"Aravadagi odam" kim?

Taniqli yozuvchi-publisist, pedagog-olim Zemfira Maharramlining tarixiy G‘alabamizning 5 yilligi arafasida sovg‘a qilgan “Arachadagi odam” romanini o‘qib, o‘yga adashib ketdim. Bir qarashda boshqacha assotsiatsiya yaratuvchi “mashina” so‘zi turk do‘stlarimiz ma’nosida hashamatli yengil avtomobil degani emas. Shoshib kelayotgan aravachaning qattiq urishi ostida tepaga qarab turgan, oyoqlari zo‘riqqan ho‘kizlar tortayotgan arava haqida ham hech narsa aytilmagan. Darhaqiqat, 44 kunlik Vatan urushi paytida o'ng oyog'ini tizzadan pastga tushirgan faxriyning nogironlar aravachasi haqida gapiramiz. U har kuni bu arava bilan Kaspiy dengizi sohiliga, yuzi buzilmagan holda, g‘ijimlangan mag‘izlarning shivir-shivirlarini ziyorat qilish, ko‘k dengizning sirli va sehrli suvlariga ko‘nglida to‘lqinlanayotgan musaffo orzularni, niyat va xohish mehrobiga izhor qilish uchun keladi “Aravadagi odam” epizodik shaklda... syujet esa butunligicha Seymur tashabbusi bilan taqdim etilgan. Qizig‘i shundaki, bu epizod romanda timsol bo‘lib, muammolar kodiga aylanib, “Arachadagi odam” o‘zining ma’naviy boyligi, idroki, mantiqiy mulohazalari bilan bosh qahramon darajasiga ko‘tariladi Seymur shaharga chekka tog‘ qishlog‘idan kelgan, bog‘dorchilik bo‘yicha oliy ma’lumotli mutaxassis, munosib yigit edi. Uning singlisi Lamaning nomussiz odamni o‘ldirishi va qamoqqa olinishi, Seymurning g‘iybatlardan xalos bo‘lish uchun shaharga jo‘nab ketishi, u yerda ijtimoiy va maishiy muammolar girdobida kurash olib borishi, tasodifan dengiz bo‘yida “Aravadagi odam” – Kan’on bilan uchrashishi va shu tariqa uning tongdan zarrin nurlari sochilib, tong ufqini sochadi. ham yoshlarning haqiqatga, adolatga, kelajakka, inson ma’naviyatiga. poklikka ishonchni oshiradi Yozuvchi Zemfira Maharramli “aravadagi odam” – Qorabog‘ faxriysi Kananni dunyoparvar, axloqli, mehribon, mard, Vatan va or-nomus uchun mard kurashuvchi, qahramon sifatida taqdim etadi Laman til va adabiyot fani o‘qituvchisi bo‘lib, shogirdlarini “birinchi navbatda go‘zal fikrlashga” chaqiradi, go‘zallikni eshitishga, qadrlashga chorlaydi. U o‘zi unashtirilgan Salimning uni aldaganini, narkoz ta’sirida sha’nini poymol qilganini, keyin boshqa birovga uylanmoqchi bo‘lganini ham kechirmaydi. O‘n yil davomida ayollar qamoqxonasida gilam to‘qib shuhrat qozonadi, olayotgan arzimagan maoshini qishloqda yolg‘iz o‘zi yashovchi onasiga jo‘natadi, ko‘zini intiqlik bilan yo‘llarga tikadi Hashiya: Bir necha yil oldin meni ayollar jazoni ijro etish muassasasida o‘tkazilgan tadbirga taklif qilishdi. Rahbariyat taklifi bilan gilamdo‘zlik va kompyuter kurslarini tamomlagan yosh xonimlardan biriga? Men sharaf bilan hibsga olingan Lamiya ismli mahbusga diplom topshirdim. Tadbirdan so‘ng mahbus ayollar gilamdo‘konidagi ish jarayonini kuzatdi va menga u yerda tayyorlangan “Ka’ba va to‘rt minorali masjid” tasviri tushirilgan kichik o‘lchamdagi gilam sovg‘a qilindi. O‘sha gilamni hamon esdalik sifatida saqlayapman. Balki romandagi Lama prototipi men ayollar qamoqxonasida mukofotlagan Lamiyaning o‘zidir?! Kanan Seymur bilan suhbatida Lamonning boshiga tushgan voqeaga o‘z munosabatini jahl bilan ifodalaydi: "? O‘g‘illar