Agil Abbosning Ramish o'g'irligi

Yaqinda “Adalat” gazetasida yozuvchi Seyran Saxovat bilan keng suhbat bosildi. Suhbat yozuvchi Oqil Abbosning “Ramish” qissasi atrofidagi bahs-munozaraga asoslanadi Intervyuni ayrim ixchamlar bilan taqdim etamiz Ramishning romanini o‘qiganman, yani o‘zini o‘qiganman. Biz juda yaqin edik. Og‘ilning hikoyasini to‘g‘ridan-to‘g‘ri, bir nafasda o‘qib chiqdim. Agil ham bu hikoyani bir nafasda yozgan. Bir nafasda yozilmagan postlar bir nafasda o'qilmaydi Hozir bu haqda yozmoqchiman, lekin na hamma biladigan Ramish haqida, na Ogilning “Ramish”i haqida oddiy, shunday maqola yozmoqchi emasman. Men so‘zli odamman, siz ham. Balki, keling, birga qo'shilamiz va birinchi bo'lib voqea haqida suhbat quramiz. Savollar sizdan, javoblar mendan Katta mamnuniyat bilan. “Ramish”ni Seyran Saxovatning nigohi, tili va uslubi bilan o‘qish juda qiziq bo‘ladi Ramish shunday g‘ayrioddiy shaxs ediki, u o‘zi haqida ajoyib doston yozgan. Qarang, Agil bu haqiqatni bilib, tezda ichkariga kirdi, bo‘lmasa o‘zimning Ramishimni yarataman Ozarbayjon xalqi Ramishni mashhur “Bola va muz” she’ridek yoddan biladi. Buning ustiga turib, “Ramish” degan asar yozishga harakat qilish katta jasorat talab qiladi. Lekin menimcha, Agil bu asarni yozmoqchi bo‘lganida, aytganlarimni o‘ylab ham ko‘rmagan. “Yo xudo...” dedi-da, yozishga kirishib, zo‘r namuna yaratdi Har bir kitob o‘quvchiga qandaydir g‘oyani yetkazadi. Agil Abbos “Ramishi” deb o‘z o‘quvchilariga nima demoqchi bo‘ldi, qanday xabar yubordi, qanday fikrni aytmoqchi edi? U o'quvchiga hech narsani etkazishni xohlamadi. Ramish o‘zini kitobxonga – Ozarbayjon xalqiga juda nafis ko‘rsatdi. Ammo bu ham og'zaki. Agil uni rasmiylashtirib, yozma shaklga keltirdi. Ya'ni, kelajakda, yuz yil o'tgach, bizdan tug'ilganlar uni bilishsin Og‘il Abbos o‘z ishida Ramishdan ko‘p o‘g‘irlagan va ko‘p plagiat qilgan. Lekin o‘sha o‘g‘irlik, balki dunyoda halolini Alloh bergan yagona o‘g‘irlikdir. San’at bilan, so‘z bilan Okil o‘sha halolni olgan. Lekin u o'g'ri bo'lish uchun o'g'ri Bir jihati shundaki, men bu yerda Ogilni biroz Rasim Balayevga o‘xshatganman. Ular bir oz farq qiladigan sohalar... Haqiqatan ham, Nasimiy deylik, odamlarning tafakkurida, ongida, tuyg‘ularida hudud bo‘lgan obraz yaratish juda qiyin. U yerga hech kim tegishi mumkin emas... Rasim o‘sha obrazni yaratishda qanchalik qiynalgan bo‘lsa, Ogil besh barobar ko‘proq chizgan bo‘lishi mumkin. Taniqli odamni tanishtirish juda qiyin. Nasimiy o‘zini yaxshi biladimi yoki Rasim Balayev Nasimiyni biladimi?! Yoki Agil Abbos Ramishni yaxshi biladimi yoki Ramish o‘zini biladimi?! Ehtimol, men o'z fikrimni tushuna olaman. Qarang, bu nihoyatda mushkul – bu ulkan jasorat, ulkan iste’dod va ulkan samimiyatni talab qiladi. Aks holda, hech narsa sodir bo'lmasdi Agil Abbos shunday yozgan edi: “Ramish boshdan-oyoq ruh – yarim farishta, yarmi shaytondir”. Seyran Saxovat Ramishni qanday tasvirlaydi? Xudo haqi, Agil bu yerda juda yaxshi aytdi. Men u bilan uzoq vaqtdan