Ozarbayjon iqtisodiyotini nimalar kutmoqda... - Ali Masimli bilan suhbat

Milliy Majlisning Iqtisodiy siyosat, sanoat va tadbirkorlik qo‘mitasi a’zosi, iqtisodchi, Bosh vazir vazifasini bajaruvchi Ali Masimli Modern.az saytiga keng intervyu berdi. (Suhbatning oldingi qismlari: Kadrlar taqdirini vazir qalam bilan hal qilmasligi kerak - I qism Boku viloyatlardan juda farq qiladi - II qism) Mintaqaviy iqtisodiy rivojlanish nuqtai nazaridan Ozarbayjonning turli mintaqalari o'rtasidagi farqlarni qanday baholaysiz? Ushbu farqlarni kamaytirish uchun qanday mexanizmlarni qo'llash kerak? Boku va mintaqalar oʻrtasidagi tafovutlarni kamaytirish va mintaqalararo iqtisodiy muvozanatni taʼminlash mamlakatimiz barqaror rivojlanishining muhim shartlaridan biridir. Hududlarning mutanosib ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishini ta’minlash bilan bir qatorda, barqaror hududiy rivojlanish iqtisodiy o‘sish va ishlab chiqaruvchi kuchlarni oqilona taqsimlash orqali aholi turmush darajasi va sifatidagi tafovutlarni kamaytirish, fuqarolarning salohiyatini ro‘yobga chiqarish uchun teng imkoniyatlar yaratish va yashash joyidan qat’i nazar, qulay yashash sharoitlarini yaratish imkonini beradi Hozirgi vaziyatni hisobga oladigan bo'lsak, Boku va mintaqalar o'rtasidagi ijtimoiy-iqtisodiy tafovutlar ancha keskin. Bir tomonda Ozarbayjon hududining atigi 2,5 foizini egallagan, lekin mamlakat iqtisodiyotida 70 foiz va undan ortiq ulushga ega Boku joylashgan. Boshqa tomondan, mamlakatimiz hududining 97,5 foizini egallagan va katta salohiyatga ega bo‘lishiga qaramay, iqtisodiyotdagi ulushi atigi 30 foiz va undan kam bo‘lgan hududlar ham bor Hududlarning umumiy mahsulot hajmida, ayniqsa, sanoat ishlab chiqarishida, davlat byudjetini shakllantirishda, kredit bilan ta’minlashda va ijtimoiy xizmatlar ko‘rsatishda salmog‘i hali ham past Bu borada hududlarni rivojlantirish mamlakatimizda amalga oshirilayotgan ijtimoiy-iqtisodiy siyosatning muhim yo‘nalishlaridan biridir. Boku va mintaqalar oʻrtasidagi tafovutlarni kamaytirish va mutanosib rivojlanishni taʼminlash maqsadida 2004-2008, 2009-2013, 2014-2018 va 2019-2023-yillarni qamrab olgan toʻrtta davlat dasturi amalga oshirildi So‘nggi 20 yilda hududlarga 104 milliard manat sarmoya kiritildi. Rasmiy maʼlumotlarga koʻra, soʻnggi 20 yilda hududlarni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishga qaratilgan ushbu dasturlar doirasida hududlarga 104 milliard manat sarmoya kiritildi. Ushbu mablag‘larning asosiy qismi infratuzilma loyihalariga yo‘naltirildi va buning natijasida hududlarning ijtimoiy, kommunal, kommunikatsiya va transport infratuzilmasi sezilarli darajada yaxshilandi. Bu loyihalar hududlarni rivojlantirishda muhim asos bo‘ldi. Biroq xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, infratuzilmani yaratish dastlabki va muhim shart bo‘lsa-da, o‘z-o‘zidan yetarli emas. Shu bilan birga, mahalliy davlat hokimiyati organlarining, ayniqsa, o‘zini o‘zi boshqarish organlarining samarali tizimini rivojlantirish, mahalliy