“Ozarbayjon xalqi shaharsozlik va arxitektura sohasida buyuk va mustahkam an’analarga ega”

Suhbatdoshim xizmat ko‘rsatgan fan arbobi, AMEA muxbir a’zosi, tarix fanlari doktori, Naxchivan davlat universiteti maslahatchi-professori Hojifahriddin Safarli. Hojifahriddin aka o‘zining ilmiy-pedagogik faoliyati, tariximizni o‘rganish yo‘lidagi boy izlanishlari va xizmatlari bilan katta obro‘-e’tibor qozongan. U bilan tinimsiz ilmiy faoliyati, Naxchivonning qadimiy meʼmoriy obidalari, NDUning oʻtmishi va buguni, yosh tadqiqotchilarni tayyorlash, taʼlim-tarbiya olib borishi, ular bilan hamkorlik qilish haqida suhbatlashdik Hurmatli Hojifahriddin janoblari, hayotingizning katta qismi Naxchivan davlat universiteti bilan bog‘liq. Bugun ham maslahatchi professor va qadrli pedagog sifatida NDUda Tarix fanini rivojlantirishga, kelajak tarixchilarni tayyorlashga o‘z hissangizni qo‘shyapsiz. Men birinchi savolimni bermoqchiman. Bu universitetdan kim keldi, kim o'tdi? Iz qoldirgan, hali tirik bo‘lganlardan kimlarni nomlay olasiz? Hurmatli Gulay xonim, siz ta’kidlaganingizdek, hayotimning katta qismi Naxchivan davlat universiteti bilan chambarchas bog‘liq. Avvalo shuni aytishim kerakki, men 1967 yilda tashkil etilgan Ozarbayjon Pedagogika universitetining Naxchivon filialining birinchi talabalaridan va birinchi bitiruvchilariman. Filialni tamomlagach, 1979 yildan akademiya tizimida o‘rta maktab o‘qituvchisi bo‘lib ishladim. O‘shanda mustaqil Naxchivan davlat pedagogika instituti o‘qituvchilari bilan tez-tez uchrashib, muloqotda bo‘lardim. 1995 yildan beri universitetda ishlab kelaman. Shu bois universitet taraqqiyoti va yo‘lini yaqindan kuzatib borishga muvaffaq bo‘ldim. Aytishim mumkinki, 59 yil davomida universitet kichik jamoadan Ozarbayjonning yetakchi universitetlaridan biriga, keng xalqaro aloqalarga ega universitetga qadar katta taraqqiyot yo‘lini bosib o‘tdi. Universitet negizida faoliyat yuritayotgan filialning birinchi mudiri dotsent Ali Aliyev uning ravnaq topishida katta mehnat qildi. Uning o‘rniga direktorlik lavozimini egallagan dotsent Safarali Babayevning mehnatini ham alohida ta’kidlash lozim. 1972-yilda mustaqil institutga aylanganidan keyin unga professorlar Isrofil Mammadov, Isog Mammadov, Isgender Jafarov, Gasim Huseynov, Iso Habibbayli, Soleh Maharramovlar rahbarlik qildilar. Bu rektorlarning har biri universitet rivojida beqiyos o‘rin tutgan. Hozirda 2019-yildan buyon mazkur oliy ta’lim muassasasiga universitet bitiruvchisi Elbrus Isayev rahbarlik qilib kelmoqda Sizning tadqiqot sohangiz juda qiziqarli, lekin ayni paytda juda qiyin. Epigrafik yodgorliklarni tadqiq qilish, tarixning yashirin sahifalarini varaqlash, o‘tmishni so‘zlab berish jarayonida sizni ko‘proq hayratga solgan va xursand qilgan lahzalar qaysilar edi? Mening tadqiqot yo‘nalishim buzilmagan, ob’ektiv