Bobolari Ikkinchi jahon urushida qatnashgan deputatlar - TARIX

Ikkinchi jahon urushi Ozarbayjondagi deyarli har bir oila xotirasida iz qoldirdi. Kimdir frontda otasi, aka-uka, amakisidan ayrilsa, kimdir urush jarohatlari bilan yillar davomida yashagan qarindosh-urug‘larini sog‘inardi. Yillar davomida yuz minglab ozarbayjonliklar frontga ketganlarida, ularning taqdiri keyingi avlodlarning hayotiy hikoyasiga aylandi. Bu og‘ir urushning izlari ayrim deputatlarning oilasidan ham chetda qolmadi Modern.az sayti Ikkinchi jahon urushida bobolari va yaqinlari halok bo‘lgan deputatlar ustidan surishtiruv o‘tkazdi Deputat Arzuxon Alizodaning bobosi Mastan Abdulla o‘g‘li Aliyev 35 yoshida frontga ketgan. U haqidagi ma’lumotlar Ikkinchi jahon urushida qatnashgan shaxslarning arxiv materiallari jamlangan “Xalq xotirasi” saytida ham joylashtirilgan. Saytda taʼkidlanishicha, M.Aliyev 223-oʻqchilar diviziyasi (I) 1041-oʻqchi polki va 84-oʻqchilar diviziyasining 41-oʻqchi polkida xizmat qilgan. Deputatning bobosi Mestan Aliyev 1-darajali Vatan urushi ordeni, “Ulug‘ Vatan urushidagi jasoratli mehnati uchun” medali va 2-darajali Vatan urushi ordeni bilan taqdirlangan. U qoʻl jangida 4 nafar nemis askarini bir oʻzi oʻldirgan. Deputatning bobosi urushda Ozarbayjon diviziyasi tarkibida qatnashib, urushdan tirik qaytgan yurtdoshlarimizdan edi. Biroq, Mozdok yo'nalishidagi janglarda uning bir oyog'i kesilgan va shu bilan birga qo'llarida shrapnel izlari qolgan Bobom bizga urush haqida gapirmagan, hammasini keyin tasodifan bilib oldik, – deydi u bilan umrining oxirigacha birga bo‘lib, 1998 yilda 95 yoshida vafot etgan Arzuxon Alizoda menga yuborilgan. O‘shanda bobom tirik edi, biz bir uyda yashardik. Do‘stim, boshqa qarindoshlarimiz, hammamiz hayratda qoldik. Uyimizda bir qahramon yashar edi” Deputat Azer Badamovning ikkala bobosi Zarbeli Ismoilov va Husaynbala Mammadov Ikkinchi jahon urushida qatnashgan. Ularning ikkalasi ham urush boshidan oxirigacha frontda bo‘lgan: “Mening bobolarim urushning birinchi kunidan to oxirigacha jang qilishgan. Ular hatto Berlinni nemis fashizmidan ozod qilish uchun bo‘lgan janglarda ham yaralangan. Urush tugagach, gospitallarda davolanib, nogiron bo‘lib uylariga qaytishdi. Men bobolarim urush yo‘lidan o‘tganidan faxrlanaman, – deydi A.Badamov Deputat Shahin Seyidzodaning bobosi ham urushda qahramonlik ko‘rsatgan ozarbayjonlardan edi. U urushga ketganida atigi 19 yoshda bo‘lsa-da, aviatsiya aloqachisi bo‘lib xizmat qilgan. "Ularga parvoz oldidan jasorat uchun aroq berishgan, lekin u hech qachon ichmagan." Deputatning aytishicha, bobosi ularga urush haqida ko‘p xotiralarni so‘zlab bergan: “Ha, bobom Seyidzoda Mustafo Mir Jafar o‘g‘li turli ertaklarni aytib berardi. O'sha paytda biz juda yosh edik, lekin ba'zi xotiralar ayniqsa xotiramizda saqlanib qolgan va bugungi kunda ham oilamizda tez-tez eslab turiladi. Urushga ketganida endigina 19 yoshda edi. U aviatsiya aloqachisi bo'lib xizmat qilgan. Uning aytishicha, bolaligi shirinliklar va oddiy, tinch hayotda o'tgan. Mardlik uchun hammaga aroq berilgan, derdi. Buning o'rniga o'rtoqlari unga shakar berishdi. Hatto sahroda holva ham qilgan Ular juda yoshligida oddiy fuqarolik hayotidan to'g'ridan-to'g'ri urushning og'ir