koridorni shunchaki transkontinental transport yo'nalishi sifatida tavsiflash uning strategik og'irligini to'liq anglatmaydi. Bu marshrut ham chuqurlashib borayotgan strategik sheriklik makonidir, turk davlatlarining iqtisodiy integratsiyasining jismoniy ko'rinishidir. Shu nuqtai nazardan, 15-may kuni Turkiston sammitida muhokama qilinadigan logistikaga raqamlashtirish va sun’iy intellekt yechimlarining qo‘llanilishi O‘rta yo‘lakni yanada moslashuvchan va raqobatbardosh qiladi, uni XXI asr global logistika xaritasidagi eng barqaror va mustahkam kuch markaziga aylantiradi Ulardan foydalanishda saytdagi materiallarga murojaat qilish muhimdir. Veb-sahifalarda ma'lumotlardan foydalanilganda, giperhavola orqali havola qilish majburiydir