tarix manbalaridan olingan musulmon epigrafik yodgorliklari – arab alifbosining turli satrlari bilan o‘yilgan yozuvlardir. Bu fan sohasining o‘ziga xos qiyinchiliklari bor. Avvalo, yozning jaziramasida, jazirama quyosh ostida unutilgan qabristonlar, vayronaga aylangan binolardagi bitiklarni yozib olish, suratga olish, muhrlash, kalkaga o‘tkazish, matnlarini o‘qish, tarjima qilish, tarix va madaniyat yodgorligi sifatidagi ahamiyatini tushuntirish zarur. Bu tadqiqotchidan katta mahorat, chidamlilik, sabr-toqat, vazminlik, mehnatsevarlikni talab qiladi. Bu kabi ish jarayonidan o‘tgan bitiklar tariximiz va madaniyatimiz uchun juda muhim manba sanaladi. Chunki oddiy fuqaroning vafotidan keyingi buyuk siyosiy, iqtisodiy va madaniy tarixi haqida qisqa yoki keng ma’lumot beradigan bu bitiklar ba’zan hech qanday manbadan noma’lum bo‘lgan yangi faktlarni keltirib, tariximizning turli muammolari haqidagi bilimlarimizni kengaytirib, tariximizning bir qator qorong‘u sahifalarini xolis, har tomonlama va chuqur o‘rganishda beqiyos o‘rin tutadi. Masalan, biz Ordubad shahrida o‘rgangan bitikda Nodirshoh Afshorning Hindistonga yurishi haqida ma’lumot berilgan. Yoki Julfa viloyatining Xonegah qishlog‘idan topilgan bitikda Garago‘yunlu hukmdori Jahonshoh, Alinjag‘alani Teymur qo‘shinidan himoya qilishda qal’a boshlig‘i sifatida mudofaaga boshchilik qilgan amir Seyid Ahmad O‘g‘ulshamin va boshqa taniqli shaxslar nomi tilga olinadi. Shuni ta'kidlashni istardimki, Ozarbayjon epigrafik yodgorliklari orasida shu va boshqa shunga o'xshash yozuvlar noyob namuna sifatida ajralib turadi. Hozirgacha Naxchivan Muxtor Respublikasining aholi punktlarida 600 dan ortiq turli maqsadli yozuvlar qayd etilgan bo‘lib, ular Ozarbayjonning o‘rta asrlari tarixi va madaniyati manbasi sifatida o‘rganilgan. Tadqiqotlar natijasida yangi tarixiy faktlar, oʻrta asrlar kashf etildi davrida yashab ijod etgan ko‘plab atoqli shaxslarning nomlari, qabrlarining joylashuvi, o‘rta asr feodal jamiyatidagi tutgan o‘rni va boshqa jihatlari tahlil qilinib, ilmiy muomalaga kiritildi Men hamyurtingiz sifatida navbatdagi savolimni bermoqchiman. Siz tug‘ilib o‘sgan Jahri qishlog‘i (hozirgi aholi punkti) tarixda qanday yashaydi? Kelgan-ketganlar desangiz, Jahri qishlog'idan kimlarni eslaysiz? Naxchivon MR ning eng yirik aholi punktlaridan biri boʻlgan Jahri qishlogʻida tizimli arxeologik tadqiqotlar olib borilmagani uchun uning yaratilish tarixi haqida hozircha aniq fikr bildirishning iloji yoʻq. Biroq qishloq hududida hozirgacha saqlanib qolgan aholi punktlari (Meydantepa, Ishiqlar, Chextape, Qorajalar, Shahtaxti va boshqalar) va nekropollar qoldiqlari bu hududda eng kech antik davrda (miloddan avvalgi 1-ming yillikdan) aholi yashaganligini tasdiqlaydi. Hozir aholi punkti bo‘lgan Jahri qishlog‘i katta rivoj topdi. Bu taraqqiyot