haqiqatiga sho'ng'idilar. Har kuni yangi vazifalar, xavf va xavf bor edi. Lekin bobom eng ko'p ta'kidlagan narsa do'stlik va o'zaro yordam edi. Quroldoshlari parvoz oldidan qo‘shimcha ratsion aroq olib, xursand bo‘lib, qand olib, undan holva tayyorladi. O‘sha og‘ir sharoitda odamlar bir-birini qo‘llab-quvvatlashi va har kim o‘z yo‘lida yashashga harakat qilishini ko‘rsatadigan oddiy, ammo o‘ta insonparvar hikoya edi”, — dedi deputat – Tog‘am urushda halok bo‘ldi deb o‘ylagandik, lekin uyimizga xatlar kela boshladi. Deputat Razi Nurullayev urushda qatnashgan amakisi haqida gapirar ekan, shunday dedi: “Tog‘am Xonbobo Nurullayev oilaning yolg‘iz o‘g‘li bo‘lib, urushga ketgan edi. Afsuski, u qaytib kelmadi. Bolaligimdan eslayman, o'sha yillarda u bizning uyimizga tez-tez kelib turardi maktublar keldi, turli odamlar kelib, Xonboba Turkiyaning “Garibler” degan qishlog‘ida yashashini aytishdi. Aytishlaricha, sho‘rolar davrida qamalib qolishidan qo‘rqib, qaytishga cho‘chigan. Onam bu xabarlarni kuzatish uchun ko‘p marotaba viloyatlarga borgan. Birov bilan birga xizmat qilgan, deganlarga ergashib, hatto Lochinning Minkend qishlog‘igacha borgan. Ko'p izlanishlar olib borildi, ammo aniq natijalarga erishilmadi. Vaqt o'tdi, qarindoshlari birin-ketin dunyodan ko'chib ketishdi, lekin nomi tillardan tushmadi. U yerda farovon hayot qurgan, ikki farzandi bor, deyishdi. Ammo baribir tushunmadik: agar tirik bo‘lsa, nega qaytib kelmaydi, nega opalarini qidirmaydi? Oradan yillar o‘tib, akam ham bu masalani o‘rganib chiqdi va ma’lum bo‘ldiki, u haqiqatan ham uzoq yashagan. Afsuski, voqealarning barcha tafsilotlarini endi eslay olmayman. Ammo bu voqea oilamiz uchun ham umid, ham yo‘qotish bo‘lib esda qoldi”, — dedi deputat Deputat Elnora Akimovaning amakisi urushda qatnashib, bir muddat o‘tib g‘oyib bo‘lgan. Deputatning onasi va otasi urush yillarida hibsga olingan va katta qiyinchiliklarga duch kelgan. O‘sha davrda ham frontda bo‘lgani kabi, orqada ham keskinlik hukm surar, frontga zarur yordam ko‘rsatish uchun qishloq ahli ming mashaqqatdan o‘tishga to‘g‘ri keldi: “O‘sha davrda barcha viloyatlarda kolxoz va sovxozlar tashkil etilib, mehnatga jalb qilingan. Bobom kolxoz raisi edilar. Bir tomondan urush, ikkinchi tomondan, Boku xalqi orqa frontga butun qishloq ayollarini: homilador, kasal, qari, u yoqda tursin, og‘ir mehnatga jalb etildi. Mening bobom ayollarning quyosh ostida og'ir ish qilishiga qarshi edi. Natijada katta amaldor bobomni haqoratladi va u o‘sha odamga shapaloq urdi. Shundan so‘ng, 1941-yilda, qamoqdan 8 oy o‘tib, bobom zaharlanib, o‘ldirilgan” Deputat Tohir Rzayevning otasi, bobosi va amakilari Ikkinchi jahon urushida qatnashgan. Urushda bobosi va amakisi halok bo‘lgan, ular haqida keyinroq ma’lumot ololmaganlar: T.Rzayev otasi va amakisi urush tugaganidan keyin vatanga qaytishganini ta’kidlaydi: “Mening otam hali 19 yoshga to‘lmasdan 1942 yil Ikkinchi jahon urushi qatnashchisi bo‘lgan. Oradan besh yil o‘tib, 1947-yilda u uyimizga qaytib keldi. Qaytgandan keyin u ko'p lavozimlarda ishladi, moliyachi edi. Otam 85 yoshida olamdan o'tdi. U biz bilan doimo xotiralarini baham ko'rdi. Ular og‘ir sharoitlarda jang qilib, o‘z vatanlariga qahramonlarcha qaytishdi. Bu ozarbayjon xalqining