Boku-Tbilisi strategik hamkorligi yangi bosqichga kirdi: yangi kelishuvlarning mintaqaviy ahamiyati

Jahon shaharsozlik forumi (WUF13) 13-sessiyasi doirasida Gruziya Bosh vaziri Irakliy Kobaxidzening Ozarbayjonga tashrifi va ikki davlat oʻrtasida iqtisodiyot, energetika va transport sohalarida ikki tomonlama hamkorlikni chuqurlashtirish boʻyicha keng qamrovli bitimlar imzolanishi Boku va Tbilisi oʻrtasidagi anʼanaviy strategik sheriklik yangi sifat bosqichiga qadam qoʻyganidan dalolat beradi Hujjatni imzolash marosimi 2026-yil 18-may kuni Boku shahrida Ozarbayjon Respublikasi Prezidenti Ilhom Aliyev va Gruziya Bosh vaziri Irakliy Kobaxidze ishtirokida bo‘lib o‘tdi. Shu o‘rinda ta’kidlash joizki, hujjatlar nafaqat Ozarbayjon va Gruziya, balki butun dunyo uchun geoiqtisodiy ahamiyatga ega. Bugungi kunda Ozarbayjon Gruziya bilan birgalikda O‘rta yo‘lak orqali Osiyo va Yevropani, Shimoliy va Janubni bog‘laydigan global logistika va transport markaziga aylandi Aytish joizki, bugungi kunda dunyoda kechayotgan jarayonlar, mojaro va urushlar, joriy etilgan sanksiyalar anʼanaviy savdo yoʻllarini falaj qilib qoʻygan. Yirik davlatlar, kompaniyalar yuklarni xavfsiz tashish uchun muqobil yo‘l, koridor izlamoqda. Bunday paytda Boku tashabbusi va Tbilisi bilan birgalikda ko‘rsatgan irodasini butun dunyo uchun strategik chiqish yo‘li deb hisoblash kerak. Aynan shu nuqtai nazardan 18 may kuni imzolangan hujjatlar Janubiy Kavkaz barqarorlik, xavfsizlik va ishonchli sheriklik mintaqasi ekanligini ochib berdi Bugungi kunda Ozarbayjon va Gruziya o‘rtasidagi mintaqaviy hamkorlik modeli dunyoning ko‘plab davlatlari uchun namuna bo‘ldi. Ikki davlat oʻrtasidagi asosiy omil oʻzaro strategik manfaatdir. Masalan, Gruziya Ozarbayjon uchun G‘arb va Yevropa bozorlariga asosiy logistika va energetika darvozasi bo‘lsa, Ozarbayjon uning energetika xavfsizligining kafolati va mamlakat iqtisodiyotiga eng ko‘p sarmoya kirituvchi hamkor hisoblanadi Masalan, “Janubiy gaz yo‘lagi” loyihasi orqali rasmiy Boku yaqin qo‘shnichilik siyosatida barqaror ta’minot zanjirining lokomotiviga aylandi. Bugungi kunda Ozarbayjon nafaqat energiya eksport qiladi. Shu bilan birga, mintaqaning ichki bozoridagi energiya taqchilligini yopadi va qo'shnilarning iqtisodiy mustaqilligini mustahkamlaydi. Eslatib o‘tamiz, rasmiy Bokuning mintaqaviy energetika strategiyasidan eng ko‘p foyda ko‘rgan davlatlardan biri Gruziyadir. Chunki Boku-Tbilisi-Jayhon, Boku-Tbilisi-Erzurum va Janubiy gaz yo‘lagi kabi ulkan loyihalarning o‘tishi Gruziyani mintaqaviy tranzit markaziga aylantirdi Shu bilan birga, milliy xavfsizlik, energiya xavfsizligi va iqtisodiy taraqqiyotga jiddiy turtki berildi. Bugungi kunda Gruziya tabiiy gazga bo‘lgan ehtiyojining 90 foizini Ozarbayjon orqali ta’minlaydi. Bu ichki bozorda barqarorlik va narxlarning hamyonbopligining bevosita kafolatidir. Bundan tashqari, Gruziyaga kiritilayotgan investitsiyalar bu mamlakat iqtisodiyotiga jiddiy turtki beradi. Shunday qilib, Ozarbayjon Gruziya uchun nafaqat qo‘shni, balki uning iqtisodiy barqarorligini ta’minlovchi mintaqaviy strategik sherik rolini ham o‘ynaydi Shu bilan birga, Ozarbayjon uzoq yillardan buyon Gruziya hududida faoliyat ko‘rsatayotgan barcha diniy ziyoratgohlar (cherkov, masjid, sinagoga va boshqalar)ni tabiiy gaz bilan bepul ta’minlab kelayotganini ta’kidlaymiz. Bu qadam Ozarbayjonning nafaqat mintaqada tijorat manfaatlarini