Ozarbayjon me’morchiligining yorqin yulduzi: Mo‘mina Xotun qabri

Bu yodgorlik durdona asari, hunarmandchilik mo‘jizasidir. U ming yilliklarning yashirin sirlarini, tarixiy faktlarni so‘zlab beradi, ulug‘vorligi, o‘zini tutishi bilan hayratga soladi. Sodiq ayolning nomi yuksak va ulug‘dir. Bu nomda sevgi va muhabbat tuyg'ulari yashiringan. Bu nom XII asr tarixida, xalqimiz xotirasida muhrlanib qolgan. Mo‘mina Xotun o‘z xalqi, teran aqli, iste’dodi bilan ajralib turgan diplomat edi. U Ozarbayjon Otabay davlatining birinchi xonimi, Shamseddin Eldenizning rafiqasi, Muhammad Jahon Pahlavon va Gizil Arslonning onasi edi Ozarbayjon Otabeylar davlatining asoschisi Shamseddin Eldeniz tomonidan vafot etgan rafiqasi xotirasiga o‘rnatilgan Mo‘mina Xotun maqbarasi o‘z davrining kuchli ayoli, hukmdor onasiga berilgan qadr-qimmat va cheksiz mehrning abadiy ramzidir. 1186-yilda qurilgan yodgorlikning sakkiz qirrali tuzilishi, undagi geometrik va gul naqshlari ayol ruhining nafisligi va nafosatini ifodalaydi. Yodgorlikning balandligi musulmon Sharqida ayol shaxsi qanchalik yuksak ekanini ko‘rsatadi. Uning firuza rangli koshinlari va murakkab bezaklari ayol go'zalligiga berilgan qadr-qimmatning vizual isboti sifatida ko'zni qamashtiradi. Yodgorlikda kufiy yozuvida: “Ketamiz, ammo boquvchi qoladi, O‘lamiz, ish qoladi xotira!”. Mo‘mina Xotunning so‘zlari hech qachon eskirmaydigan, o‘z borligi bilan hududni tanib, ulug‘layotgan obidalar xalq xotirasi va tarixida hamisha saqlanib qolishidan dalolat beradi. Bu yodgorlik Naxchivonga kelgan xorijlik mehmonlarni mehr-muhabbat, ayol nazokati, onalik muqaddasligi, ayollik baxti timsoli sifatida hayratga soladi, bu tosh xotirasiga o‘tadi Ozarbayjon me’morchiligida quyoshdek charaqlab turgan Memar Ajamiy ijodining quyoshi aynan Xudovand ona qabridir. Qabrga qarasangiz, hayratingizni yashirolmaysiz. Mo‘mina Xotun har faslda go‘zal. Bugun va kelajakda ko'plab ozarbayjonlik va jahon me'morlari ijodi uchun ilhom manbai. Mo‘mina Xotun islom me’morchiligida o‘zining eng yuksak va eng nozik kompozitsiyasi bilan ajralib turadigan uzoq umr ko‘rgan qabrdir. Bu yodgorlik nafaqat badiiy tafakkur teranligi, nafosat nafosat, balki muhandislik dahosi tomonidan ham katta matematik bilim va boy ijodiy tajriba asosida qurilgan. Bu haqda 1999-yil 14-oktabrda milliy me’morchiligimizning ushbu muhtasham obidasiga tashrifi chog‘ida umummilliy lider Haydar Aliyev aytgan edi: “...Bu yodgorlikning hech qanday bahosi yo‘q. Mo‘mina Xat qabri XII asrda, o‘rta asrlarda Ozarbayjon madaniyati naqadar boy bo‘lganini, haqiqatdan ham u buyuk me’morchilik maktabi bo‘lganini ko‘rsatadi. Uning me’morchiligi, me’morchiligi, me’morchiligi, me’morchiligi, hattoki, biz uchun qadriyati, hattoki biz uchun ham qadriyati kattaroq, bu Ozarbayjonning qadimiy davlat ekanligini ko‘rsatibgina qolmay, balki davlatchilikning naqadar boy va kuchli ekanligini ko‘rsatadi”. Buyuk Yo‘lboshchining ushbu tashrifidan so‘ng uning ko‘rsatmalari bilan yodgorlik tubdan qayta tiklandi, bu qadam