Akademik Tofiq Hojiyev va turkiy dunyo

Turk birligi, mushtarak dunyo globallashuv harakatini tezlashtiradi Akademik Tofig Hajiyev nafaqat ozarbayjon tilshunosligida fundamental tadqiqotlar muallifi, balki turkiy dunyo tushunchasini ilmiy tushuncha darajasiga ko‘targan olimlardan biri sifatida ham tanilgan. Uning ilmiy merosida turkiy tillarning tarixiy, tarkibiy va semantik aloqadorligi masalalari yetakchi tadqiqot yo‘nalishlaridan biri bo‘lgan. 20-asr ozarbayjon turkologiyasida turkiy dunyoning ilmiy-madaniy integratsiyasi muammosi alohida oʻrin tutdi va bu yoʻnalishda olib borilgan tadqiqotlar milliy tilshunoslikni umumturkiy ilmiy makon bilan bogʻlashga xizmat qildi. Bu integratsiyaning shakllanishi va rivojlanishida akademik Tofiq Hojiyevning ilmiy faoliyati muhim rol o‘ynadi Uning turkiy dunyoga bo‘lgan chuqur qiziqishi bu yerni til va madaniyat mushtarakligi asosida tushunishi, turli turkiy xalqlar olimlari bilan yaqin ilmiy aloqalar o‘rnatishi, olib borgan muhokama va bahs-munozaralaridan kelib chiqqan. Turkiyadan tashqarida mushtarak turkiy muloqot tili masalasini oʻz maqolalarida, nutqlarida va anjuman maʼruzalarida doimiy ravishda kun tartibida tutib kelayotgan nodir olimlardan biri boʻlgan Tofiq Hojiyev bu fikrni ham ilmiy, ham maʼnaviy burch qilib oldi Tofiq Hojiyevning ilmiy ijodi mavzu doirasining kengligi, muammoliligining boyligi bilan ajralib turadi. 400 ga yaqin ilmiy maqolalar, 40 dan ortiq darslik va monografiyalar muallifi akademik Tofig‘ Hojiyev “Dada Qo‘rg‘ud kitobi”ning tili, Sobir va Fuzuliy “Asarlarining til xususiyatlari, Mo‘llodinlar tili, shuningdek, Nazrilar tili” haqidagi tadqiqotlari bilan ham ozarbayjon tilshunosligida, ham umumturkiy filologiyasida muhim ilmiy manba sifatida e’tirof etilgan. Sovet davridan beri Gabriel dialekti. “Sobir: manbalar va vorislar”, “Fuzuliy tili va uslubi”, “Molla Nasreddin tili va uslubi”, “Dada Qorg‘ud: tilimiz, fikrimiz” kabi asarlar ana shu boy ijodning yorqin namunasidir. Tofig Hajiyev ozarbayjon tilini hech qachon alohida milliy fakt sifatida ko‘rsatmagan, balki uni umumturkiy til makonining ajralmas va jonli qismi sifatida o‘rgangan Akademikning ikki jildlik “Ozarbayjon adabiy tili tarixi” monografiyasi uzoq yillar davomida oliy maktab o‘qituvchilari va talabalari uchun ajralmas stol kitobiga aylandi. Umumiy hajmi 900 betga yaqin boʻlgan ushbu kitobda ozarbayjon adabiy tilining shakllanish va rivojlanish bosqichlari turkiy til tarixi fonida koʻrib chiqilib, til faktlari turkiy tillarning umumiy qonuniyatlari doirasida izohlanadi. Bu yerda olim ozarbayjon tilining boshqa turkiy tillar bilan oʻzaro munosabatda boʻlgan tarixiy taraqqiyot yoʻlini koʻrsatadi va uni buyuk turkiy tillar oilasining muhim tarmoqlaridan biri sifatida baholaydi Tofig‘ Hojiyevning ilmiy faoliyati tadqiqotchilik bilan cheklanib qolmadi, u kuchli ilmiy maktabning asoschisi ham bo‘ldi. Uning rahbarligida 6 ta fan doktori va 30 ta falsafa doktori dissertatsiyasi himoya qilindi. AMEA muxbir aʼzosi Nizomiy Jafarov, professorlar Elbruz Azizov, Sarxon Abdullayev, Ramiz Asqar, Eldar Piriyev, Sardar Zeynalov, Rasim Oʻzyurak kabilar ushbu maktabning taniqli vakillaridandir. Akademikning shogirdlari orasida Turkiya, Eron va Turkmanistondan kelgan tadqiqotchilar ham bor – bu uning ilmiy ta’siri Ozarbayjon chegarasidan tashqariga chiqqanidan dalolatdir Tofig‘ Hojiyevning