ko‘zlagan hamkor, balki gumanitar va ijtimoiy mas’uliyatga ega “yumshoq kuch” markazi ekanligini ko‘rsatadi Ikki davlat rahbarlarining uchrashuvi va erishilgan kelishuvlar Ozarbayjon va Gruziyaning mintaqaviy va xalqaro tranzit maqomi rasman yangi bosqichga ko‘tarilayotganini yana bir bor isbotladi. Hukumatlararo kelishuvlar Gruziya ichki bozoriga barqaror va qulay shartlarda tabiiy gaz yetkazib berishni ta'minlaydi. Shu bilan birga, Janubiy gaz yo‘lagining o‘tkazish quvvatini oshirish Gruziyaga qo‘shimcha daromad keltiradi va Bokuning eksport portfelini kengaytiradi Shu bilan birga, Ozarbayjondan Gruziya orqali Yevropa bozorlariga elektr energiyasini o‘tkazish evaziga erishilayotgan mintaqaviy energetika ko‘prigi konsepsiyasi mustahkamlanmoqda. Ozarbayjonning yashil energiya bozoridagi qadamlari mintaqaviy energiyaga qaramlikni minimallashtiradi. Bunga parallel ravishda Boku-Tbilisi-Kars temir yo'lini modernizatsiya qilish bo'yicha imzolangan hujjat ham iqtisodiy rentabellikka ijobiy hissa qo'shmoqda. Ta'mirlashdan so'ng yillik yuk tashish hajmi 5 million tonnagacha oshiriladi, bu esa qo'shimcha iqtisodiy dividendlarni anglatadi Bir so‘z bilan aytganda, Ozarbayjon va Gruziya o‘rtasida 18 may kuni imzolangan hujjatlar Yevroosiyo miqyosidagi ta’minot zanjirining buzilmas va xavfsiz harakatlantiruvchi kuchi hisoblanadi. Bu esa, o‘z navbatida, har ikki davlatning global investitsiyalar uchun jozibadorligini oshiradi va mintaqadagi iqtisodiy rivojlanish va barqarorlikning uzoq muddatli kafolatiga aylanadi Boku uchrashuvida imzolangan kelishuvlar nafaqat niyatlar bayonnomalari, balki mintaqaviy infratuzilmani boshqarish dastaklarini bevosita tiklaydigan aniq qadamlardir Qayd etish joizki, Bokuda erishilgan natijalar aslida tizimli diplomatik marafon natijasidir. Shunday qilib, 2026-yil 6-aprel kuni Ozarbayjon Prezidenti Ilhom Aliyev davlat tashrifi bilan Gruziyaga keldi. Ushbu tashrif ikki davlat o‘rtasidagi iqtisodiy-energetika sherikligini keyingi strategik bosqichga ko‘tardi. Erishilgan aniq kelishuvlar va amalga oshirilgan loyihalar doirasida mintaqaviy energetika infratuzilmasining elektr uzatish quvvatlarini oshirishga asosiy e’tibor qaratildi “Janubiy gaz yo‘lagi”ning asosiy tarmoqlaridan biri bo‘lgan Boku-Tbilisi-Erzurum quvurining Gruziya hududidan o‘tgan qismining yillik o‘tkazish quvvati 23-24 milliard kub metrni tashkil qiladi. Biroq yaqinda Ozarbayjonning Yevropaning qator davlatlari bilan tabiiy gazni tashish borasida erishgan kelishuvlari ushbu quvvatni yanada kengaytirishni taqozo etmoqda. Shu bois Prezident tashrifi davomida bu boradagi texnik-huquqiy baza yangilandi. Shu bilan birga, Qora dengiz suv osti kabeli loyihasi bo'yicha ishlarni jadallashtirish to'g'risidagi hujjat imzolandi Ozarbayjonda ishlab chiqarilgan 4 gigavatt energiya Gruziya orqali Yevropaga uzatiladi. Bu loyiha, oʻz navbatida, Janubiy Kavkaz va Yevropa Ittifoqi (YEI) oʻrtasidagi energetika landshaftini tubdan qayta loyihalash va mintaqaning energetika landshaftini oʻzgartiruvchi geostrategik burilish nuqtasi hisoblanadi. Ushbu loyiha tufayli Gruziya ham shamol, suv va quyosh energiyasi salohiyatini Yevropa bozoriga olib chiqish imkoniyatini qo‘lga kiritadi. Bunday loyihalar Gruziyaning nafaqat energiya tranziti davlati, balki Yevropaning yashil energiya kelajagidagi asosiy ishtirokchisi sifatidagi rolini mustahkamlaydi Janubiy Kavkaz mintaqasida ro'y