beri do'stman Yer yuzida toza farishta va sof shayton yo'q. Agil buni bilib yoki eshitib shunday yozgan. Bu bilim materiali emas, balki miya ishlab chiqarishdir. Ramishning yarmi farishta, yarmi shayton, deb sezgirlik bilan aytdi. Men ham uning fikriga qo'shilaman Uni taniganlarning hammasi uni yoqtirmaydi. U shunday biladi va u erda qoladi. Keyin nimadir bo'ladi, seva boshlaydi yoki umuman sevmaydi. Sevgi tanishuvdan ko'p vaqt o'tgach keladi yoki hech qachon. Masalan, menimcha, Ramishni yuz kishi sevsa, unga yurakdan bog‘langan bo‘lsa, yuzta Ramish bordek... Og‘ilning “Ramishi” bilan Ramishning “Ramishi”ning farqi bor. Og‘il o‘zining “Ramish”ini mana shunday tanishtiradi – aniqrog‘i, u “Ramish”ida ulug‘ Ramishning ayrim xususiyatlarini umumlashtiradi. Aytmoqchimanki, u buni juda muvaffaqiyatli taqdim etdi. Men Ramishni juda yaxshi bilardim. Lekin bir narsani aytsam, Ramishini boshidan oxirigacha hech kim, hech bir jonzot bila olmaydi. Ramish shunchalik uzoq yo‘lki, uni yakunlash uchun bir umr yoki besh umr yetmaydi. Men hali ham uning ijodi yo‘lini aytaman. Uning san’atining yo‘li ham Ramish yo‘lidir Kitobda deyarli boshidan oxirigacha Ramishning ozod odamga aylanishi haqida so‘z boradi. Ramish ozodligi – Seyran Saxovat ozodligi – tarozining qaysi ko‘zi og‘irroq? Bizning erkinligimiz o'rtasidagi farq, shuningdek, shaxs sifatida, shaxs sifatidagi farqimizni ham anglatadi. Ramish musiqa va ovoz doirasida erkin odam edi. Men ham so'z menga berganicha ozod bo'ldim Nazarimda, ovoz ham, so‘z ham bir beldan chiqqandek. Lekin bu so'z biroz ovozga qarzdor. Qara, gapiryapman, so‘z aytyapman, ovozim bilan aytyapman. Ovoz bo'lmasa, nima deyman?! Bu biroz mushkul masala, Agilvari, Ramishvari ham deyman eshitsin - sal Ramishning aqli bo'lsa kerak, u yozuvchidan ovozli odam sifatida ancha yuqori. U gitarasini ko‘ksiga bosganida, ro‘parasida o‘tirgan bo‘lsak-da, biz unga shunday qattiq tikilib turardikki, shlyapalarimiz boshimizdan tushib ketdi Erkinlik, erkin ruh bo‘lish haqida gapirar ekanmiz, kitobdagi ayrim fikrlarga to‘xtalib o‘tamiz. Masalan, Ramish sochi va kiyimi tufayli ma’lum cheklovlarga duch keldi Ramishning sochi sovet hukumatidek ulkan davlat uchun muammoga aylangan edi. Ulug‘ san’atkorlarimizdan biri Voqif Mustafozoda bunday taqiqlarga tez-tez duch kelgan. Hattoki, bundan 50-60 yil muqaddam bir kuni davlat televideniyesining o‘sha paytdagi raisi unga mo‘ylov-mo‘ylov, soqol-mo‘ylov-sochini tartibga keltiring, deb aytgan edi. Ishxonaga chaqirib, shunday deydi... Raisning boshi tepasiga ham qarasa, u yerda Karl Marksning suratini ko‘radi, uning ham soqoli, mo‘ylovi bor. Aytadi: “Ey, falon domla, budey, rahbarimizning ham sochi, soqoli bor edi”. Shu bilan bu masalaga bir marta chek qo'yiladi Ramishda ham shunday edi. Soch muammosi, kiyim muammosi. Bularning barchasi oddiy narsalar. Buyuk rassomlar har doim o'zlarining kiyimlariga o'xshardilar. Kiyim - bu insonning xarakteri. Qarang, Seyran Saxovat kiygan kiyimi emas, xarakteri. Demak, birovning