natijasida Jahri avtonom respublikada Sovet hokimiyati oʻrnatilgandan keyin tashkil etilgan tumanlardan biri – 20 qishloqdan iborat Jahri tumanining markaziga aylandi. Qishloq aholisi Naxchivon viloyatining ijtimoiy-siyosiy hayotida yaqindan va faol ishtirok etgan. Naxchivon hududini arman tajovuzidan himoya qilishda jahriliylardan Karbalayiy Abbos, Kalba Karim, Mashadi Abbos kabi kishilar muhim rol o‘ynagan. O‘shanda arman tajovuzini qaytarish uchun tuzilgan ko‘ngilli batalonlardan biri Kalba Karim boshchiligidagi jahrillik yoshlardan iborat edi. Ikkinchi jahon urushi yillarida Sovet Ittifoqi Qahramoni unvonini olgan naxchivonlik uch kishidan biri – G‘azanfar Akbarov Jahrili edi. Jahri shaharchasi birinchi va ikkinchi Qorabog' urushida 8 nafar shahid berdi. Qorabog‘ urushidagi qahramonliklari uchun ko‘plab orden va medallar bilan taqdirlangan. Ikkinchi Qorabog‘ urushida “G‘alaba” ordeni bilan taqdirlangan 33 kishidan biri Samir Mammadov Jahrining shogirdidir Ma’lumki, 2026-yil mamlakatimizda “Shaharlashtirish va arxitektura yili”dir. Naxchivan me’morchiligi diniy va dunyoviy unsurlarning birligi bilan ham diqqatni tortadi. Bu haqda nima deya olasiz? Ha, Ozarbayjon Respublikasi Prezidenti Ilhom Aliyev tomonidan 2025-yil 22-dekabrda imzolangan Farmon bilan 2026-yil Ozarbayjon Respublikasida “Shaharsozlik va arxitektura yili” deb e’lon qilindi.Ma’lumki, Ozarbayjon xalqi shaharsozlik va arxitektura sohasida buyuk va mustahkam an’analarga ega. Ushbu an'analarning tarixi ming yillar bilan o'lchanadi. Ozarbayjon, ayniqsa, uning qadimiy madaniyat markazlaridan biri boʻlgan Naxchivon viloyatida dastlabki shahar madaniyati vujudga kelgan va atrof-muhitga yoyilgan markaz boʻlgani fanda allaqachon isbotlangan. Besh ming yil muqaddam bu hududda Naxchivon shahri misolida vujudga kelgan birlamchi shahar madaniyati boshqa mamlakatlarda shaharlarning shakllanishida, boshqacha aytganda, urbanizatsiya jarayonining rivojlanishida muhim rol o‘ynagan. Ozarbayjonda muhim savdo yo‘llari o‘tgan yirik va go‘zal shaharlarning shakllanishi va rivojlanishida ozarbayjon-turk me’morchilik an’analarining o‘rni va ta’sirini alohida ta’kidlash lozim. Natijada butun Ozarbayjon hududida me’morchilik yuksak darajada rivojlandi, bu yerda hatto yirik me’morchilik maktablari (Aran, Shirvan-Absheron, Naxchivon va boshqalar) vujudga keldi. Bu meʼmorchilik maktablarida jahon meʼmorchiligi tarixiga qoʻshilgan qimmatli hissa boʻlgan koʻplab ajoyib obidalar barpo etildi, oʻsha obidalarni barpo etgan atoqli meʼmorlar yetishib chiqdi. Buni Ozarbayjon me’morchiligining eng ajoyib tarmoqlaridan biri bo‘lgan Naxchivan maktabi misolida yaqqol ko‘ramiz. Bu maktab me’morchilik tariximizga Ajami Abubakr o‘g‘li Naxchivoniy (XII asr), Amiruddin Mas’ud Naxchivoniy (XII asr), Xoja Jamoliddin (XII-XIII asrlar), Ahmad