Ozarbayjonning shaharsozlik modeli: tarixiy merosni saqlash bilan zamonaviy rivojlanishning birligi - TAHLIL

Ozarbayjon xalqining shahar qurish an'anasi va tarixiy xotirasi Ozarbayjon zaminidagi qadimiy manzilgohlar, me’morchilik maktablari, urbanizatsiya an’analari nafaqat mintaqa, balki butun jahon sivilizatsiyasi uchun katta ahamiyatga ega. Ganja, Naxchivan, Shamaxi, Gabala, Sheki kabi shaharlar ozarbayjon xalqining asrlar davomida shakllangan shaharsozlik madaniyatining jonli namunasidir Ozarbayjon Prezidenti Ilhom Aliyev Bokuda boʻlib oʻtgan Butunjahon shaharsozlik forumining (WUF13) 13-sessiyasining ochilish marosimida soʻzga chiqib, ushbu tarixiy merosga alohida eʼtibor qaratdi va Ozarbayjonning qadimiy shaharlari bugungi kungacha meʼmoriy va shaharsozlik anʼanalari saqlanib qolgan noyob maskanlardan ekanligini taʼkidladi. Prezidentimiz o‘z nutqida ta’kidlaganidek, Shamaxi shahridagi VIII asrga oid masjid, Naxchivondagi Mo‘mina Xotun maqbarasi, Ganja shahrining tarixiy qiyofasi, Shaki va Gabalaning qadimiy yodgorliklari ozarbayjon xalqining nafaqat madaniy, balki urbanistik jihatdan ham yuksak darajada rivojlangan sivilizatsiyani yaratganidan dalolat beradi Shu nuqtai nazardan qaraganda, Ozarbayjon shaharsozlik an’anasi faqat qurilish va me’morchilik faoliyati emas. Bu milliy xotira, davlatchilik tarixi va madaniy o‘zlikni muhofaza qilish demakdir. Ozarbayjon shaharlari asrlar davomida savdo yo‘llari, sivilizatsiyalar va madaniyatlar chorrahasida joylashgan. Sharq va Gʻarb uchrashadigan joy sifatida mamlakatning shahar tizimi turli meʼmoriy uslublar sintezidan shakllangan 19-asrda boshlangan yangi urbanizatsiya bosqichi Ozarbayjonda urbanizatsiya jarayonining yangi bosqichi XIX asrning ikkinchi yarmida boshlandi. Ayniqsa, Bokuda neft sanoatining rivojlanishi shaharsozlik jarayoniga jiddiy ta’sir ko‘rsatdi. Bu davrda Yevropa me’morchilik uslubi va Sharq me’morchiligi an’analari o‘rtasida o‘ziga xos sintez shakllandi. Prezident Ilhom Aliyev ta’kidlaganidek, Bokudagi Eski shaharning qadimiy devorlarini tashlab, bir necha qadamdan so‘ng butunlay zamonaviy urbanistik muhitga kirish mumkin Bu Ozarbayjon shaharsozlik falsafasining asosiy mohiyati: tarixni saqlab qolgan holda modernizatsiya qilish. Darhaqiqat, bu yondashuv keyingi o‘n yilliklarda davlat siyosatining asosiy yo‘nalishlaridan biriga aylandi. Tarixiy merosni saqlash va zamonaviy infratuzilmani yaratish o'rtasidagi muvozanatni ta'minlash Ozarbayjon modelining asosiy xususiyati hisoblanadi Boku shahrining rivojlanishi bunga yorqin misoldir. Bir paytlar sanoatning ifloslanishi bilan mashhur bo‘lgan “Qora shahar”ning zamonaviy “Oq shahar” loyihasiga aylantirilishi, Boku bulvarining kengaytirilishi, yangi bog‘lar va jamoat joylarining barpo etilishi Ozarbayjonning rejalashtirilgan urbanizatsiya siyosatining ko‘rsatkichidir. So‘nggi 20 yilda poytaxtda yuzlab jamoat joylarining yaratilishi shahar muhiti insonga yo‘naltirilgan rivojlanish konsepsiyasiga asoslanganligini ko‘rsatadi Bugungi kunda Ozarbayjonda shaharsozlik nafaqat qurilish sektori, balki atrof-muhit xavfsizligi, ijtimoiy farovonlik, transport, mikromobillik va aholiga qulaylik masalalarini o'z ichiga olgan murakkab rivojlanish modelidir Ozarbayjonda shaharsozlik siyosatini tizimli va uzluksiz amalga oshirish davlat boshqaruvi e’tiboriga bevosita bog‘liq. Prezident Ilhom Aliyev va Birinchi vitse-prezident Mehribon Aliyeva ko‘p yillardan buyon ushbu sohaga strategik yo‘nalish sifatida e’tibor qaratib kelmoqda Prezidentimiz Ilhom Aliyev tomonidan 2026-yilning “Shaharsozlik va arxitektura yili” deb e’lon qilinishi ham bu boradagi davlat siyosati ko‘lami va ahamiyatini ko‘rsatadi. Bu qaror tasodifiy emas. Ozarbayjonda soʻnggi yillarda amalga oshirilgan loyihalar shaharsozlik davlat ijtimoiy, iqtisodiy va gumanitar siyosatining muhim qismiga aylanganini koʻrsatadi Zamonaviy turar-joy majmualarini barpo etish, yashil hududlarni ko‘paytirish, transport infratuzilmasini yaxshilash, tarixiy obidalarni tiklash va hududlarni mutanosib rivojlantirish mazkur siyosatning asosiy ustuvor yo‘nalishlaridandir Birinchi vitse-prezident Mehribon Aliyeva