kiyimiga qamish kiyish, unga qamish kiyish demakdir. Ramish hech kimga parvo qilmasdi - Ramish qamish olmadi Hikoyada bir mavzuga ham oydinlik kiritishingizni so‘rayman: Ramishning pasport muammosiga nima sabab bo‘ldi? Pasport, kiyim-kechak, uzun sochlar kabi muammo edi. Pasportning yo'qligi bir xil narsa emas. Bu nimani anglatishini bilasizmi: O‘sha falon odamlar (ya’ni davlat amaldorlari, “mansabdorlar”) Ramishning buyukligini unga pasport bermay isbotlab berishdi: Ramish, bu sayyorada, Yerda yashayotganlarga pasport beradi, sen bu sayyoraning odami emassan. Men buni shunday talqin qilaman, men buni shunday qabul qilaman. Bu mening haqiqatim, unga hech kim tegishi mumkin emas Agil Abbosning “Ramish”i bilan Seyran Saxovatning “Ramish”i o‘rtasida qanday farq bor? Ramishni yuz kishi bilsa, yuzta Ramish bor. Men va Agilin Ramishi egizakmiz. Lekin men bilgan Ramish so‘zida qat’iyroq, so‘zida turadi... Nazarimda, mening Ramishim Ogilning Ramishidan ming marta ustunroqdek. Men Agilning Ramishini juda xohlayman, lekin men o'zimning Ramishimni juda xohlayman Asarda: “2-3-sinfda o‘qiganida ustozini yaxshi ko‘rardi, ayniqsa, sochini silaganida”, deb yozilgan. Seyran domla, Ramish o‘sha erkalashning izini yo‘qotmaslik uchun soch o‘stirgan bo‘lsa kerakmi? Siz bu savolga shunday yaxshi javob berdingizki, men uni xafa qilishni xohlamayman, xuddi siz aytgandek. Bu savolda javob bor. Kamdan kam, juda kamdan-kam hollarda savolga javob ham uning ichida yotadi. Xuddi siz aytgandek Hikoyada Ramishning ayolni urgani ham tasvirlangan: “...Derazadan qarab turgan xonimni urgan Ramish kelib, uy oldidagi toshga o‘tirib, qizni tomosha qilishdan zavqlanardi”. Bu qanday sevgi? Bu sevgining qaysi qatlami? Bu tuyg‘uning nomi nima, Seyran domla? Eski shaharda tosh ustida o‘tirib tomosha qilardi... Kitobni o‘qisam, u yerda joy bor, shu yoshda yig‘ladim. Meni yig'lash har bir ayolning ishi emas, har bir erkakning yoki har bir mahalliyning ishi emas. Bu fikrni siz ham eshitganingizni yuz foiz his qilyapman Avvalo, u yerdagi tosh qadimiy “xabarchi tosh”imizni eslatdi. Ammo bu “xabarchi tosh” bizning qadimiy “xabarchi tosh”imizdek, ta’bir joiz bo‘lsa, o‘z vazifasini bajara olmadi. U umid bermadi Va u erda bir joy bor, "derazaning bolasi" (deyishadi) yiqilib, uning oldiga keladi, u bolaga aytadi: "Kutib turing, men shu daqiqada kelaman". U borib gitarasini olib keladi, unga beradi va ketadi. Bola uyiga borsa, “Xonim deraza” yig‘lab, hech qachon kelmasligini aytadi. Xudo, bu dahshatli. Ertak va doston shaklidagi juftliklar – “Layli va Majnun”, “Asli va Karam”, Yevropada “Ruslan va Lyudmila”, “Romeo va Juletta”lar bor. Buni o‘qib, shunday xulosaga keldimki, dunyoni bir hovuch tuproqdek yiqilib tushishdan saqlaydigan narsa men sanab o‘tgan doston qahramonlarining bir-birini sevib bu dunyoga qilgan salomlaridir. Lekin Ramishning muhabbati ularning hech biriga o‘xshamaydi. Oqil Abbosga rahmat, bu ilohiy ishqni, betakror ishqni naqadar go‘zal tasvirlagan. Sevgining