Oy tutilgan tong - hikoyadan parcha

Shahrimizning eng uzun ko‘chasi, eng obod va gavjum ko‘chasida, ulug‘ shoir Xog‘oniy Shirvoniy nomi bilan atalgan maydonda, maydonning o‘ng tomonidagi tog‘ga suyanib turgan Xog‘oniy she’riyat uyi ro‘parasida, daho shoirning muhtasham haykali ro‘parasida qanday yuragim bilan gapirganimni his qilmadim So'z va san'at daholari va g'oliblari ko'pincha muhojirlikka ega. Tug'ilgan joylarida ularning mo'ynalari qizib ketmaydi. O‘z ichki dunyosini, ma’naviy erkinligini zamon ritmiga topshirganlar yo xotiralaridan noliganlar, yo shu paytgacha yashamaganlar edi Xog‘oniy insoniy so‘z saltanatining sultonlaridan biri edi. Ammo uning mo‘ynasi o‘zi tug‘ilgan joyda qizib ketmadi. Teran anglash, ozodlikka tashnalik shoirni o‘z muhiti uyg‘unligiga bog‘lay olmadi. Dohiy shoir quvg‘inda chiqish yo‘lini topdi. Ozodlik ruhi shoir tanasini boshi uzra ko‘tarib, uzoqlarga, yengilmas sari olib ketdi. Uning ilohiy kalomi va dahosi boqiy bo‘lsa-da, uning musofirligi ham abadiy edi Xog'oniy va bu qadimiy shahar! Bu yerga mahbus sifatida jazoni o‘tash uchun olib kelingan. Ammo bu qadimiy shaharda u ilohiy ishqdek mehribon yurak qurbonligi bilan jazodan qutulgan, ishonaman Hozirgi kunda ushbu qadimiy shaharga boradiganlar uchun barcha turdagi transportlardan foydalanish imkoniyati mavjud. Kaspiy dengizi sohilidagi tekislikka qo‘sh qanotdek ochiladigan shinam magistrallar, ishonchli temir yo‘l... Kayfiyati borlar qayiqda ham kelishlari mumkin Xog‘oniy davrida uzoq o‘lkalardan bu yerga yetib borishning bir yo‘li bor edi: Shamaxidan o‘tish, Dubrar tog‘i etaklaridan o‘tish, qadimiy Sharvon shahri qoldiqlaridan o‘tish, Zohrabkenddan Qizilchoy bo‘ylab Gilg‘ilchaga tushib, Chirag‘alladan o‘tib, bu qadimiy shaharda to‘xtash, jonivorlar, otlar, harvonlar, otlar, otlar, otlar, otlar, otlar, otlar kelgan. oylar, ba'zan yillar davom etadigan yo'l! Xog‘oniy Shirvani ham xuddi shunday yo‘l bilan o‘sha vatanlardan o‘tib, Shabron qal’asiga keltiriladi Bir kuni Dubrar tog‘i etaklaridagi qishloqlarga ketayotgan edim, meni chuxurazamlik do‘stim Mehdi taklif qilgan bo‘lsa kerak Qo'li og'irligi bor odam: Oh, domla, keling, tog‘larimiz havosidan nafas oling, salqin suvlarimizdan iching, deb menga dalda berdi Biz bir necha oila a'zolari bilan yig'ilib, Chuxurazamiga bordik. Qishloq tepasidagi qoya peshonasidan tortib, bugungi kunda “Vayron Zarot” deb ataladigan, binolari hamon egalarining ko‘krak toshlariday qiyshayib turgan qadimiy maskan manziligacha bo‘lgan G‘aribli sari ko‘tarilib, sal narida Dehnaning issiq suviga qaragan tik yonbag‘irlarni ko‘rdik, Shohhir Abbos marshilar chog‘ida S Mehdi domla, uning o‘g‘li Saxovatning amakisi O‘g‘toy va qo‘shnisi Aliniyoz bek bizni “UAZ” mashinasida ovqat to‘la suv ichish niyatida yassitog‘ tomonga, buloqqa olib