ishlab chiqarishni rag‘batlantirish uchun yetarli sarmoyaviy imkoniyatlar yaratish, qulay ishbilarmonlik muhitini yaratish ham zarur Ishbilarmonlik muhitini yaxshilash real sektorga investitsiyalarni sezilarli darajada oshirish, yangi korxonalar va ish o‘rinlarini yaratish, aholi bandligini oshirish va hududlarda qashshoqlikni kamaytirish imkonini beradi Ozarbayjonni 2030-yilgacha ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning Milliy ustuvor yo‘nalishlarida Boku va mintaqalar o‘rtasidagi tafovutlarni kamaytirish va mutanosib rivojlanishni ta’minlash alohida o‘rin tutadi.Ushbu hujjatda ikkinchi ustuvor yo‘nalish sifatida belgilangan “dinamik, inklyuziv va ijtimoiy adolatga asoslangan jamiyat” modelini shakllantirish ana shu maqsadga xizmat qiladi Boku Ozarbayjonning yagona poytaxti emas To‘g‘ri, Boku nafaqat mamlakat poytaxti, balki iqtisodiyot, daromad, bandlik va tadbirkorlikning asosiy markazidir. Rasmiy statistik ma'lumotlarga ko'ra, so'nggi 10 yilda Boku aholisi taxminan 170 ming kishiga yoki 8 foizga o'sdi va 2 million 182 ming kishidan 2,4 million kishiga yaqinlashdi. Ammo, aslida, mamlakat aholisining katta qismi Bokuda istiqomat qiladi. Sanoat ishlab chiqarishining 88,6 foizi Boku va Absheronga, atigi 11,4 foizi boshqa 12 iqtisodiy rayonga to‘g‘ri keladi Shunday qilib, jami sanoat ishlab chiqarishining 88,6 foizi Boku va Absheronga, atigi 11,4 foizi boshqa 12 iqtisodiy rayonga to'g'ri keladi. Hattoki, mamlakatimiz hududining 8 foizdan ortig‘ini egallagan va katta salohiyatga ega Sheki-Zaqotala iqtisodiy rayonining ulushi bor-yo‘g‘i 0,9 foizni tashkil etadi. Shu bilan birga, noneft va gaz sohasida Boku va Absheronning ustunligi davom etmoqda. Umumiy mahsulot ishlab chiqarish va daromadlar bo'yicha u poytaxt viloyatlaridan ancha yuqori oldinda Hududlarda ish haqi oluvchilarning ko‘pchiligi o‘rtacha maoshdan, ko‘pchilik pensionerlar esa o‘rtacha pensiyadan kam maosh oladi. Milliy ustuvor yo‘nalishlar asosida tayyorlangan “2022-2026-yillarni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish strategiyasi”da hududlarda jami ishlab chiqarish hajmini 2021-yildagi 35 foizdan o‘sha davrni qamrab olgan 5 yil ichida 42 foizga yetkazish ko‘zda tutilgan. Bunga erishish uchun Boku va mintaqalar oʻrtasidagi tafovutlarni kamaytirish va mutanosib rivojlanishni taʼminlash boʻyicha samarali choralar koʻrish muhim ahamiyatga ega. Aksariyat viloyatlarda ish haqi respublika o‘rtacha ko‘rsatkichidan 1,6-1,7 barobar, Bokudagidan esa taxminan 2 barobar past. O‘tgan yili mamlakatimizda o‘rtacha ish haqi 1100 manatdan oshgan bo‘lsa-da, viloyatlardagi ish haqi oluvchilarning aksariyati o‘rtacha ish haqidan, ko‘pchilik pensionerlar esa o‘rtacha pensiyadan past daromad oladi Boku va viloyatlar oʻrtasidagi ish haqi farqini samarali chora-tadbirlar koʻrish orqali toʻliq bartaraf etishning iloji boʻlmasa-da, oʻrta istiqbolda bu farqni 1,5 barobarga kamaytirish real koʻrinadi. Ushbu muammoni hal qilishda nafaqat alomatlarga, balki uning asosiy sabablariga qaratilgan