turk dunyosiga bag‘ishlangan maqolalari mazmun va yo‘nalish jihatidan turli sohalarni qamrab oladi. Ushbu maqolalarni shartli ravishda quyidagi guruhlarga bo'lish mumkin: a) Turkiy tillarning tarixiy va strukturaviy muammolariga bagʻishlangan tadqiqotlar: “O ogigenie germinat v tyurkskix yazykax”, “Vosstanovlenie drugnix elementy v tyurkskix yazykax”, “Orxon-Yenisey bitiklari: janr xususiyatlari”, “Oʻrxon dostonlarining sheʼriy badiiyati”, “Tigangiepika va “Tigangiepika toʻgʻrisida”. til nafaqat mehr-muhabbatli, hissiyotli tildir”, “Turkiy tillarda so‘zlarning morfologik rivojlanishi”, “Turkiy tillarning leksiko-morfologik rivojlanishi”, “-durur, -turur qo‘shimchasining kelib chiqishi haqida”, “Turkiy tillar tarixida matn tilining yaxlitligi”, “Qadimiy yozma yodgorliklarda badiiylik bilan tarixiylikning birligi”, “Qadimiy turkiy tillarda “Rephem”. turkiy tilda so‘zning mazmuni bilan talaffuzi” va boshqalar b) Turkologik fikr va qurultoylar tarixiga oid maqolalar: “Turk dunyosining to‘ng‘ich o‘g‘li Ali Bey Husaynzoda”, “Mirzo Kazim bekni yaxshi bilamizmi?”, “Bizga Turkologik markaz kerak”, “I Turkologiya qurultoyi: kun tartibi va uning muammolar taqdiri”, “Boku 1926 va 1996-yillarda turkologiya diqqat markazida”, “I Turkologik qurultoylar”, “I. Qurultoyda adabiy til masalasi” va boshqalar v) Hozirgi turk dunyosida til, madaniyat va oʻzlik muammolariga bagʻishlangan maqolalar: “Yunus Amre va turkiy tilimiz”, “Yunus Amrening sheʼr texnikasi”, “Ozarbayjonda gagauz tili oʻrganilmoqda”, “Axiska turklarining tili oʻrganilmoqda”, “Bunturklar kimlar?”, “Bugungi kun “Turkiy tilimiz”, “Turkiy tillarimiz” kitobi, “Biz turkiy tillarimiz”: yaxshi bilasizmi?”, “Turk tilli xalqlar yoki turkiy xalqlar”, “Turkligimiz va adabiyotimiz ahvoli”, “Turkiyaning turkiy tili qayoqqa ketyapti?”, “Turk degan umumiy adabiy til haqida” va hokazo Bu maqolalarda turkiy dunyo yagona mafkuraviy qurilish sifatida emas, balki til va madaniyat birligida shakllangan tarixiy voqelikka asoslangan jonli ilmiy-madaniy makon sifatida ko‘rsatilgan. Aytish joizki, olimning turkologiyaga oid ilk maqolasi – “Iste’dodli turkolog” “Ozarbayjon yvangari” gazetasining 1970-yil 12-fevral sonida sovet mafkurasi turkchilikni “panturkizm” nomi bilan tamg‘alagan bir paytda e’lon qilingan edi. Bu Tofiq Hojiyevning ilmiy jasorati va pozitsiyasi barqarorligining dastlabki ko‘rsatkichidir Turk madaniy merosini Ozarbayjonga olib kelish Akademik Tofig‘ Hojiyevning nazariy qarashlari hech qachon kabinetda qolmagan, amaliy faoliyat bilan hamisha yonma-yon yurgan. Bu faoliyatning eng muhim tarmoqlaridan biri turkiy dunyoning ilmiy va badiiy manbalarini ozarbayjon tiliga tarjima qilishdir. Olim bu asarni turkiy xalqlar o‘rtasida ma’naviy ko‘prik qurish vazifasi deb tushundi Tofiq Hojiyevning tarjimonlik faoliyati talabalik yillaridan boshlangani qiziq. 1959-yilda Ozarbayjon davlat universiteti nashriyoti tomonidan chop etilgan “Rim adabiyoti sharhi” antologiyasining katta qismini tarjima qilish unga ishonib topshirilgan – bu yosh talaba uchun katta ishonch belgisi edi. Keyingi yillarda bu faoliyat turkiy dunyoga yoʻnaltirildi Murod Adjining “Qipchoq cho‘lining shuvog‘i” (1997) va “Dunyo va turk: Munis tariximiz” (2006), B. Serebrennikov va N. Hajiyevaning “Turk tillarining qiyosiy tarixiy grammatikasi” (2002) asarlarining ozarbayjon tiliga tarjimasi, “Shan