tili yo'q, to'g'rimi? Lekin aytmang, bor. Ramish ham bu tilni yaxshi bilardi. Va o'sha "Xonim oynasi". Ikkalasi ham bu tilni juda yaxshi bilishardi. Ular ko'p gaplashdilar, soatlab gaplashdilar. Shunchaki, biz insonlar bu tilni bilmaymiz. Biz bu tilda o‘qimaganmiz. Chunki u tilda borib o‘qiydigan maktab yo‘q. Bola gitara olib kelsa, “Oyna-xonim” “kelmaydi”, deydi. Gaplarini o'qib 5-6 daqiqa hammasini unutib qo'ydim. Dunyoda eslash kerak bo'lgan narsalar juda ko'p. Agar ularning barchasi bir lahzada xotirangizdan chiqib ketsa, xotirangiz buziladi va endi ishlamay qoladi. Ammo agar bu xotira besh daqiqadan so'ng tiklansa, unda xotira ishi yo'q Seyran domla, nega Ramish yana u yerga kelmaydi? Qarang, o‘sha gitara sovg‘a qilinguncha kechayu kunduz gaplashdi. Toshda o'tirmaganida ham gapirardi, men bunga yuz foiz ishonaman. U gitara chalayotganda ham gapirgan. Balki bu “Panjaraxonim” cholg'ulari bilan suhbatdir. Va... unga Xudodan vahiy keldi, u tosh tepasida turib, uyiga yetguncha bir oz dam olish kerakligini his qildi va eshitdi. U juda charchagan edi. Ramishning o‘sha “Deraza-portret”ga muhabbati ham insoniyatni sevishdek mashaqqatli ishqdir. Uyga kelguncha dam oldi. Uyga kelishi bilan u yana o'sha toshga o'tirdi Umuman olganda, Ramish butun umrini tosh ustida o‘tkazgandek tuyuladi Men bir marta aytgan edimki, kattaligi mushtdek bo'lgan tosh Yer kattaligidagi siqilgan yerdir. Bu Ramishga ham tegishli Vaqti-vaqti bilan Ramish va Paganini hikoyada suhbatlashadilar va uchrashadilar. Uni kimga qiyoslaysiz? Agil uni Paganini bilan solishtirdi, rahmat Paganini buyuk rassom. Tarixda bunday buyuk san'atkorlar kam bo'lgan. Men Paganinini Van Gog bilan solishtirgan bo'lardim. Chunki sodda bo'lmasangiz, hech qachon pok bo'lolmaysiz. Agar pokiza bo‘lmasang, sendan zo‘r qo‘shni bo‘lolmaydi, sendan zo‘r ona bo‘lolmaydi, sendan zo‘r do‘st bo‘lolmaydi, faqat buyuk san’atkor bo‘la oladi. Albatta, bu ma'noda ular o'xshashdir Men Ramishni kimgadir solishtirmoqchi emasman. Ramish haqida “O‘tin kunlar” ko‘rsatuvida aytgandim. Agil uni Paganini bilan solishtirganda biroz e'tiroz bildirdim. Men dedim, nazarimda, Paganini ilgari yashagan bo‘lsa-da, Ramish Paganini emas, Paganini Ramishga o‘xshaydi. Men shu fikrda qolaman Janob Seyran, kitobning ayrim qismlarida ayrim qismlarining takrorlanishini uchratamiz Ha, men sizni tushunaman. “Ayrim joylarda” desam, 3 o‘rinni bildiradi. Bu savolni berganingiz yaxshi. Bu hikoya zo'r she'rdek tuyuladi, men uchun esa go'zal qo'shiq. Siz va men “takror” deb hisoblagan o‘sha yarim bandi, nazarimda, Agil Abbos buni ataylab uch marta yozgandek. U najotkor. Refren go‘zal qo‘shiqda xuddi shu hikoyadagi rolni o‘ynaydi Kitobning ba'zi sahifalarida diniy va mifologik manzaralarni aks ettiruvchi illyustratsiyalarni uchratamiz. Ulardan foydalanishning sababi nima bo'lishi mumkin? Bizda kitoblarda illyustratsiya qilish odati bor. Hatto rassomlar bor, masalan, xalq artisti Orif Huseynov - illyustratsiya rassomi Men kitobdagi