ketishdi. Buloq oldiga shiypon qurilib, o‘rniga gilamlar yotqizilgan. Ishonch, hatto nazbalish ham o'z o'rnida. Yonlarida qator-qator suv qadahlari, o‘rtada yozuvchi do‘stim Oydin yaxshi ko‘rgan “baraka”lar jamlanmasi bor edi Favvorada yaxshilab soviganimizdan so‘ng, buloqdan to‘ldirilgan qadahlarni boshimizga qo‘yib “okgay” deb kulbaga borib dasturxon chetiga o‘tirdik. Biz endigina qo‘l cho‘zib, bug‘i qaynayotgan qo‘zichoq kabobdan bir bo‘lak olib, “Bismillah” degan edik, Mehdiy buloqdan ichgan mashhur mehmonlari haqida gapirdi Dohiy shoirimiz Afzaliddin Xog‘oniy ham shu buloqning suvidan ichdi, — deya qo‘lini daryo orqasidagi qiyalik yonidan o‘tgan so‘qmoq tomon cho‘zdi: — Qarang, ko‘hna Shirvon yo‘li Shirvon shahridan o‘tadi, u yerda hali ham oldidagi xaroba qoldiqlari sog‘inchga to‘la, Derben tomon. Shu tariqa ulug‘ shoirni Shabron qasriga olib kelishdi. Aytishlaricha, qorovullar (o‘sha davr militsionerlari) suv olish uchun bu buloqqa borgan. Ulug‘ shoir ulardan chuqur nafas olib, suv ichish uchun bu favvora yonida to‘xtashlarini so‘radi O‘rinli: o‘sha zamon hukmdori Xog‘oniyni yoqtirmagani uchun zindonga jo‘natadi va xizmatkorlarning u bilan qanday adovatlari bo‘lishi mumkin edi? Soqchilar shoirning iltimosini inobatga olib, biz ichib, sovib turgan bu buloqqa keldilar Aynan shu damda ko‘z o‘ngimda uzoq safardan charchagan, qo‘llari kishanlangan buyuk shoir jonlandi. Ustani yaqindan ko‘rgandek bo‘ldim, uning ma’yus chehrasi ko‘nglimni g‘amgin qildi va do‘stim Oydinning “ovqatlari” qo‘lidagi kosada alangalanib, bo‘lag‘im qo‘limda, kaftimda muzga aylandi Mehdi domla keksa, lekin yuragi avvalgidek – hayotga muhabbat bilan to‘la O‘g‘li Saxovat yolvoradi va har qishda uni Qizilburunga olib kelishga qandaydir ko‘ndiradi. Hamma erkaklar U qishning “vasvasasi” bilan bolalarni bezovta qiladi. Aslida, bu uning hiylalaridan biridir. Demakki, Dubror etagiga, Chuxurazamiga, shu sevimli o‘choqqa ko‘chsa, bayram dasturxonining ertasiga beziken oila a’zolari e’tiroz bildirmaydi, “yo‘q” demaydi Yuqorida aytganimdek, bu yerga juda ishtiyoqi baland Mehdi domla meni har yili toqqa chaqirib, buloqdan suv ichishga taklif qilardi. Odamni qandaydir jo‘natish uchun “kelaman”, “kelaman” derdim. Yana uzr yo‘q ekan, u bilan birga Xog‘oniy bulog‘idan suv ichgani keldim, do‘stim Oydin yo‘ldoshim bo‘ldi Mehdi odamning ham mazmunli hayotida biroz “muhojirlik” bor edi. To'g'rirog'i, u ota-onasi tanlagan va yangi bino qurgan Chuxurazamida o'sishi kerak edi. Ajdodlarimizning vatani Gulax, u yerda hamon buloqlar oqayotgan, quduqlari, ko‘lmaklar o‘sha buloqlar bilan to‘lib-toshgan, keng, keng, o‘rmon, o‘tloqdan o‘tganlarga “kel-kel” desa, endi bu yurt xotirada Vatan o‘rni Vazifamizga ko‘ra, findiq bog‘i barpo etish uchun ko‘p kezib, shunday ishlarga yaroqli hududi keng bo‘lgan