rahbarligidagi Haydar Aliyev jamg‘armasi tomonidan amalga oshirilayotgan loyihalar tarixiy-madaniy merosni muhofaza qilish nuqtai nazaridan alohida ahamiyatga ega. Ozarbayjonning turli mintaqalarida tarixiy yodgorliklarni tiklash, diniy va madaniy merosni muhofaza qilish shaharsozlik siyosatining gumanitar tomonini mustahkamlaydi Qorabog' va Sharqiy Zangezur: dunyodagi eng yirik rekonstruksiya loyihalaridan biri Bosqindan ozod qilingan hududlarda amalga oshirilgan restavratsiya va rekonstruksiya ishlari Ozarbayjon shaharsozlik modelining eng muhim va oʻziga xos yoʻnalishi hisoblanadi. Prezident Ilhom Aliyevning Forumdagi nutqida ta’kidlanganidek, 30 yillik ishg‘ol davomida Qorabog‘ va Sharqiy Zangezur butunlay vayron qilingan. Agdamning "Kavkazning Xirosimasi" deb atalishi vayronagarchilik ko'lamini ko'rsatadi. asosiy omillardan biri hisoblanadi Vaholanki, Ozarbayjon vayron boʻlgan hududlarni qisqa vaqt ichida dunyodagi eng zamonaviy shahar hududlaridan biriga aylantirmoqda. Bugungi “Buyuk Qaytish” dasturi faqat ID-ning qaytishi emas. Bu dastur yangi shaharsozlik modelini shakllantirishni anglatadi Agdam, Shusha, Zangilon, Xonkendi va boshqa aholi punktlarining bosh rejalari tayyorlandi. Zamonaviy yo‘llar, tunnellar, ko‘priklar, aeroportlar, sanoat zonalari, “aqlli qishloq” va “aqlli shahar” loyihalari allaqachon hayotga tatbiq etilmoqda Atigi besh yil ichida uchta xalqaro aeroport qurilishi, yuzlab ko‘prik va kilometr tunnellar qurilishi Ozarbayjonning bu yo‘nalishdagi imkoniyatlaridan dalolat beradi. Eng muhimi, bu loyihalar nafaqat jismoniy infratuzilmani barpo etish, balki odamlarni o‘z ona yurtiga xavfsiz va munosib tarzda qaytarishga ham xizmat qilmoqda Sobiq bosib olingan hududlarda bugungi kunda o‘n minglab odamlar yashab, ishlab, o‘qimoqda. Bu shaharsozlikning gumanitar va ijtimoiy missiyasini birinchi o'ringa olib chiqadi Ozarbayjon global muloqot va xavfsiz platforma sifatida Ozarbayjonning xalqaro tadbirlarga muvaffaqiyatli mezbonlik qilishi bugungi kunda dunyoda geosiyosiy qarama-qarshiliklar, urushlar va gumanitar inqirozlar kuchayayotgan bir sharoitda alohida e’tibor qaratmoqda Bokuda COP29 va WUF13 kabi global tadbirlarning o‘tkazilishi Ozarbayjon allaqachon xalqaro hamkorlik va global muloqot maydoniga aylanganidan dalolat beradi. Prezident Ilhom Aliyev forumda ta’kidlaganidek, Bokuga dunyoning 182 davlatidan 45 mingdan ortiq ishtirokchi tashrif buyurgani Ozarbayjonning xalqaro obro‘-e’tiboridan dalolatdir Bu ham Ozarbayjon mintaqada barqarorlik va xavfsizlik maskani sifatida qabul qilinayotganidan dalolat beradi. Dunyoning turli mintaqalarida urushlar davom etayotgan, shaharlar vayron bo‘layotgan bir paytda Ozarbayjonning shaharsozlik, restavratsiya va barqaror rivojlanish masalalari muhokama qilinadigan global platformaga aylanishi alohida ahamiyatga ega Aslida Ozarbayjon taqdim etgan model nafaqat milliy rivojlanish konsepsiyasi. Ushbu model mojarodan keyingi davrda shaharlarni qanday tiklash, tarixiy merosni qanday himoya qilish va zamonaviy shahar rivojlanishini ta’minlash bo‘yicha xalqaro amaliyot namunasidir Yangi rivojlanish modelining asosiy falsafasi Prezident Ilhom Aliyev nutqining asosiy yo‘nalishlaridan biri shaharsozlikda “mardlik va ehtiyotkorlik” o‘rtasidagi muvozanatni saqlash bilan bog‘liq bo‘ldi. Prezidentning Boku Formula-1 poygasi bilan solishtirishi haqiqatda zamonaviy urbanizatsiya siyosati falsafasini ifodalaydi Ya'ni, rivojlanish tez bo'lishi kerak, lekin bu jarayon tarixiy merosni yo'q qilish hisobiga sodir bo'lmasligi kerak. Ozarbayjon modeli ana shu tamoyilga asoslanadi. Bu yerda zamonaviylik, milliy o‘ziga xoslik, texnologik innovatsiyalar, tarixiy xotira saqlanib qolgan Bugungi kunda Ozarbayjon shaharsozlik siyosati bilan mintaqada yangi standartlarni belgilamoqda. Tarixiy obidalarni qayta tiklash, ekologik loyihalar, aqlli shahar konsepsiyasi, yashil energiya zonalarini yaratish va insonga yo‘naltirilgan urbanizatsiya siyosati mamlakatning kelajakdagi rivojlanish modelini shakllantiradi Bularning barchasi Ozarbayjon nafaqat shaharlar qurayotganidan dalolat beradi. Ozarbayjonda kelajak hayot falsafasi shakllanmoqda