Boku sammiti va turk dunyosi taqdir koridori: Zengezur - Mehmet Gokhan Özchubukçu - QHA - Qrim axborot agentligi

Ozarbayjon poytaxti Bokuda boʻlib oʻtgan Turkiy Davlatlar Tashkilotiga aʼzo davlatlar hukumat rahbarlari/vise-prezidentlari sammiti nafaqat turkiy dunyo kelajagi uchun diplomatik uchrashuv, balki yangi geosiyosiy paradigmaning eʼlon qilinishi hamdir. Bu sammit uzoq yillardan beri tilga olingan “Turk dunyosi integratsiyasi” nutqining ritorik darajadan chiqib, aniq strategik loyihalar orqali ilgarilab borayotganini yaqqol namoyon qildi Xalqaro tizim tobora zaiflashib borayotgan, global savdo yo‘llari xavfsizligi so‘roq ostida qolayotgan, energetik-geosiyosiy raqobat kuchayib borayotgan bir paytda bo‘lib o‘tgan mazkur sammit vaqt jihatidan ham diqqatga sazovordir. Ayniqsa, Ukraina-Rossiya urushidan keyin shimoliy chiziqlarning zaiflashishi va Qizil dengizga asoslangan risklarning ortishi muqobil savdo koridorlarini yanada qimmatli qildi. Bu doirada Turk dunyosi geografiyasi nafaqat mintaqaviy, balki global miqyosda ham strategik ustunlik beradi Bokuda bo'lib o'tgan muzokaralar chog'ida eng muhim mavzu transport va aloqa loyihalari bo'ldi. Sammitda bildirilgan qarashlar turk davlatlari oʻrtasidagi savdo-sotiqni oshirish va sarmoyaviy aloqalarni chuqurlashtirish hamda bu aloqalarni amalga oshiradigan infratuzilmani yaratishga qaratilgan. Aslini olganda, transport tarmoqlarini mustahkamlash va tranzit salohiyatini oshirish Turk dunyosining umumiy ustuvor yo'nalishi sifatida paydo bo'ldi Shu o‘rinda ikkita strategik loyiha alohida ajralib turadi: Zangezur yo‘lagi va Markaziy koridor. Bu loyihalar birgalikda baholanganda Turk dunyosi nafaqat o'z ichida balki global savdo tizimida ham yangi rol o'ynashga tayyorlanayotganini ko'rish mumkin. Ya’ni Boku sammiti Turk dunyosining “geografik voqelik”dan ko’ra “geosiyosiy aktyor”ga aylanishi jarayonida muhim bir ostonadir ZENGEZUR YOLOHI: TURK DUNYOSI GEOSYOSIYOTI Zangezur yo‘lagi Boku sammitining eng muhim va munozarali mavzusi sifatida ajralib turadi. Bu koridor sirtdan Ozarbayjonning materik qismini Naxchivan bilan bogʻlashga qaratilgan transport loyihasi boʻlib koʻrinsa-da, aslida u ancha kengroq geosiyosiy maʼnoga ega. Chunki bu chiziq Turkiya va Turkiston oʻrtasida uzluksiz quruqlik aloqasini taʼminlab, turk dunyosini jismonan birlashtirish salohiyatiga ega Bu yo‘lakning ochilishi turk davlatlari orasidagi masofa haqidagi tasavvurni tubdan o‘zgartiradi. Bugungi kunda geografik uzilish tufayli parchalangan tuzilishga ega bo'lgan Turk dunyosi Zengezurning tanishtirilishi bilan uzluksiz chiziq orqali bir-biriga bog'lanadi. Bu holat nafaqat logistik, balki psixologik va siyosiy o'zgarishlarni ham anglatadi. Chunki geografik yaxlitlik siyosiy integratsiyaga yo‘l ochuvchi asosiy unsurlardan biridir Iqtisodiy nuqtai nazardan, Zangezur koridorining eng muhim afzalliklaridan biri shundaki, u savdo vaqtlari va xarajatlarini sezilarli darajada