qizi” dostonining nashri (Shan 205 lug‘ati), Muhanlar lug‘ati. (2008) ozarbayjon tilida - bularning barchasi olimning turkiy mushtarak ilmiy va madaniy merosini keng kitobxonlar ommasiga yetkazish istagining natijasidir E’tiborli jihati shundaki, Tofiq Hojiyev rus, turk, ozarbayjon tillarida asarlar yozgan, xalqaro simpozium va anjumanlarda ma’ruza qilgan. Uning turk olimlari, qozoq, o‘zbek, turkman va qirg‘iz turkologlari bilan yaqin ilmiy aloqalari uning turkiy dunyoga nafaqat Ozarbayjon nuqtai nazaridan, balki butun bir madaniy makon nuqtai nazaridan qaraganidan dalolat beradi Shunday qilib, ilmiy faoliyat va madaniy missiya Tofiq Hojiyev uchun ajralmas edi. U turkiy tilni qalami bilan qanchalik chuqur o‘rgangan bo‘lsa, amaliy faoliyati bilan turkiy xalqlar orasidagi ma’naviy masofani ham qisqartirishga harakat qildi Turklar uchun umumiy muloqot tili masalasi Tofiq Hojiyevning ilmiy qarashlarida umumiy turkiy til alohida o‘rin tutadi. U bu muammoni sun’iy ravishda yaratilishi kerak bo‘lgan yagona adabiy til modeli sifatida emas, balki muloqot ehtiyojidan kelib chiqqan bosqichma-bosqich, real va tabiiy jarayon sifatida tushundi. Olimning bu g‘oyasi faqat nazariy mulohazalar sifatida qolib ketmadi – u real muloqot tamoyillariga asoslangan ishchi model sifatida shakllandi. Muhim jihatni alohida ta’kidlab o‘tish joiz: bu g‘oya Tofiq Hojiyevda kech shakllangan emas. Olim sho‘rolar davrining mafkuraviy chegaralarida ham turkiy tillarning yaqinligini, mushtarak muloqot imkoniyatlarini o‘z tadqiqotlarida izchil ta’kidlab o‘tdi va o‘nlab yillar davomida bu mavzuga sodiq qoldi Buni olimning o‘z amaliyotida ham ko‘rish mumkin edi. U o‘z maqolalarini turk tiliga tarjima qilishni ushbu maqola muallifi va uning nabirasi turkolog Turon Xonumga topshirganida, tarjimani klassik ma’noda turk turkchasiga moslashtirmaslik kerakligini doimo ta’kidlagan. Aksincha, ozarbayjon tili bilan turk turkchasi oʻrtasida har ikki tomon uchun ham tushunarli boʻlgan va har bir tilning xususiyatlarini saqlab qolgan umumiy til modeli asosida amalga oshirilishi kerak. U ko‘p misollar keltirardi: “Ona so‘zini turklar tushunadimi? Ha, unda onajon, bunday qilmang, onam bo'lsin.'' Akademikning mushtarak turkiy til masalasi haqidagi fikrlari 2013-yilda chop etilgan “Turklarning umumiy muloqot tili” (2013) kitobida tizimli va konseptual tarzda bayon etilgan.Olim bu asarida faqat umumiy muloqot tili muammosini hal qiladi. lingvistik masala sifatida emas, balki ayni paytda turkiy dunyoning ilmiy, madaniy va ma’naviy integratsiyasi nuqtai nazaridan muhim strategik masala sifatida ko‘rilmoqda. Kitobda Oltoydan Dunaygacha choʻzilgan keng jugʻrofiy hududda yashovchi turkiy xalqlarning tarixan mushtarak aloqa vositalari boʻlganligi, bu anʼanani zamonaviy sharoitda tiklash mumkinligini ilmiy dalillar bilan asoslab beradi Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, akademikning mushtarak turkiy modeli idealistik shior emas, balki ko‘p qirrali va amaliy strategiyadir. Bu strategiya texnik (alifbo, imlo), tashkiliy (terminologik komissiya), ta’lim (umumiy til o‘rgatish), ommaviy axborot vositalari (parallel foydalanish) va ijtimoiy-iqtisodiy (turizm, mehnat bozori) tarkibiy qismlarining birgalikdagi faoliyatini taqozo etadi. Biroq, modelning zaif tomoni bor: turli davlatlarning siyosiy manfaatlari, milliy til siyosati va o'ziga xoslik muammolari