berayotgan o'zgarishlardan biri Armanistonning deyarli 30 yil davomida ishg'ol siyosati natijasida chetda qolgan mintaqaviy iqtisodiy va energetik integratsiya jarayoniga va Ozarbayjon muallifi bo'lgan energiya xavfsizligi arxitekturasiga nihoyat kirib kelganligidir. Armaniston allaqachon bu tizimdan foydalana boshlagan. Bu tarixiy burilish Janubiy Kavkazning iqtisodiy xaritasida mintaqada barqaror tinchlik va ishonch muhitini yaratish yo‘lidagi amaliy qadamlar bilan birga yangi bog‘ning paydo bo‘lishini anglatadi. O‘z-o‘zini izolyatsiya qilish va bosqinchilik siyosati bilan Yerevan Ozarbayjon arxitektori bo‘lgan energetika va logistika loyihalaridan chetda qoldi, bu esa mamlakatning milliardlab dollar yo‘qotishiga, yuqori inflyatsiyaga, iqtisodiy qoloqlikka va energiya ta’minotida Rossiyaga qaramlikka olib keldi Rasmiy Boku irodasi bilan bugun boshlangan yoqilg‘i ta’minoti Armaniston iqtisodiyoti mintaqaviy integratsiyadan chetda qolishi iqtisodiy jihatdan qanchalik samarasiz ekanligini ko‘rgazmali ravishda isbotlaydi. Birinchidan, Ozarbayjonda ishlab chiqarilgan benzin va dizel yoqilg‘isini Gruziya orqali Armanistonga tashish Yerevan uchun transport va tranzit xarajatlarini minimallashtiradi Bu afzallik darhol Armanistonning ichki yoqilg'i bozorida o'zini namoyon qildi. Agar avvalroq yoqilg‘i quyish shoxobchalarida benzin litri 510-520 dramdan taklif qilingan bo‘lsa, Ozarbayjondan import 80 dramga (35-40 tiyin) pasayib, 430-440 dramga tushgan. Energiya narxining pasayishi ishlab chiqarishga bevosita ta'sir qiladi, mahsulot tannarxini pasaytiradi va aholining real daromadlarining oshishiga ijobiy ta'sir ko'rsatadi Bugungi kunga qadar Armanistonning energetika bozori asosan Rossiyaga qaram edi. Shu bilan birga, Eron bilan bu sohada hamkorlik kam va bir qancha loyihalar uzoq vaqtdan beri faqat muhokama mavzusi bo‘lib kelgan. Moskva va Yerevan o'rtasidagi munosabatlardagi keskinlikni hisobga olsak, shuni aytishimiz mumkinki, bir manbaga bog'liqlik, ushbu ta'minot zanjiridagi texnik va siyosiy uzilish Armaniston uchun jiddiy iqtisodiy inqiroz xavfini keltirib chiqaradi. Ozarbayjonning ishonchli va uzluksiz yetkazib beruvchi sifatida jarayonga qo‘shilishi Yerevan uchun o‘z energiya portfelini diversifikatsiya qilish, qaramlik xatarlarini bo‘lishish va ichki energiya xavfsizligini ta’minlash uchun noyob imkoniyat yaratadi Tinchlik yoʻlida izchil qadamlar qoʻyilgani sari Ozarbayjon Armanistonning energiya taʼminotida yetakchi rol oʻynashi mumkin. Bu Ozarbayjonning nafaqat energiya eksporti, balki mintaqada tinchlik, barqarorlik va iqtisodiy integratsiya va taraqqiyotni loyihalashtirgan kuch markazi ekanligini ko'rsatadi. Kelajakda mintaqaviy tinchlikning qonuniyligi samolyotning to'liq rasmiylashtirilishi bu jarayonni tezlashtiradi Birinchi bosqichda neft mahsulotlari bilan boshlangan bu integratsiya, keyingi bosqichlarda Ozarbayjon elektr tarmog'ining mintaqaviy tarmoqlari va tabiiy gaz liniyalarining Armaniston orqali o'tishi yoki to'g'ridan-to'g'ri ushbu mamlakatga qo'shilishi uchun yo'l ochishi mumkin. Shunday qilib, geosiyosiy raqobat maydonidan chiqib, Janubiy Kavkaz Ozarbayjon arxitekturasi ostida birlashgan, barqaror va global miqyosda raqobatbardosh energiya markaziga aylanadi Ulardan foydalanganda saytdagi materiallarga murojaat qilish muhimdir. Veb-sahifalarda ma'lumotlardan foydalanilganda, giperhavola orqali havola qilish majburiydir