barcha rasmlarni ko'rib chiqdim, ular juda g'ayrioddiy narsalar. Agil uni kim uchun chizganini ham bilmayman. Lekin, ehtimol, o‘sha rassom dastlab asarni o‘qib, o‘sha ruhga qarab chizgan. Chunki u kuylamasa, bunday chizish mumkin emas edi Bu hikoya Oqil Abbosning Ramishga sadoqatining, do‘st muhabbatining, do‘stlik rishtasining og‘zaki ifodasi edimi? Agar shunday deb o'ylasangiz, sizga katta rahmat. Bu erda biz bir shaxs haqida gapira olmaymiz. To‘g‘ri, Ramishiyni bilish kelajak avlodlar nuqtai nazaridan muhim. Lekin bu ham masalaning texnik tomoni Ikki daryoning tutashgan joyi “sugovushan” deyiladi. Ramish o‘z asarini, romanini Ogildan ancha oldin yozgan bo‘lsa-da, yuqorida aytdim. Og‘ilning Ramishdan yozganini qarang – sugovushan. Shu sugovushaning o'zi nima desangiz arziydi. Jannat shoxi bo‘lib, ular uchrashadigan joylarga qarayman. Zero, bu yerda uchrashuv – insonlar uchrashuvi – sog‘inchlar qo‘shilishi, o‘g‘lining jangdan qaytishini kutayotgan ona-bola uchrashadi. Suguvushan muqaddas joy, bu yerga faqat ikki suvning uchrashishidek qarash, so‘zim uchun uzr so‘rayman, lekin bu juda ahmoqona yondashuv bo‘lardi! Seyran Saxovat-Ramish-Aqil Abbos... Uchchalangizni birlashtirgan bir qadriyat bor: Segah. Nima uchun aynan seygah? Ozarbayjonda ular 7 ta asosiy mug'om bor deb hisoblashadi. Bir kuni televideniyedagi chiqishlarimdan birida mana shu yetti mug‘omning poytaxti segah ekanligini aytdim. Ramish ham qorabog‘li, men ham qorabog‘liman, Agil ham qorabog‘lik - Ramish ham Segahdan, men ham Segahdanman, Ogil ham Segahdan Seyran aka, suhbat boshida kitobni bir o‘tirishda o‘qiganingizni ta’kidladingiz. Men sizning taassurotlaringizni bilmoqchiman Bu yerda men qahramonni ham, yozuvchini ham bilardim. Tolstoyning asarini o‘qisangiz, bittasi bor. Men Tolstoy bilan hech qachon uchrashmaganman, uni tanimayman, qahramonlarini ham bilmayman. Tolstoy buyuk yozuvchi. Haqiqatan ham, bu butunlay boshqa narsa. Bittasi bor, siz yozuvchini bilasiz, qahramonni bilasiz, siz ham Men aytamanki, siz o'zingizni bilasiz. Kitob bu trioda o'qiladi Xalqimiz azaldan non bilan birga Qur’onga, kitobga qasamyod qilgan. Bu kitob men uchun juda muqaddas. Albatta, bu ishlarda Allohning qo'li bor. Og‘ilda qo‘li bor, Ogildan oldin Ramishning ham qo‘li bor edi, Ramishdan oldin gitara chalgan... Shunday chalkash javob bersam Qanday o'qiyotganimni o'zim ham bilmay qoldim, ikkinchi jumladan keyin u meni qanoti ostiga oldi. Siz ham ushbu kitobni o'qigansiz, amaliy bilimga ega ekanligingizni ko'raman. Agil chiroyli yozgan, men juda yaxshi o'qiganman - Agil yozganidek o'qiganman Ramish bilan gaplasha oldingizmi? Ogil imkon berganida Ramish bilan gaplashardik, Ramish bizga imkon berganida Agil bilan gaplashardik. Shablon bo‘lsa ham, Og‘ilning gumanist yozuvchi sifatida afzalligi borligini, asarda o‘lim sahnasi yo‘qligini aytaman. Dono odam rassomga o'xshaydi. Ramishning o‘lim sahnasini yozgan taqdirda ham hech kim ishonmasligini his qildi. Avvaliga ishonmadim va telefonni