Elenning mana shu joyi – Gulaxni tanladik. Mashinalar, traktorlar, zarur jihozlar yig‘ib, bosh suyagi, ho‘kizli chollarning zamonida shag‘al ekilgan, ekinni o‘q, tirma bilan urgan yo‘l yonbag‘irini haydab, ekib qo‘ydik Biz ham shtab-kvartiramizni buloqqa yaqin, ko‘l oldidagi tog‘ ko‘kragida, tepalik tepasida, suvlari oynadek bo‘lgan joyga o‘rnatdik. Bir kuni Mehdiy Chuxurazomidan xabar keldi: “Ustozga ayt, qarorgohini u yerdan olib tashlasin!” O‘zim do‘st deb bilgan odamning bunday noo‘rin buyrug‘i (aslida talab) sababini so‘radim. “U yerda o‘ziga uy qurib beradi”, deyishdi Boshida men uchun qiyin bo'lgan buyurtmadan endi xursand bo'ldim. Bu qadim maskanda yana chiroq yoqilishidan xursand bo‘ldim Bilasizmi, bu ko‘lning ro‘parasida men qarorgoh qurgan buloq Mehdi odamning ajdodlari maskani edi, u kishi mana shu tepalik tepasida joylashgan uyda tug‘ilgan Aliniyoz degan odam ham borki, bu tumandagi eng baland odam bo‘lsa kerak. Uning uzunligi ikki tirsakdan bir oz ko'proq bo'lib, bunday keng ko'krakka juda mos keladi. Aliniyozning ham qo‘li uzun, har tomonga yetib boradi. Saxiylik ham o'z o'rnida. Bu odam hali yetib ulgurmay, bu tog‘larga yo‘l olgan kishining savoliga dasturxonini ochadi. Aydin Tagiyev Aliniyozning ana shu qand qamishi haqida o‘zining “Umrga teng bir kun” asarida keng yozgan bo‘lib, o‘sha joylarga borganimizda qiziqarli taassurotlarga boy bo‘ldi Aliniyoz bilan tanishdim, Mehdi domlaning xabari esimga tushdi Aliniyoz, sizdan bir iltimosim bor, — dedim — Qani, domla, nima kerak bo‘lsa, men tayyorman, — dedi Sid kamtarlik bilan Men unga qishloqdoshim Mehdining buyrug‘ini, hozirgina aytib bergan voqeani aytdim, so‘ng: Aliniyoz, – dedim, – Mehdi domlaning uyiga boring, avval salomimni yetkazing. Keyin eski uyingiz haqidagi shikoyatingiz o'sha odamga yetib kelganini ayting. Meni o‘zi yubordi, aytsam, o‘sha joyni berishdan tashqari, Mehdi nima yordam bermoqchi bo‘lsa, shuni qilamiz, kelsin, o‘ziga uy-joy, mulk qura boshlasin Ha, Aliniyoz Mehdi domlaning hovlisiga yetib boradi, u kishining uyining doim ochiq eshigidan kirib, uchrashib, hol-ahvol bilan shug‘ullanadi. Ular joyni ko'rsatadilar, u o'tadi va o'tiradi Kelgan sababini tushuntirmoqchi bo‘lganida, Mehdi odam: — To‘xta, Aliniyoz! - dedi va uning gapini bo'ldi Bilasizmi, o‘sha behurmat Qalamirza, betoqat G‘oyush, Baxromi... O‘sha kuni o‘g‘liga uylanayotgan edi, qo‘limda nima bor bo‘lsa, Karamat kelib, qarz nomi bilan oldi, “qaytaring” deyishga uyalaman. Demak, kechirasiz, men sizni quruq qo‘l bilan qaytarib yuboraman Shu odamga o‘xshab qo‘l cho‘ntagidagi daftarga yozilgan ro‘yxat bo‘yicha qarz olganlar sonini biladigan Aliniyoz ham ko‘p kulib, Mehdiga tashrifining sababini aytadi Gulaxda yong‘oq tutmaganidek, Mehdi domla ham qaytib kelib, ota yurtiga uy qurmadi. Oromgohimizni