choralarni ko'rish muhimdir. Mintaqalardan Bokuga migratsiyaning asosiy sabablari orasida munosib mehnat imkoniyatlarining cheklanganligi, oddiy daromad olish imkoniyatlarining yo‘qligi, yuqori maoshli ishlarning yo‘qligi va boshqaruv muammolari bor Ozod qilingan hududlarda olib borilayotgan ishlarning dastlabki natijalari shuni ko‘rsatadiki, to‘g‘ri xo‘jalik yuritish va samarali sarmoyaviy siyosat qo‘llanilsa, ham ishlab chiqarish, ham daromad darajasi bo‘yicha yuqori natijalarga erishish mumkin. Xonkendi va Shusha misollari buni tasdiqlaydi Hududlar salohiyatini to‘liq ro‘yobga chiqarish, odamlarning mehnat qilishi uchun zarur shart-sharoit yaratish, raqobatbardosh, yuqori maoshli ish o‘rinlarini ochish muhim ahamiyatga ega. Bu chora-tadbirlar mintaqalardan poytaxtga migratsiyani kamaytirishi va shu bilan birga Bokuning transport va infratuzilma yukini ma'lum darajada kamaytirishi mumkin Turistik xizmatlar aholining keng doirasi uchun ochiq bo'lishi kerak. Turizmni rivojlantirish Boku va mintaqalar o'rtasidagi farqlarni kamaytirishda muhim rol o'ynashi mumkin. Ozarbayjonning sayyohlik salohiyatidan samaraliroq foydalanish uchun ikkita asosiy yo‘nalishga e’tibor qaratish lozim Birinchidan, turistik xizmatlar aholining keng doirasi uchun ochiq bo‘lishi kerak, shunda ko‘proq fuqarolar bu imkoniyatlardan foydalanishlari mumkin Ikkinchidan, nafaqat mintaqa va qo‘shni davlatlar, balki jahon miqyosida ham raqobatbardosh turizm majmualari yaratilishi kerak Shu maqsadda raqobat muhitini shakllantirish, narxlarni optimallashtirish, xizmat ko‘rsatish sifatini oshirish, logistika muammolarini bartaraf etish, turizm imkoniyatlarini samarali targ‘ib qilish borasida kompleks chora-tadbirlarni amalga oshirish muhim ahamiyatga ega. Tabiatni muhofaza qilish, turizm-rekreatsiya zonalarini rivojlantirish va xizmat ko‘rsatish sifatini oshirish hududlardagi mavjud resurslardan yanada samarali foydalanish, yangi ish o‘rinlari yaratish va aholi farovonligini oshirish imkonini bermoqda Turizmning rivojlanishi munosabati bilan xalq hunarmandchiligi, suvenirlar ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatish sohalarining kengayishi ham qo‘shimcha iqtisodiy samara bermoqda. Bu mamlakatga valyuta oqimini ko‘paytirish bilan birga aholi bandligini kengaytirish va kambag‘allikni kamaytirishga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Ayniqsa, Qorabog‘ mintaqasi, shuningdek, Sheki-Zog‘atola kabi viloyatlar katta sayyohlik salohiyatiga ega. Gaxning Ilisu qishlog‘i, Mamirli sharsharasi joylashgan Lekit qishlog‘i, Lekit-Ko‘tuklu, Saribosh, Gashgachay, Armudlu, Gum, Gulluk va boshqa hududlarda xalqaro darajadagi turizm va dam olish majmualarini yaratish mumkin Shu bilan birga, Shekining Bosh Go‘ynuk, Shin, Bosh Layiski va Kish qishloqlari ham turizm uchun qulay hudud hisoblanadi. Bu salohiyatdan foydalanishda infratuzilma loyihalarini rivojlantirish, yo‘llarni ta’mirlash, ko‘prik qurish, gazlashtirish va boshqa xizmatlar ko‘rsatish alohida ahamiyat kasb etmoqda. Shu