qisqartiradi. Xitoydan Yevropaga cho’zilgan savdo yo’llarida vaqt va xarajat omillari hal qiluvchi omilga aylangan bo’lsa-da, bu koridor Turk dunyosini jozibador tranzit yo’liga aylantira oladi. Bu mintaqa davlatlarining tranzit daromadlarini oshirish bilan birga ularning ishlab chiqarish va logistika markazlariga aylanishiga ham zamin yaratadi Biroq Zangezurning ahamiyati ortgan sari unga duch keladigan qarshilik ham kuchayadi. Xususan, Armanistonning koridorga qarshiligi bu loyihaga to‘sqinlik qilayotgan eng muhim omillardan biridir. Qolaversa, Eron kabi mintaqaviy aktyorlar bu koridorning geosiyosiy mavqeini zaiflashtirishi mumkinligi bilan uzoqroq munosabatda. Bu holat Zangezurning nafaqat iqtisodiy loyiha, balki ko‘p qatlamli hokimiyat kurashi hududi ekanligini ko‘rsatadi Qolaversa, hozirgi sharoitda yo‘lak hali to‘liq amalga oshirilmagani ham jarayonning nozikligini ochib beradi. Zangezur muammosi diplomatik jihatdan “kutib turgan” vaziyatda va mintaqadagi siyosiy jarayonlarga qarab shakllanadi. Bu loyihaning kelajagi nafaqat texnik, balki siyosiy iroda va xalqaro muvozanatlarga ham bog‘liqligini yaqqol ko‘rsatadi O'RTA YO'LUZ: GLOBAL SAVDONING YANGI YO'LI O'rta koridor turk dunyosining global tizimdagi o'rnini qayta belgilash salohiyatiga ega bo'lgan eng muhim loyihalardan biridir. Xitoydan boshlanib, Turkiston, Kaspiy dengizi, Kavkaz va Turkiya orqali Yevropaga cho‘zilgan bu yo‘nalish bugungi kunda muqobil savdo yo‘llari orasida tobora ko‘proq ahamiyat kasb etmoqda Oxirgi yillardagi geosiyosiy inqirozlar, Ayniqsa, shimoliy chiziqning ishonchliligini pasaytirdi va bu Markaziy koridorni yanada jozibador qildi. Darhaqiqat, ushbu yo‘nalishda tashilayotgan yuk hajmining ortishi bu yo‘nalishning nazariy loyiha emas, balki amaliyotda qo‘llaniladigan savdo yo‘liga aylanganini ko‘rsatadi. Bu rivojlanish turk dunyosining global savdodagi roli ortib borayotganini ochib beradi Markaziy koridorning eng muhim afzalligi shundaki, u nafaqat tranzit liniyasi, balki iqtisodiy integratsiyani rag‘batlantiruvchi tuzilmani ham taklif etadi. Bu yo'nalish orqali amalga oshirilgan savdo turk davlatlari o'rtasida ishlab chiqarish, logistika va sanoat sohalarida yangi hamkorliklarga olib keladi. Bu mintaqaning iqtisodiy tuzilishida chuqurroq o'zgarishlarni yuzaga keltirishi mumkin Biroq, O'rta koridorning samaradorligi nafaqat jismoniy infratuzilmaga bog'liq. Bojxona tartib-taomillarini soddalashtirish, raqamlashtirishni kuchaytirish va tariflarni uyg‘unlashtirish kabi tarkibiy islohotlar mazkur yo‘nalishning raqobatbardoshligini belgilovchi asosiy omillardandir. Shuning uchun O'rta yo'lak ham institutsional integratsiyani talab qiladigan loyihadir Ayni paytda Zangezur yo‘lagining o‘rni katta bo‘ladi. Chunki Zengezur O‘rta yo‘lakning eng zaif bo‘g‘inini yakunlab, chiziqning uzluksiz bo‘lishini ta’minlaydi. Shu sababli, bu ikki loyiha bir-biridan mustaqil emas, balki bir-birini to‘ldiradigan strategik elementlar