yig‘ib, Qizilgazmadagi hovlisiga ko‘chirgan O‘g‘tay g‘olib bo‘ldi. Gulaxning foydasi eski uy o‘rniga qurgan tuproq yo‘l edi Bu qadimiy shahrimiz o‘zining halol tarixiy nomini qaytargach, aholidan, qishloqlardan uylab maktublar oldik. Mehdi domla ham fikr bildirganlar orasida edi. Shu mavzudagi maktublaridan birida shunday yozadi: “Shabron” uzoq vaqt “Devachi” deb atalgan. Aholi, asosan, ularning orasida badavlat bo‘lganlar “Devachi” so‘zini “tikuvchi” deb yozganlar. Ushbu qadimiy zaminni tarixiy nomi bilan birlashtirishda tashabbus ko‘rsatganingiz uchun tashakkur...” Nutqimda “shu qadimiy shahar” iborasini tez-tez ishlatib turadigan bu manzilgoh bir paytlar tuya karvonlari o‘tgan mashhur qadimiy Shirvondir. yo'lda to'xtash joyi bor. Kechasi yomg‘ir yog‘sa, tuya karvonlari bu yerda Dubrar va Tankamer favvoralaridan oqib o‘tadigan, tog‘ etaklaridan Kaspiy dengizigacha ochilib, hozirgacha nomi Devachi daryosi deb ataladigan suv bulog‘ida dam oladi va tunda dam oladi Bu yerga yaqin atrofdagi qishloqlardan odamlar bozorga kelishardi. Shu tariqa, tuya karvonlari to‘xtash joyi sifatida ermak o‘tkazadigan bu joy katta, qaynoq bozorga aylanib, Devachibozor nomini oldi. Karvon bilan kelganlarning bir qismi shu yerda qolib, o‘rnashib qolgan. Yillar davomida bu joyning aholisi ko'paydi. Kichkina bozor qishloqqa, aholi punktiga, keyin esa shaharga aylandi Biroq, Shirvonning qadimiy poytaxti, Xog‘oniy she’rlaridan beri nomi tilga olinadigan Shabron shahri bu qadimiy manzilgohni yanada mashhur qilgan Bu ko‘hna diyorning mashhur insonlari, ularning mard, jangari, mard farzandlari, halol tikaga xazina to‘qligi bilan qaraganlar haqida ko‘p gapirdik. Boshqacha aytganda, bu yurtda qo‘l-oyoq sarson-sargardon yuradiganlar yo‘qmi? Ehtimol, bor. Lekin baribir, bu qishloq o‘zining aziz xalqi nomini keltirgan og‘ir qo‘llardan biridir Bular ham bir paytlar Mehdiy domlaning menga yozganlariga asoslanadi: Eski Shabron shahri xarobalari yonida, temir yo‘l o‘tgan hududda “Sarvon” degan qishloq bor... Uning aholisining ba’zilari juda yavoliklar. O‘rta maktab yillarimizda sarvonlik Ollohverdi degan bola parallel sinfda o‘qidi. Biz maktab-internatda qoldik. Uxlayotganimizda Ollohverdidan ehtiyot bo‘lib, yostig‘imiz ostiga kiyimlarimizni qo‘yardik. “Uchrashuvimiz”dan keyin ham sarvonlik Ollohverdi shu qadar mohirlik bilan cho‘ntagimizga “tutib” qo‘ygan ediki, hushyor bo‘lsak ham, hech birimiz bilmasdik Ertalab uyg'onganimizda hamma bir-biriga to'qnashdi. Nihoyat, masalani ko‘tarib, uni yotoqxonadan haydab chiqarishga muvaffaq bo‘ldik Izoh: Mehdi domla sarvonliklarning bir qismi haqida shunday fikrda bo‘lsa-da, bu qishloq ham o‘sha Sarvondirki, Qalagohlik Hamdulla afandi (qisqa bo‘lsa-da, avvalroq gapirgan edik) yurtimizga poyezdlar bilan bostirib kirgan 11-“Oltin armiya” bilan