bilan birga, ekologik muvozanatni saqlash, o‘rmonlarni tiklash, tuproq eroziyasining oldini olish, biologik xilma-xillikni muhofaza qilish chora-tadbirlarini kuchaytirish muhim ahamiyatga ega Mahalliy xomashyoga asoslangan tarmoqlarni kengaytirish kerak Hududlarda muqobil iqtisodiy markazlar tashkil etish ham muhim ahamiyatga ega. Ganja, Mingachevir, Sheki, Lankaran, Agdam, Guba va boshqa shaharlarni sanoat va agrosanoat markazlari sifatida rivojlantirish orqali hududlarning iqtisodiy salohiyatini oshirish mumkin. Masalan, 70 mingga yaqin aholi istiqomat qiladigan Sheki shahrining rivojlanishi umuman Sheki-Zaqotala iqtisodiy okrugi (600 mingdan ortiq aholi) va uning atrofidagi hududlarda iqtisodiy faollikning oshishiga jiddiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin Hududlarda qishloq xo‘jaligi samaradorligini oshirish, agrosanoat integratsiyasini kuchaytirish ham muhim ahamiyatga ega. Mahalliy xomashyo, oziq-ovqat sanoati, yengil sanoat, qurilish materiallari ishlab chiqarish, mebel, qayta ishlash sanoati va boshqa yo‘nalishlarda ishlab chiqarish yo‘nalishlarining rivojlanishi hududlarning iqtisodiy salohiyatini oshirmoqda. Mahalliy xomashyoni qayta ishlash chuqurligini oshirish, bu borada yangi korxonalar tashkil etish alohida ahamiyatga ega. Istiqbolli investisiya loyihalarini amalga oshirish bilan hududlarda sanoat markazlari va muqobil mehnat bozorlarini shakllantirish mumkin. Bu esa iqtisodiy faollikning poytaxtdan hududlarga yo‘naltirilishiga, aholi turmush sifatining oshishiga olib keladi. Hududlarda sanoat parklari, agroparklar va boshqa iqtisodiy tuzilmalarning rivojlanishi ularning resurs salohiyatidan yanada samarali foydalanish imkonini bermoqda. Bu ham yuqori texnologiyali ishlab chiqarishni kengaytirish uchun sharoit yaratmoqda Shu bilan birga, kichik va o‘rta biznesni rivojlantirishni rag‘batlantirish, qishloqda tadbirkorlikni kengaytirish, agroshaharlar va “aqlli qishloq” loyihalarini amalga oshirish hududlarda turmush darajasini sezilarli darajada yaxshilash imkonini beradi. Hududlar rivojlanishini davlat tomonidan tartibga solish mexanizmlarini takomillashtirish, davlat-xususiy sheriklikni kuchaytirish, mahalliy ijro etuvchi va o‘zini o‘zi boshqarish organlarining aholi bilan hamkorligini oshirish zarur. Bu yo‘nalishdagi tashabbuslarni raqobatbardosh moliyalashtirish, mahalliy byudjetlarni shakllantirishda jamoatchilik ishtirokini ta’minlash va mahalliy hamjamiyat loyihalarini qo‘llab-quvvatlash hududlarda iqtisodiy faollikni oshirishga muhim hissa qo‘shishi mumkin Ozarbayjonning yaqin 10-15 yilga moʻljallangan iqtisodiy rivojlanish strategiyasini qanday koʻrasiz? Asosiy ustuvorliklar nima bo'lishi kerak? Ozarbayjon o‘zining hududiy yaxlitligini tiklash va suverenitetini ta’minlash orqali ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotga tahdid solayotgan eng muhim tahdidlardan birini bartaraf etdi. Ozarbayjon bu urushdan nafaqat g‘olib davlat, balki katta maqsadlarga erishishga qodir davlat sifatida chiqdi. Bu salohiyatni