Ayyub o‘g‘li Al-Hofiz Naxchivoniy (XIII-XIV asrlar) va boshqalar kabi daho me’morlarni bergan. Bu meʼmorlar orasida maktablar yaratganlar, oʻrnatgan obidalari orqali atrofdagi mamlakatlar meʼmorchiligiga kuchli taʼsir koʻrsatganlar, iz qoldirganlar bor edi. Masalan, Naxchivan me’morchilik maktabining asoschisi hisoblangan Ajami Naxchivoniyga Anadolu, Eron, Turkiston va boshqalar ta’sir etgan hududlarni qamrab olgan Savolning ikkinchi qismiga kelsak, shuni aytishim mumkinki, VII asr o‘rtalarida aholimiz islom dinini qabul qilgandan so‘ng Ozarbayjon o‘zining barcha ilm-fan va madaniy yutuqlari bilan birga vujudga kelayotgan umumiy islom madaniyatiga kirib, uning bir qismiga aylandi. Bundan arxitektura namunalari, keyinchalik yaratilgan boshqa asarlar kabi, umumturkiy an'analarni saqlab qolish bilan birga, islomiy mazmunni ham o'z ichiga ola boshladi. Umuman olganda, o‘rta asr Ozarbayjon madaniyatini islomdan tashqarida tasavvur etib bo‘lmaydi. 2009-yilda Boku shahri, 2018-yilda Naxchivon shahri Islom madaniyati poytaxti etib saylangani ham shundan Naxchivan davlat universiteti kecha va bugun... Nima o‘zgardi, janob Hojifahriddin? Yuqorida aytib o‘tganimdek, men Naxchivan davlat universiteti bitiruvchisiman. Universitetda 1995 yildan beri ishlab kelaman. Shu yerda doktorlik dissertatsiyasini himoya qilib, dotsent va professor ilmiy unvonlarini oldim. 2007-yilda AMEA Naxchivan bo‘limi Tarix, etnografiya va arxeologiya institutiga direktor etib tayinlangan bo‘lsam-da, o‘zim uchun juda qadrli bo‘lgan ushbu oliy ta’lim dargohi bilan aloqam uzilmadi va u yerda 0,5 marta professor lavozimida ishladim. Hozirda universitetda maslahatchi-professor lavozimida ishlayman. Shu bois universitetda amalga oshirilayotgan maqsadli va tizimli ishlarni izchil nazorat qilish imkoniga ega bo‘ldim. 1967-yil 1-sentyabrda 103 nafar talaba va 3 nafar oʻqituvchi bilan oʻz faoliyatini boshlagan filial katta taraqqiyot yoʻlidan bordi, 1972-yilda Davlat pedagogika instituti, 1990-yilda esa Davlat universitetiga aylandi. Shuni alohida ta’kidlashni istardimki, mazkur oliy ta’lim dargohida universitetning ilk bitiruvchilaridan biri, akademik Iso Habibbeli rektorligi davrida boshlangan taraqqiyot va targ‘ibot ishlari universitetning yana bir talabasi Elbrus Isayev rektorligi davrida yanada jadallashgan. Doimiy rivojlanib borayotgan universitet hech qachon hozirgi darajasida bo'lmagan. Hozirda universitetda 10 ta fakultet, chet ellik talabalar bilan ishlash dekanati, 45 kafedra, elektron ilmiy kutubxona, magistratura va doktorantura markazi, 2 ta ilmiy-tadqiqot instituti, 3 ta kollej, gimnaziya, Xalqaro Kembrij maktabi, 12 mingga yaqin talabalar, aspirantlar, rezidentlar, 600 dan ortiq fan doktorlari, professor-oʻqituvchilari (professorlari, professor-oʻqituvchilari) mavjud. Ulardan 200 nafari falsafa