jangga hozirlik ko‘rish uchun keng imkoniyatlarga ega bo‘lgan tekislikdagi shu qishloq hududini tanlagan. U to‘p va pulemyotlar bilan qurollangan uch yuzga yaqin nogiron askarlar bilan maydonga chiqdi va zirhli poyezdda kelgan muntazam bosqinchi armiyaga qarshi kurashdi Mehdi domla aytgan o‘sha Ollohverdi o‘sha paytlarda o‘zicha qandaydir mashg‘ulotlar bilan shug‘ullanayotgan bo‘lsa kerak, mashg‘ulot o‘rniga “biroz ish” qilib yurgandir. Axir Sarvondan hamisha yukga to‘la poyezdlar o‘tgan, u yerdagi bunday erkaklar noqonuniy yuklarning o‘ljasiga aylangan, noqonuniy yuklarga qo‘l cho‘zgan yoki odamlar bilan nima aloqasi bor?! "Otam aytadiki, (Mehdi janoblari o‘z otasini nazarda tutadi) bir zamonlar, ya'ni sovetlar davridan oldin bu qadimiy shaharda qaroqchilar, hatto o‘g‘irliklar ham bo‘lgan. Qaroqchilar to‘dalaridan biriga asli Amirxonli qishlog‘idan bo‘lgan "Katta Fozil” boshchilik qilgan. Ular har qanday odamni buyrug‘i bilan (yoki nima uchun bo‘lsa) o‘ldirishgan Bunday to‘dalar tog‘liklar orasida ham tuzilgan, lekin ular o‘g‘irlik qilmas edilar: yo o‘zlariga dushman bo‘lganlarni, yoki o‘zlari negadir dushman bo‘lganlarni ayamasdi Mehdi domla o‘z maktubida Zag‘li qishlog‘i va o‘sha qishloqning taniqli kishilari haqida ham so‘z yuritadi. Nurulla bu odamning otasi Amrulla haqida eshitganlari haqida gapirib beradi: “Amrulla mening otamning ham dugonasi edi”, deydi. U otamni alohida hurmat qilar edi. Bir kuni otam meni ishonib topshirganida: “Bola haqida qayg‘urma, men uni o‘z qaramog‘imga olaman”, dedi Mehdi domla xotiralari: Men Amrulla va “Katta Fozil” odamni 85-90 yoshlarda ham xushchaqchaq, xushchaqchaq ko‘rinishlarini ko‘rdim, – deydi o‘tmishni eslab. Amrulla o‘rmonchilarga tegishli shlyapa va kiyimdagi odamni, boshida qo‘y terisidan shlyapa, qo‘lida tayoq “Katta Fozil”ni ko‘rdi. eslaydi - Bu erkaklarning ikkalasi ham o'zlarining qaddi-qomati tufayli boshqalardan tanlangan. Ishonasizmi, Qalbi amaki bilan “O‘tmishdagi yoshligim bo‘l”dagi o‘sha yigitlar bir xil odamlar edi, mo‘ylovlari ham xuddi Kalbi amakining mo‘yloviga o‘xshardi! Bunday ishlarga vaqt yetarli emas. Yaxshi aytilgan: “Qarilar qari otlarini minib yurishgan” Ma’lum bo‘lishicha, Mehdi bu maktubni 2019-yil 3-iyun kuni menga yozgan va oson o‘qilishi uchun mos shriftlarda chop etgan. Maktub menda katta taassurot qoldirgan quyidagi jumlalar bilan tugaydi: "Ayni paytda siz Singapurga bag'ishlagan kitobingizni varaqlayotgan edim. Kichik bir davlat geografiyasi haqida yozgan raqamlaringiz va taqqoslashlaringiz meni bir qarashdayoq o'ziga tortdi. Bu yerga kelganingiz ta'rifini o'qib, Chuxzami 3-sahifaning yangi qurilgan maktabi ochilgan kunida juda hayajonli damlarni boshdan kechirdim. kitob "Orxideya guli haqidagi ertak" uchun sizga rahmat aytaman va yana bir bor: - Rahmat! - deyman"