to‘liq ro‘yobga chiqarish milliy xavfsizligimizning muhim tarkibiy qismi bo‘lgan iqtisodiy xavfsizligimizni yuqori darajada ta’minlashni taqozo etadi. Bu masalaning optimal yechimi Ozarbayjonning uzoq muddatli ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishining asosiy ta’minlovchisi hisoblanadi Iqtisodiy xavfsizlik iqtisodiyotning shunday asosiy tarkibiy qismi bo‘lib, uning har tomonlama ta’minlanishi mamlakat milliy manfaatlarini himoya qilishda yetakchi rol o‘ynaydi. Mashhur mutafakkir Ibn Xaldun davlat va iqtisod o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlar haqida ta’kidlaganidek, ziyoli davlatlar davlatning zaiflashuv sabablarini iqtisodiy masalalarda izlashlari kerak. Shu nuqtai nazardan qaraganda, Ozarbayjonning o‘z salohiyatiga mos darajada kuchli iqtisodiyotga ega davlat qurish va xalqaro reytinglarda o‘z o‘rnini sezilarli darajada yaxshilash imkoniyatlari ancha kengdir Mustaqillik yillari tajribasi, Vatan urushi natijalari va undan keyingi davrda yuzaga kelgan mintaqaviy voqeliklar milliy xavfsizlikni ta’minlash iqtisodiy xavfsizlikni mustahkamlashga bevosita ta’sir etishini ko‘rsatmoqda. Iqtisodiy xavfsizlikning asosiy mezonlari, iqtisodiy o‘sish sur’atlari, sanoatda zamonaviy texnologiyalarning ulushi, investisiyalar darajasi, iste’mol tovarlari va ayniqsa, oziq-ovqat mahsulotlari importiga bog‘liqlik, aholi bandligi va ishsizlik darajasi, aholi turmush darajasi va boshqa ko‘rsatkichlar mamlakatimizning umumiy rivojlanish darajasini mustahkamlashda muhim ahamiyat kasb etmoqda. Shu munosabat bilan iqtisodiy xavfsizlikni ta’minlash Ozarbayjonning yaqin 10-15 yilga mo‘ljallangan iqtisodiy rivojlanish strategiyasining asosiy ustuvor yo‘nalishlaridan biri bo‘lishi kerak Hozirgi vaqtda dunyo tartibi tez o'zgarmoqda va buni oldindan aytish qiyin bo'lib bormoqda. Bunday vaziyatda tezlik omili asosiy hal qiluvchi omilga aylandi. Ozarbayjonning ozod qilingan hududlarida qisqa muddatda amalga oshirilgan yirik loyihalar bu omilning ahamiyatini yaqqol namoyon etmoqda. Binobarin, islohotlarni chuqurlashtirish va tizimli yondashuv bilan tezlik omilini birinchi o‘ringa olib chiqish evaziga yaqin 10-15 yil ichida yuqori va barqaror iqtisodiy o‘sishga erishish mumkin. Bu esa barcha fuqarolarning iqtisodiy rivojlanish natijalaridan to‘liqroq foydalanishi uchun sharoit yaratadi 2025-yilda Ozarbayjon iqtisodiyotidagi o‘sish sur’ati keskin pasaydi va 1,4 foizgacha pasaydi Yalpi ichki mahsulot o‘sishining har 1 foizga pasayishi iqtisodiyotga 1,3 milliard manat zarar keltirmoqda 2025 yilda Ozarbayjon iqtisodiyoti 2024 yilda kuzatilgan jadal o'sish traektoriyasidan sekinroq o'sish bosqichiga o'tdi. Shunday qilib, 2025-yilda YaIM o‘sishi 2024-yildagi 4,1 foiz real o‘sish va 3,5 foizlik prognozga nisbatan atigi 1,4 foizni tashkil etdi. Hisob-kitoblarga ko'ra, YaIM o'sishining 1 foiziga erisha olmaslik taxminan 1,3 milliard manat miqdorida qo'shilgan qiymatning yo'qolishini anglatadi Iqtisodiyot vazirligining prognozlariga ko‘ra, 2026-yilda o‘sish 2,9 