bu jarayonning tezligini jiddiy ravishda cheklashi mumkin. Ya’ni, g‘oya ilmiy jihatdan asosli bo‘lsa-da, uning to‘liq amalga oshishi nafaqat tilshunoslarga, balki kengroq geosiyosiy kelishuvlarga bog‘liq Olimning takliflari siyosiy murojaatlarga emas, balki til tamoyillariga asoslanadi – bu ularni boshqa “turk birligi” nutqlaridan ajratib turadigan asosiy jihati. Olim majburlash emas, sun'iy birlashish emas, balki tabiiy yaqinlashuv tamoyiliga asoslanib, o'zaro manfaatdorlik tamoyilini asoslagan Akademik Tofig‘ Hojiyev turkiy dunyoning turli mintaqalarida o‘tkazilgan xalqaro konferensiyalar, simpozium va kongresslarda faol ishtirok etib, uning ma’ruzalari, ilmiy pozitsiyasi turkiy dunyo olimlari tomonidan hamisha diqqat bilan kutib olindi. U Anqara, Istanbul, Izmir, Olmaota, Toshkent, Samarqand, Ashxobod, Bishkek va turkiy dunyoning boshqa markazlarida o‘tkazilgan ilmiy tadbirlarda ozarbayjon turkologiyasini munosib tarzda namoyon etib, turkiy tillarning mushtarak muammolari haqidagi ma’ruzalari keng ilmiy rezonans uyg‘otdi. Shu bilan birga Turkiyaning yetakchi universitetlarida ma’ruzalar o‘qigan, turk tilshunosligi bo‘yicha qo‘shma ilmiy loyihalarda ishtirok etgan Uning turk dunyosi oldidagi ilmiy xizmatlari turli yillarda qator nufuzli muassasalar tomonidan munosib baholangan: * 1995-yilda “Otaturk nomidagi til, tarix va madaniyat muassasasi” faxriy a’zoligiga saylangan * 1998-yilda “Buyuk xizmatlari uchun” ko‘krak nishoni bilan taqdirlangan * 2002-yilda “Turk dunyosiga hizmat” medali bilan taqdirlangan * 2004-yilda Otaturk Til va Tarix Oliy Tashkilotining "Karaman Turk tili mukofoti" va "Eng yaxshi xizmat sertifikati" bilan taqdirlangan Bu mukofotlar akademik Tofig Hajiyevning nafaqat ozarbayjon tilshunosligida, balki butun turkiy dunyo ilmiy-madaniy makonida erishgan yuksak obro‘ va ishonchining yaqqol ko‘rsatkichidir. E’tiborlisi, ushbu mukofotlarning aksariyati Turkiya muassasalari tomonidan berilgan – bu olimning Ozarbayjon-Turkiya ilmiy aloqalari rivojidagi roliga berilgan alohida bahoni aks ettiradi Tofiq Hojiyev uchun turkiy dunyo nafaqat ilmiy tadqiqot ob’ekti, balki ma’naviy birlik g‘oyasining ifodasi ham bo‘lgan. U turkiy xalqlarning umumiy til va madaniy ildiz asosida birlashishini ishqiy orzu emas, balki ilmiy asosda mustahkamlanishi lozim bo‘lgan haqiqiy taraqqiyot yo‘li deb bildi. Olim ilgari surgan g‘oyalar – ayniqsa, mushtarak turkiy til va umumturkiy ilmiy hamkorlik haqidagi qarashlar bugungi kunda turkiy dunyoda kechayotgan integratsiya jarayonlari fonida alohida ahamiyat kasb etadi Akademik Tofig‘ Hojiyevning boy ilmiy merosi, pedagogik faoliyati, turkiy dunyoning til va madaniy birligini yo‘lga qo‘yishga qaratilgan g‘oyalari kelajak avlod tadqiqotchilari uchun ishonchli ilmiy qo‘llanma bo‘lib yashab kelmoqda va yashaydi. U yaratgan ilmiy maktab, umumturkiy tafakkur, tarbiyalagan shogirdlari turk dunyosi ilmiy xotirasida saqlanib qolgan. Vaqt o‘tishi bilan ismlar unutilishi mumkin, shov-shuvli so‘zlar bosilishi mumkin, ammo ilmiy mas’uliyat bilan aytilgan fikr, xalq taqdirini o‘ylab yozilgan so‘z unutilmaydi. Akademik Tofiq Hojiyev ana shunday olimlardan biri – turkiy tilga, turk dunyosiga, bu buyuk madaniyat kelajagiga sadoqat bilan xizmat qilgan, ortda ilmiy yaxlitlik bilan qurilgan mustahkam yo‘l qoldirgan olimdir Boku davlat universiteti turkologiya kafedrasi dotsenti