xalqimizning boy tarixi, madaniyati, tarixiy ildizlariga qaytishda, uni anglashda muhim ahamiyat kasb etdi Boy joylashuvi, kompozitsion tuzilishi, me’moriy shakl va usullari bilan e’tiborni tortadigan qabr qizil diorit qoya toshlari bilan qoplangan poydevor ustiga qad ko‘targan. Yodgorlikning qarama-qarshi burchaklari yulduzsimon gʻisht qovurgʻalar bilan oʻralgan boʻlib, ichki yuzalari bir-birini takrorlamaydigan murakkab geometrik naqshlar bilan qoplangan boʻlib, nafosat birligi va tasviriy teranlikni oʻzida jamlagan. Yuz va uchli kamarlarni bezashda qo'llaniladigan yorqin ko'k-turkuaz marmar g'ishtlar pishgan g'ishtning umumiy qizg'ish rangi fonida samarali urg'u va birikmalar hosil qiladi. Stalaktitlar birinchi marta Mo‘mina Xotun qabrida minora qabrlarida karniz kamar sifatida ishlatilgan Bu marvarid Sharq meʼmorchiligi maktabi boʻlib ham xizmat qilgan. Keyinchalik Ajamiy ijodi ta’sirida qurilgan XIII asrga oid Guliston maqbarasi, XIV asrda qurilgan Qorabog‘ maqbaralari, shuningdek, Barda va Salmas qabrlari, Istanbuldagi turk muhandis-me’mori Sino tomonidan loyihalashtirilgan maqbaralar bugun ham butun dunyoni hayratga solmoqda Ozarbayjon me’morchiligining noyob va noyob yodgorliklaridan biri sifatida ushbu ulug‘vor va ulug‘vor yodgorlik 1998-yil 30-sentabrda YuNESKOning shoshilinch muhofazaga muhtoj moddiy va madaniy merosning dastlabki ro‘yxatiga “Naxchivan maqbaralari”ga kiritilgan Milliy lider Haydar Aliyev: "Naxchivan hududini oladigan bo'lsak, bu kichik hududda jahon darajasidagi tarixiy-me'moriy yodgorliklar juda ko'p. Ularni Ozarbayjonning ko'p viloyatlarida uchratib bo'lmaydi. Lekin mana ular. Ular yuzlab yillar davomida turib, yashab kelishgan", dedi. Mo‘mina xotun maqbarasi ham xalqimizning boy tarixi va madaniyatidir o‘rnak bo‘lib yashaydi va Naxchivon zamini ijodkorlarining zakovati bilan dunyoni yana bir bor hayratga soladi O‘tgan yili YUNESKO doirasida Ozarbayjonning atoqli arxitektori Akami Naxchivaniy tavalludining 900 yilligi nishonlanishi, Prezident Ilhom Aliyevning tegishli farmoni bilan 2026-yilning “Shaharsozlik va arxitektura yili” deb e’lon qilinishi xalqimiz tarixiy shaharsozlik va me’morchiligimizni asrab-avaylash, arxitektura va me’morchiligimizni asrab-avaylashda keng imkoniyatlar yaratdi. Ozarbayjon me’morchiligida iz qoldirgan va yo‘l ochgan Akamiy Naxchivaniy merosini o‘rganish. Yaqinda Naxchivon shahrida “Shaharsozlik va arxitektura yili” hamda Ajami Naxchivon tavalludining 900 yilligi doirasida bo‘lib o‘tadigan “Ajami Naxchivoniy: Naxchivan me’morchilik maktabi va an’analari” mavzusidagi respublika ilmiy anjumani bu borada muhim ahamiyat kasb etadi. Shuningdek, Ozarbayjon Respublikasi Prezidentining “Naxchivon shahrida joylashgan Mo‘mina Xotun qabrini restavratsiya qilish va konservatsiya qilish uchun mablag‘ ajratish to‘g‘risida”gi tegishli farmoni davlatimiz tomonidan tarixiy merosimizga bo‘lgan g‘amxo‘rlikning yorqin ifodasidir. Tarixiy-madaniy merosimizni asrab-avaylash har birimizning fuqarolik burchimizdir