urushga boradi. Yer uchun jonini fido qiladi. Lekin nomussizlar jangdan qochadi. Bu ham yetmagandek, qizlarimizning sha’niga tajovuz qiladilar" Qana o‘y-fikrlarida Vatan sha’ni ayollar va onaxonlarimiz, opa-singillarimiz sha’ni bilan tenglashtirilib, muqaddas sanaladi. Ikkalasiga ham birdek sezgir munosabatda bo‘lish, ularni himoya qilish g‘ayratli kishilarning burchi ekanligi yozuvchining vazifasi va bu mavzuga to‘g‘ri yondashuvidir Romanda Kanan Seymurga yuzlanib: “O‘z obro‘siga sharmandalik keltirgan nopokni Laman o‘ldirdi, sen qamoqqa tushishing kerak, bu ishda boshingni tushiradigan narsa yo‘q”, deydi va ichi yorilib, g‘am-g‘ussa ichida g‘ijimlagan Seymurga bebaho tasalli bo‘ladi. Bu urush olovida qotib qolgan Vatanni bosqinchilardan ozod qilgan mard va jangari faxriyning mantiqiy tasallisi hamdir Ishonch bilan aytish mumkinki, yozuvchi Zemfira Muharramlining “Arachadagi odam”? U Qana timsolida onasini sog‘inib, ona yurti va zaminining qadriga yetadigan, odamlarga yoqimli va muruvvatli, urushning og‘ir sinovlaridan o‘tgan, qadr-qimmatini egilishiga yo‘l qo‘ymaydigan, o‘z nafsini, or-nomusini, qadr-qimmatini baland tutadigan ibratli, qahramon faxriy obrazini mahorat va mehr bilan yaratgan Muallif G‘alabadan oldingi va keyingi davrda odamlar hayoti va hayotida sodir bo‘lgan voqealarni, bosqinchilikdan o‘ch olish tuyg‘usini, kurashga intilishni mahorat bilan tasvirlab bergan, o‘sha davrni to‘liq tasvirlagan. Yuksak ma’naviyat, vatanparvarlik, millatparvarlik tashuvchisi Kanan bosqinchi arman fashizmiga qarshi jangda bir oyog‘idan ayrilganidan afsuslanmaydi. U hiyla-nayrang va ayyorlik bilan uning sha’nini poymol qilgan ichkilikboz va mast Salimni o‘ldirgani uchun Lamaning qamoqqa olinishini ham qabul qiladi Yozuvchi Zemfira Maharramli muallifning asar ruhiga mos keladigan aforizmlarini joyida qo‘llashga muvaffaq bo‘lgan: “Odamlar sizni tanimasa, xavotir olma, odamlarni tanimaganligidan xavotir ol (81-bet)”, “Inson sevganiga ishonadimi yoki ishonganini sevadimi?” Asarda keltirilgan bu yoki boshqa hikmatli so‘zlar, so‘zlar kitobxonlarni o‘ylantirib borish, o‘z tanlovi oldida ehtiyotkor bo‘lish, muhim masalalarda mas’uliyat tuyg‘usini anglashga qaratilgan Yozuvchi dunyo taqdiri haqida o‘ylaydi, u o‘zining tuyg‘usi, sezgirligi, uzoqni ko‘ra bilishi bilan sayyora kelajagi haqida qayg‘uradi. U yerni koinotdagi eng go'zal sayyora deb ataydi. U qonli to‘qnashuvlar, cheksiz urushlar, eng zamonaviy va ayni paytda buzg‘unchi qurollar madaniyati butun tsivilizatsiyani ko‘r qilib qo‘yganidan xavotirda: “Yuz yildan keyin dunyo qanday bo‘ladi, odamlar qanday yashaydi, quyosh hozirgidek dengizdan chiqa oladimi?”. Muallifning o‘quvchiga yo‘llagan bu savollari ritorik bo‘lsa-da, o‘ylantirib, tashvish uyg‘otadi. Asar insoniyatni ertangi kunimiz, kelajagimiz yo‘lida birlashishga, yashil sayyoramizni asrashga chaqiradi “Aravadagi odam” romani Zemfira Maharramlining 20-kitobi bo‘lib, unda ozarbayjon xalqi va jamiyatining so‘nggi o‘n yillik kurashi, shaxslararo munosabatlar, turmush tarzi, kelajak orzulari haqida hikoya qilinadi. Asar o‘zining g‘oyaviy-badiiy fazilatlari, lisoniy-uslubiy xususiyatlari bilan munosib baholanib, targ‘ib qilinishiga loyiqdir