fanlari doktori, 20 nafari falsafa fanlari doktori, 2 nafari AMEAning haqiqiy aʼzosi, 5 nafari muxbir aʼzo), televideniye, radio, 3 ta internet markazi, “Ilmiy asarlar” jurnali, gazeta, nashriyot, bir qancha muzeylar, mehmon uyi, talabalar uyi, yirik xalqaro oliy oʻquv yurtiga, professor-oʻqituvchilar va professor-oʻqituvchilardan koʻproqqa aylandi. professorlar. Universitetda bakalavriat, magistratura, doktorantura va rezidentura bosqichlarida jami 250 ta mutaxassislik tayyorlanmoqda. Universitetda 20 xil davlatdan 1800 dan ortiq chet ellik talabalar tahsil olmoqda va bu borada universitet Ozarbayjon oliy maktablari orasida yetakchi hisoblanadi. 1971-yilda Naxchivan filialini 105 nafar, 2025-yilda esa bu raqam 2198 nafarni tamomlagan Mubolag'asiz aytishim mumkinki, deyarli har hafta Universitetda birinchi bo'lib qolmoqda, shunchalik ko'p yangiliklar va muvaffaqiyatlarga erishilmoqdaki, bu haqdagi barcha yangiliklarni kuzatib bo'lmaydi. Bu tadbirlar orasida yoshlarni ona Vatanga muhabbat, vatanparvarlik ruhida tarbiyalash yo‘nalishida o‘tkazilayotgan tadbirlar alohida o‘rin tutadi. Ana shunday tadbirlar qatorida 2023-yilda universitetda, 2024-yilda Batabatda oʻtkazilgan “Gʻarbiy Ozarbayjonga qaytish” festival-kongressi hatto Armanistonda ham katta taʼsir koʻrsatdi. Yoki joriy yilning aprel oyi oxirida universitet rektori Elbrus Isayevning Xitoy Xalq Respublikasiga tashrifi chog‘ida o‘tkazilgan uchrashuvlar, amalga oshirilgan ishlar, tuzilgan shartnomalar, hatto Xitoy telekanallarida Naxchivon davlat universiteti haqida reportaj taqdim etilishi va hokazo... Bunday ishlar har bir naxchivanlik qalbida g‘urur va iftixor uyg‘otadi. Bunday ko‘rsatkichlarga ko‘ra universitet nafaqat Ozarbayjon, balki qo‘shni davlatlar va jahonning rivojlangan oliy ta’lim muassasalaridan biriga aylandi. Bularning barchasi ta’lim sohasiga ko‘rsatilayotgan yuksak davlat g‘amxo‘rligi samarasida ro‘y berdi. Universitet rektori Elbrus Isayev ko‘rsatilayotgan davlat g‘amxo‘rligidan unumli foydalanib, Naxchivon davlat universitetini ilg‘or oliy o‘quv yurtlaridan biriga aylantira oldi, tom ma’noda zamonaviy universitetni shakllantirishga erishdi. Juda samimiy va ishbilarmon jamoa tuza olgan Elbrus Isayev zamonaviy rektor qanday fazilatlarga ega bo‘lishi kerakligini misol qilib ko‘rsatdi. Albatta, bularning barchasi meni universitetning birinchi talabasi va talabasi sifatida xursand qiladi va faxrlanadi Sizningcha, hozirda NDU auditoriyalarida siz kabi kelajakning buyuk olimlari tayyorlanmoqdami? Talabalarimiz haqida nima deya olasiz? Albatta, bunga shubha qilish uchun hech qanday sabab yo'q asos yo'q. Tarixan Naxchivan Ozarbayjonning eng rivojlangan ilm-fan, ta’lim va madaniyat markazlaridan biri bo‘lgan. Naxchivan aholisi qadim va oʻrta asrlardan boshlab Ozarbayjon davlatchiligiga, ilm-fani va madaniyatiga