sifatida qaralishi kerak. Zengezursiz Oʻrta yoʻlak toʻliq boʻlmaydi, Oʻrta yoʻlaksiz esa Zengezurning taʼsiri cheklangan boʻladi TURK DUNYODAGI YANGI GEOSYOSIY BOSA Boku sammiti bilan Turk dunyosidagi integratsiya jarayoni yangi bosqichga o‘tgani yaqqol ko‘rinib turibdi. Bu bosqich nafaqat madaniy aloqalar va siyosiy nutqlar orqali, balki aniq iqtisodiy va infratuzilmaviy loyihalar orqali ham rivojlanadigan jarayonni nazarda tutadi Turk davlatlari o'rtasidagi savdo hajmining ortishi va sarmoya aloqalarining kuchayishi bu integratsiyaning iqtisodiy asosini tashkil etadi. Biroq, bu jarayonning asosiy hal qiluvchi omili transport-logistika infratuzilmasini mustahkamlashdir. Chunki jismoniy aloqasiz iqtisodiy integratsiya barqaror bo‘lmaydi Bu yangi jarayon turk dunyosini global raqobat markaziga qo'yadi. Xitoyning “Bir kamar va yo‘l” tashabbusi, Yevropaning energiya xavfsizligiga intilishi va Rossiyaning mintaqadagi ta’siri Turk dunyosini “o‘tish hududi”dan “o‘yin yaratuvchi aktyor”ga aylantirish salohiyatiga ega Biroq, bu jarayon xavflarni ham o'z ichiga oladi. Turk dunyosining kuchayishi ayrim mintaqaviy va global aktyorlarning manfaatlariga zid kelishi mumkin. Bu loyihalar siyosiy bosimlar, xavfsizlik masalalari va diplomatik tarangliklarga duch kelishi mumkin. Shuning uchun integratsiya jarayoni nafaqat iqtisodiy, balki strategik muvozanatni ham boshqarishni talab qiladi NATIJA VA BAHOLASH Bakü Zirvesi, Turk dunyosining kelajagiga sut kuchli bir vizyon paydo bo'ldi. Bu qarash turk davlatlarining nafaqat mintaqaviy hamkorlikda, balki global tizimda yanada faolroq rol o'ynash istagini aks ettiradi. “Zangezur yo‘lagi” va “O‘rta yo‘lak” loyihalari ana shu qarashning timsolidir Zangezur yo‘lagining amalga oshirilishi turk dunyosining jismoniy integratsiyasini ta’minlaydi va bu iqtisodiy integratsiyani tezlashtiradi. Biroq bu jarayonda jiddiy siyosiy to‘siqlar mavjud. Ayniqsa, mintaqaviy kuchlar muvozanati va ishtirokchilarning manfaatlari to‘qnashuvi loyihaning kelajagini belgilab beruvchi asosiy omillardir Kengroq nuqtai nazardan baholanganda, O'rta koridor turk dunyosining global savdodagi mavqeini mustahkamlay oladigan strategik imkoniyatni taqdim etadi. Biroq bu imkoniyatdan foydalanish uchun nafaqat infratuzilma investitsiyalari, balki institutsional islohotlar va muvofiqlashtirish mexanizmlarini ham ishlab chiqish kerak Umuman olganda, Boku sammiti natija emas, balki boshlanishi. Turk dunyosi hozir tanlov nuqtasida: yo bu loyihalar orqali haqiqiy integratsiyaga erishib, global kuchga aylanadi, yoki geosiyosiy raqobat soyasida parchalanib ketgan tuzilishini saqlab qoladi Shu sababli, kelgusi davr nafaqat loyihalar, balki Turk dunyosining strategik irodasi ham sinovdan o'tkaziladigan davr bo'ladi. Agar bu iroda barqaror tarzda namoyon bo‘lsa, Zangezur va Markaziy koridor nafaqat transport loyihalari, balki XXI asrning eng muhim geosiyosiy o‘zgarishlaridan birining tamal toshiga aylanishi mumkin