foizni, Markaziy bank prognozlariga ko‘ra esa 2,4 foizni tashkil etishi kutilmoqda. Xalqaro institutlarning prognozlari ham bu tendentsiyani tasdiqlaydi: XVF 2,1 foiz, Jahon banki 1,8 foiz, Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki esa 2 foiz o‘sishni bashorat qilmoqda. Iqtisodiy o'sish sur'atlarining pasayishida neft qazib olishning 1,6 foizga kamayishi muhim rol o'ynadi. Bundan tashqari, noneft-gaz sektoridagi o‘sish sur’ati 2024-yildagi 6,2 foizdan 2025-yilda 2,7 foizga qisqardi. Bu iqtisodiy o‘sish sur’atlarining sekinlashishiga nafaqat neft tarmog‘idagi pasayish, balki yangi iqtisodiy modelga o‘tish jarayonidagi qiyinchiliklar, islohotlarning tezligi va murakkabligi kabi omillar ham ta’sir ko‘rsatayotganini ko‘rsatadi. Shu bois yangi iqtisodiy modelga o‘tish davrini imkon qadar qisqartirish va iqtisodiyotni jadal o‘sish traektoriyasiga qaytarish hozirda oldinda turgan asosiy vazifalardan biridir Shu nuqtai nazardan, Ozarbayjon uchun Vatan urushidan keyin belgilangan o'rta va uzoq muddatli ustuvorliklar alohida ahamiyatga ega. “Ozarbayjon 2030: ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishning milliy ustuvor yo‘nalishlari” doirasida mamlakatni rivojlantirish yo‘nalishlari barqaror va raqobatbardosh iqtisodiyotni shakllantirish, dinamik, inklyuziv va ijtimoiy adolatga asoslangan jamiyat qurish, raqobatbardosh inson kapitali va innovatsiyalar maydonini rivojlantirish, iqtisodiy faoliyatdan keng ko‘lamli daromad olishni ta’minlash, iqtisodiyotning barqaror va raqobatbardoshligini shakllantirish kabi asosiy maqsadlarga asoslanadi. toza muhitga asoslangan "yashil o'sish" modeli Bu ustuvor yoʻnalishlar BMTning 2030-yilgacha boʻlgan barqaror rivojlanish kun tartibidan kelib chiqadigan majburiyatlarni bajarish nuqtai nazaridan ham muhim boʻlib, Ozarbayjonning global taraqqiyot jarayonlariga mos ravishda taraqqiyotini taʼminlovchi strategik asos boʻlib xizmat qiladi “Ozarbayjon-2030: ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishning milliy ustuvor yo‘nalishlari” asosida “2022-2026-yillarga mo‘ljallangan ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish strategiyasi” ishlab chiqilib, hayotga tatbiq etilmoqda. Mazkur Strategiyaning asosiy yo‘nalishi sifatida barqaror va jadal rivojlanayotgan raqobatbardosh iqtisodiyotni shakllantirishdan tashqari, Milliy ustuvor yo‘nalishlarda boshqa muhim yo‘nalishlar ham o‘z ifodasini topgan. Ayni paytda ushbu hujjatda mamlakatimiz xavfsizligi va mudofaa qobiliyatini mustahkamlash, aholi farovonligini oshirish masalalari alohida ahamiyat kasb etadi O'rtacha yillik iqtisodiy o'sish ko'rsatkichi haqiqatda 2,8 foizga tushib, global darajadan ortda qoldi Strategiyada 2022-2026 yillarda iqtisodiyotning oʻrtacha yillik oʻsish surʼatini 3-4 foiz darajasiga yetkazish koʻzda tutilgan. Biroq, haqiqiy raqamlar shuni ko'rsatadiki, o'sish 2022 yilda 4,6 foiz, 2023 yilda 1,1 foiz, 2024 yilda 4,1 foiz, 2025 yilda 1,4 foiz bo'lib, 2026 yilda 2,9 foiz bo'lishi prognoz qilinmoqda. Bu o'rtacha yillik o'sish