g‘urur-iftixorini, jangovar mahoratini, xalqning yerga, Vatanga, ozodlikka bo‘lgan ishonchining ko‘rsatkichi edi”, dedi u Ikkala rasmda ham o‘ngdan kelgan birinchi shaxs deputat Elman Nasirovning bobosi Sarxon Fati o‘g‘li Nasirov ham urushda qatnashgan: “Mening bobom 1943-yilda Taganrog shahrini nemis fashistlaridan ozod qilishda alohida ko‘rsatma ko‘rsatgan, medallar bilan taqdirlangan. O‘sha janglarda og‘ir yaralanib, keyin orqada mehnat qilgani uchun armiyadan bo‘shatildi, – deydi bobosi haqida faxr bilan Deputat Nasib Maxamaliyev: “Onam tomondan bobom 1936 yili Zagatala qal’asida bolsheviklar tomonidan otib ketilgan, bobom urushdan oldin vafot etgan. Xotinimning ikkala bobosi ham urushda halok bo‘lgan. Biri Berlinga borib, urushning so‘nggi kunlarida halok bo‘ldi. Ahmedov Habibulla Ramazon o‘g‘li 31 yoshida, Gadalov Ismoil Mahama o‘g‘li 29 yoshida urushga ketgan Deputat Aydin Mirzazoda ularning oilasida Ikkinchi jahon urushining alamli izlari bilan bog‘liq eng ta’sirli voqealardan biri buvisining amakisi Muhammadning taqdiri ekanini aytdi. Uning so‘zlariga ko‘ra, otasi tomonidan buvisining Muhammad ismli amakisi o‘zidan bir necha yosh katta bo‘lib, ular bir-biriga juda yaqin bo‘lgan. Biroq 30-yillarning oxirida ular ajralishdi va oila uzoq yillar uning taqdiridan bexabar edi. Aydin Mirzazodaning aytishicha, yillar o‘tib, tadqiqotlari davomida Muhammad 1941-yilda turmushga chiqqani, uning qizi esa o‘sha yilning mart oyida dunyoga kelgani ma’lum bo‘lgan. Biroq, atigi to'rt oy o'tgach - 1941 yil iyun oyida u urushga olib ketildi va undan boshqa hech qanday xabar bo'lmadi. Hech qanday xat kelmadi va uning o'limi yoki tirikligi haqida uning oilasiga xabar berilmadi. Deputatning so‘zlariga ko‘ra, Muhammadning Ruqiyya ismli qizi qolgan. Otasi qayerdan bo‘lganini bilsa-da, qarindoshlari haqida hech qanday ma’lumotga ega emas edi. A.Mirzazodaning ta’kidlashicha, u uzoq yillik izlanishlardan so‘ng bundan 10 yil avval o‘sha qiz va uning oilasini topishga muvaffaq bo‘lgan. U Muhammad kabi minglab ozarbayjonliklar urushning dastlabki yillarida tayyorgarliksiz frontga jo‘natilgani va bedarak yo‘qolganini alohida ta’kidladi. – Ularning ko‘pchiligi rus tilini bilmas, jangovar tajribaga ega bo‘lmagan, urushning dastlabki oylaridayoq harbiy xizmatga chaqirilib, to‘g‘ridan-to‘g‘ri frontga jo‘natilgan. Aydin Mirzazoda buvisining umrining oxirigacha amakisi, oilasi va yolg‘iz farzandi taqdiridan bexabar yashagani oilada doimo katta qayg‘uga sabab bo‘lganini qo‘shimcha qildi Viloyat ishlar qo‘mitasi raisi Siyovush Novruzov o‘z intervyularidan birida bobosi urushda qatnashganini aytdi: "Nemislar 40 milliondan ortiq xalqning qonini qo‘liga to‘kishdi. Ulardan biri mening bobom. Uni o‘ldirishdi, qabrini ham topa olmadik, men borib nemis bilan gul qo‘yaman!" Bu urushda qatnashgan 660 ming ozarbayjonlik orasida deputat Azer Allahverenovning bobosi va boshqa yaqin qarindoshlari ham bor edi: – Mening bobom Afandiyev Bala-Afandi Abdulvohid og‘li va yaqin qarindoshlarimiz – Hojiyev Jamaladdin Mahad o‘g‘li, Poladov Majid Niyoz o‘g‘li, Rasulov Hamza Abdurrahmon o‘g‘li Ikkinchi jahon urushi frontlarida fashizmga qarshi kurashib, g‘alaba qozonishda o‘z hissalarini qo‘shganlar. A. Allohverenov alohida ta’kidladi