buyuk siymolar bergan. Bu jarayon hali ham davom etmoqda. Shuni ta’kidlashni istardimki, universitetning “Tarix” fakultetining 1971-yildagi birinchi bitiruvidan boshlab 2 nafar AMEA muxbir a’zosi, 1 nafar fan doktori, 2 nafar falsafa fanlari doktori bo‘ldi. Joriy yilning 17 aprel kuni NDU Talabalar ilmiy jamiyati (TAJ) tomonidan o‘tkazilgan ilmiy-tadqiqot ishlarining dastlabki anjumanida qayd etilgan muvaffaqiyatlar kelajakka nekbinlik bilan qarashga to‘la asos bo‘lmoqda. Ma'lumki, oliy o'quv yurtlari talabalarining 24,2 foizi (1700 kishi) o'quv yilida ilmiy tadqiqot ishlari bilan shug'ullanadi. Universitetda olib borilayotgan ishlardan kelib chiqib aytish mumkinki, talabalar hatto Scopus, Web of Science va boshqa nufuzli jurnallarda maqolalar chop etgan bo‘lsa, bugungi tadqiqotchi talabalar juda ko‘zga ko‘ringan olimlar bo‘lib yetishadi Va nihoyat, ilm-fan yo'lida rivojlanayotgan yoshlarga maslahatlaringizni bilmoqchiman Naxchivan davlat universiteti talabalari misolida ishonch bilan ayta olamanki, Ozarbayjonda, jumladan, qadimiy madaniyat markazlaridan biri Naxchivonda juda umidli, umidli yoshlar yetishib chiqmoqda. Yoshlarga eng muhim maslahatim shuki, ular yaxshi o‘qishdan tashqari ko‘p kitob o‘qishlari, kasbiy bilimlarini oshirishlari, xalqimiz tarixi, adabiyoti, madaniyatini chuqur o‘rganishlari kerak. Chunki tarixni, adabiyotni, madaniyatni bilmagan odam o‘z mutaxassisligini qanchalik chuqur bilmasin, o‘z kasbining yetuk mutaxassisi bo‘lib yetishsa ham, uni yaxshi ziyoli, fuqaro deb bo‘lmaydi. Buning uchun siz ko'p o'qishingiz kerak. Biroq, ayrim yoshlarimiz bu muhim jihatning qadriga etmaydi, kitob o‘qimaydi, badiiy adabiyotdan zavq olishni bilmaydi. Menimcha, hech qanday internet yoki boshqa elektron vositalar kitob o‘rnini bosa olmaydi. Shuning uchun kitoblardan foydalanish kerak Men til masalasiga to‘xtalib o‘tmoqchiman. Yoshligimizda rus tilini bilish zarur bo‘lgan bo‘lsa, bu talab hozirgi zamonda o‘z o‘rnini ingliz va boshqa xorijiy tillarga bo‘shatib berdi. Albatta, bu juda yaxshi va muhim. Qanchalik ko'p til bilsangiz, shuncha yaxshi. Ko‘pchilik yoshlarimiz til o‘rganishga katta qiziqish bildirayotgani, muvaffaqiyat qozonayotgani g‘ururlanarli. Biroq, chet tillarga bo'lgan qiziqish ona tilimizni ikkinchi o'ringa qo'ymasligiga e'tibor qaratish lozim. Shuni unutmaslik kerakki, har bir bilimdon, o‘z ishining ustasi bo‘lgan mutaxassis, avvalambor, o‘z tilini yaxshi bilishi, xalqimizning milliy-ma’naviy qadriyatlari, mentalitetiga yuksak hurmat va ehtirom bilan munosabatda bo‘lishi, ularni asrab-avaylash, asrab-avaylash, targ‘ib etish va kelajak avlodga yetkaza bilishi zarur. Har bir inson o‘zining ozarbayjonlik, Ozarbayjon fuqarosi ekanligini hech qachon unutmasligi, Milliy yetakchi Haydar Aliyev ta’kidlaganidek, u mansub xalq bilan faxrlanishi kerak