sur'ati so'nggi yillardagi o'rtacha global iqtisodiy o'sish sur'atlaridan taxminan 2,8 foiz past ekanligini ko'rsatadi. Bu taqqoslash mamlakatimizda yuqori va barqaror iqtisodiy o‘sish sur’atlariga erishish zarurligini yaqqol ochib beradi 2022-2026 yillarga mo‘ljallangan Strategiyaning mantiqiy davomi sifatida tayyorlangan “2027-2030 yillarda Ozarbayjon Respublikasini ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish strategiyasi” ham barqaror o‘sib borayotgan iqtisodiyotni jadallashtirish, raqobatbardoshlikni oshirish, inklyuziv kapitalni barpo etish, insonparvarlik jamiyatining qayta integratsiyasini rivojlantirish, insonparvarlik jamiyatini qayta integratsiyalashuvi va teraktdan xoli rivojlantirish kabi ustuvor yo‘nalishlar va yo‘nalishlarga asoslanadi. yashil iqtisodiyotni rivojlantirish masalasi birinchi o'ringa qo'yiladi. Bu ustuvorliklar fundamentaldir va kelgusi 10-15 yil davomida dolzarbligicha qoladi Shu nuqtai nazardan qaraganda, yaqin kelajak uchun Ozarbayjonning iqtisodiy rivojlanish modelini “uch omil” tamoyiliga asoslangan optimal rivojlanish modelini amalga oshirishda ko‘ramiz. Ushbu model mamlakatning boy resurs salohiyati, inson kapitali va qulay geografik joylashuvidan kelib chiqadigan integratsiya imkoniyatlaridan foydalanish samaradorligini oshirishni nazarda tutadi. Maqsad - neft omili ustun rol o'ynaydigan modeldan inson kapitaliga o'tish va innovatsion rivojlanish modeliga o‘tishni jadallashtirish va shu asosda yuqori tezlikdagi barqaror iqtisodiy o‘sishga erishishdan iborat Bunday yondashuv neft omilini to‘liq inkor etmaydi, balki iqtisodiyotning asosiy harakatlantiruvchi kuchi sifatida inson kapitali va yuqori texnologiyalarga urg‘u beradi. Jahon tajribasi ham barqaror rivojlanishni tabiiy resurslarning ko‘pligi bilan emas, balki ilm-fan, innovatsiya va texnologik afzalliklar bilan ta’minlashini ko‘rsatmoqda. Shu nuqtai nazardan, “Ozarbayjon Respublikasining 2040 yilgacha barqaror rivojlanish strategiyasi”ni tayyorlash maqsadga muvofiq deb topildi. Bunday strategiyaning asosiy maqsadi insoniy, ilmiy-texnikaviy salohiyatni rivojlantirish, raqamli iqtisodiyotni kengaytirish, samarali bozor institutlarini shakllantirish va resurslardan samarali foydalanish orqali barqaror iqtisodiy rivojlanishni ta’minlashdan iborat Ushbu maqsadlarga erishishda iqtisodiy xavfsizlikni mustahkamlash alohida ahamiyatga ega. Tashqi omillarga minimal darajada bog‘liq bo‘lgan yuqori tezlikda va barqaror iqtisodiy o‘sishni ta’minlashda tarkibiy va institutsional islohotlarni chuqurlashtirish, iqtisodiyotni diversifikatsiya qilish, investisiya muhitini yaxshilash va real raqobat muhitini shakllantirish muhim ahamiyatga ega. Ayni paytda davlat boshqaruvini modernizatsiya qilish, boshqaruv tizimini optimallashtirish va raqamlashtirish, kadrlar salohiyatini mustahkamlash iqtisodiy samaradorlikni oshirishda muhim ahamiyat kasb etmoqda. Zamonaviy davrda institutsionallashtirilgan, raqamlashtirilgan va natijaga yo‘naltirilgan boshqaruv modeli uzoq muddatli