ko'tarib, buning iloji yo'qligini aytdim Rivoyatda shunday yozilgan: "O'sha paytda uning yuragidan faqat bir narsa o'tdi. Shunday qilib, u xonadagi notanishlarga past ovozda dedi: Men gitaraimni xohlayman". Bu gap meni ko'p o'ylantirdi. Qiziq, jonimni berganimda oxirgi tilagim nima bo'ladi, dedim. O'zimga bergan bu savolimga Seyran Saxovat nima deb javob beradi? Men hech narsa so'ramayman. Chunki aqli raso odam o‘limdan hech narsani xohlamaydi. O'lim oldidan yuragimdan nimadir o'tadiki, dunyoda o'lmayman, uyqudan o'limga o'taman. Keling, Ramish nima uchun gitara olishni xohlaganiga qaytaylik. Bizning mifologiyamizda shunday narsa bor: keksa ota vafot etadi, o'lish arafasida. Uning yolg‘iz o‘g‘li bor, u safarda. O‘sha ota o‘g‘lini ko‘rmaguncha o‘lmaydi. Hatto o'lim ham unga imkon beradi. Qiziq, o‘sha gitara Ramishning otasi yoki onasimi yoki unga shu iste’dodni bergan Xudoning portretimi? Agar o‘sha gitarani bermaganlarida, balki Ramish shu paytgacha omon qolgan bo‘lardi. Men o'quvchilarimizga mifologiyamizdagi masalani eslatib o'tmoqchiman, ular nima uchun gitara so'raganini bilishlari uchun Ramish Yaratganning aksini bilganidan keyin gitara olishni xohlagandir, deysiz. Balki Yaratgan Ramishini o‘zi bilan yolg‘iz qolishga, uni tinglash uchun olgandir? Bu juda mushkul savol... Shunday variant ham bo‘lishi mumkin: Odam mehnat qilsa, uy qursa, u yerda yotib, dam oladi, qarindosh-urug‘larini qabul qiladi, bolalarini tarbiyalaydi. Bu borada ishonchim komil bo'lmasa-da, aytishim mumkinki, bu barmoqlar Xudoning sovg'asi bo'lgan deb taxmin qilishim mumkin. Barmoqlar... Sharqda hozir ham qo‘l ovqat yeyish uchun ishlatiladi. Lekin u vilkalar yoki qoshiq rolini o'ynaydi. Qo'l, ya'ni barmoq va og'iz o'rtasida juda qisqa masofani bosib o'tdi. U kimning barmoqlari ekanligini va bu barmoq nimaga ishqalayotganiga qaraydi. Ramishning barmoqlari ham gitara pardalariga ishqalanganda ilohiy mo‘jiza yaratgan. Ramish doim gitara chalarkan, qo‘llariga, barmoqlariga alohida e’tibor berardim. Uning qo'llari ko'zlarim oldida. Ramishning portreti, qo‘llarining ikkita portreti bor. Ajabo, men Ramishning gitarasini “Kalashnikov” avtomatiga qiyosladim, qo‘llari esa avtomatning o‘q tarog‘iga o‘xshaydi. U otayotgan edi. Lekin bu o‘q o‘ldirmadi, o‘sha o‘q uni tirik qoldirdi, o‘sha o‘q uni davoladi. Agar uning o‘sha “Kalashnikov”i birdan uning so‘ziga qaramasa, Ramish uni yerga urib yuborardi Endi xayolimga keldiki, siz haqsiz, balki Xudo uni eshitayotgandir... Men ishonaman O'lim yaqinlashayotgan edi, lekin Ramishini ololmasdi. Ramish har doim xohlagan joyiga borardi. Hech kim uni hech qayerga majburlay olmadi. Buning uzoq va chuqur sabablari bor. Ozgina aqli bor va o'zini menga o'xshagan o'quvchi bu yerda nima haqida gapirayotganimizni bilib oladi. O‘lim ham Ramish uchun o‘zini aldadi. Axir o‘lim ham hisob beradi-ku, shuning uchun ham Ramish nomi bilan kelgan, birovni olgan, Ramishga o‘xshagan narsa. U olib yuradigan narsa boshqacha. Ramish bugun ham biz bilan