barqarorlikning asosiy shartlaridan biriga aylanmoqda Iqtisodiy siyosatning asosiy yo‘nalishlaridan biri inson kapitalini rivojlantirishdir. Bu borada ta’lim, ilm-fan va innovatsiyalarga asoslangan iqtisodiy modelga o‘tish, yoshlar salohiyatini yuksaltirish, aholining ijtimoiy farovonligini oshirish va hayot sifatini yaxshilashga ustuvor ahamiyat qaratish lozim. Raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi, axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining keng qo‘llanilishi, sun’iy intellektning iqtisodiy faoliyatga integratsiyalashuvi iqtisodiy o‘sishning yangi manbalarini shakllantirish imkonini bermoqda. Ozarbayjonning geografik joylashuvi, energiya resurslari va xalqaro hamkorlik imkoniyatlari bu sohada jiddiy afzalliklarni yaratadi va mamlakatning mintaqaviy raqamli markazga aylanishi uchun qulay zamin yaratadi. Shu bilan birga, sanoatlashtirish va import o‘rnini bosuvchi ishlab chiqarishni kengaytirish, yuqori texnologiyali yo‘nalishlarni rivojlantirish va agrosanoat komplekslarini mustahkamlash iqtisodiyot barqarorligini oshirib, eksport imkoniyatlarini kengaytirmoqda YaIMdagi fan xarajatlarining ulushi kritik chegaradan past Fan va iqtisodiyot integratsiyasi alohida e'tiborni talab qiladi. Ayni paytda fan xarajatlarining yalpi ichki mahsulotdagi ulushi 0,2 foiz darajasida, bu kritik chegara – 2 foizdan ancha past. Bu ko‘rsatkichni bosqichma-bosqich oshirish, bilimlar iqtisodiyotini rivojlantirish zarur. Ijtimoiy adolat va yangi yaratilgan qiymatning adolatli taqsimlanishini ta’minlash ham iqtisodiy rivojlanish modelining asosiy tarkibiy qismlaridan biridir. Inson kapitaliga investitsiyalarni ko‘paytirish va aholi turmush darajasini oshirish barqaror rivojlanishning asosiy shartidir. Investitsion siyosatni takomillashtirish ham muhim ahamiyatga ega. Yalpi ichki mahsulotda kapital qo‘yilmalar ulushini hozirgi 16 foizdan 25-30 foizga oshirish, noneft sektoriga investitsiyalarni ko‘paytirish va ularning tarkibini optimallashtirish iqtisodiy o‘sish sur’atlarini jadallashtirishga jiddiy turtki berishi mumkin Tadbirkorlikni, ayniqsa, kichik va o‘rta biznesni rivojlantirish iqtisodiy o‘sishning asosiy harakatlantiruvchi kuchlaridan biridir. Bu borada qulay ishbilarmonlik muhitini yaratish, moliyaviy resurslardan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish va mavjud muammolarni bartaraf etish alohida ahamiyatga ega Hududlarni rivojlantirishni kuchaytirish ham ustuvor yo‘nalishlardan biridir. Hududlar salohiyatini ro‘yobga chiqarish, yangi ish o‘rinlari yaratish, aholi turmush darajasini oshirish, Boku va mintaqalar o‘rtasidagi tafovutlarni kamaytirish inklyuziv rivojlanishning asosiy shartlari sifatida ko‘rilmoqda. Bu barcha chora-tadbirlarning tizimli amalga oshirilishi natijasida Ozarbayjon iqtisodiyotini hozirgi 2-3 foizlik o‘sish traektoriyasidan 5 foiz va undan yuqori darajaga ko‘tarish, barqaror va raqobatbardosh iqtisodiy modelni shakllantirish, mamlakat salohiyatiga mos ravishda aholi turmush darajasini oshirish mumkin