34 yil oldin Shushada olingan so'nggi suratning hikoyasi

"- Ertaga Shusha ishg'ol qilingan kun. - Shusha ishg'ol qilingan kun yo'q" Kecha o'zimni shunday dialogda topdim. Shusha ishg‘ol qilingan kun esimga tushganda, boshqa taraf bunday kun yo‘q, dedi. "O'sha kun har doim bo'ladi", deb javob berdim. Uyga qaytgach, yana shu dialog haqida o'yladim. Go‘yo 34 yil avval men ham bobom va buvim, ota-onam kabi o‘sha kunning guvohi bo‘lganman. Lekin bu javobni men emas, balki barcha qarindoshlarim aytgan, faqat men ovoz berganman Ertalab ishga kelganimda WhatsApp dagi oilaviy guruhimizdan Shushada tushgan oxirgi suratimizni so‘radim. Onam xuddi shu iltimosni kutayotgandek, suratni o‘sha paytda jo‘natib yubordi. Bu bizning oilamiz uchun bebaho surat. 100 yildan keyin ham bu surat Shusha, avvalgi Shusha bosib olingan kunning belgisidir Bu suratni uyda shu qadar muhokama qildikki, Shusha deganda xayolimizga shu surat kelsa kerak. Shusha ishg‘ol qilingan kuni vatandan bizga qolgan sanoqli narsalardan biri bo‘lgan ushbu surat haqida gapirishga qaror qildim 1991 yil. Shushadagi so'nggi yangi yilimiz Telefonda gaplashayotgan 23 yoshli yigit mening otam. Yangi yil bayrami bilan tabriklayman. O'ng tarafdagi ayol 51 yoshli buvim, uning yonida yangi oila qurib, uyimizga ko'chib kelgan ammam. Aravachadagi go‘dak amakim va xolamning birinchi farzandi Aytoj. Keyinchalik ko‘pchilik tanib qoladigan, ko‘zoynagini ko‘zlariga qo‘yib, odatdagidek tekshirib, bir soniyadan so‘ng yana dasturxonga qo‘yadigan amakim... Tog‘amning o‘ng tomonida o‘tirgan kishi Shusha viloyati Malibayli qishlog‘i ijroiya vakili bobom. Hammamiz xursandmiz, xursandmiz, nima bo'lishini bilmasdik. Bu baxt uzoqqa cho‘zilmadi Shusha ishg'ol qilinganda, bu suratlar buvimning uydan olib ketgan yagona narsa edi. Otam menga Shusha, uyimiz, ular qanday jang qilgani, urush haqida ko‘p gapirib berdi. Lekin menga eng ko'p ta'sir qilgani uning uyimizga oxirgi tashrifi haqidagi xotiralari edi. U o'z xotiralarida shunday dedi: "Armanlar viloyatga kirib kela boshlaganlarida, Nanangilni Shushadan olib chiqdik. Hali ham turardik. Nanangil ketgandan keyin yashirincha uyga bordim. Qarasam, gaz va oshxona oynasi ochiq qolibdi. Uydagi hamma narsa joyida, oyoq kiyimlari tartibli. Avvaliga buvim unutib qo'ygan deb o'ylagandim va gazni o'zi qo'yib qo'ygan maqsadda gazni qo'yib qo'yibdi... dedi shekilli. gaz qo‘yilgani uchun ba’zan yorilib ketadi, uyimiz yonib ketishini istamadi...” Ammo otam uyga qaytishimizga shunchalik ishondiki, gazni o‘chirib, derazalarni yopdi Otam ishg‘oldan keyin uyimizga borganida, ikki qavatli ulkan binodan faqat bir parcha devor qolganini ko‘rdi Mening buvim haqiqiy shushali edi. Xulq-atvor, nutq, yurish, o'tirish, turish. Xuddi biz kitoblardan o‘qiydigan, kinolarda ko‘radigan shushaliklar kabi. Uning barcha nevaralari singari men ham kunimning ko‘p qismini u bilan o‘tkazdim. Bu juda g'alati edi, men u bilan tezroq o'sgandek bo'ldim. Buvim bosqin va urush haqida gapirishni yoqtirmasdi. Kimdir urush haqida gapirsa ham, Rasul Rizoning “Bo‘lsam” she’ridan bir parcha o‘qib berardi. U bizning uyimiz haqida gapirganda qanday his qilganini hali ham eslayman: “Bir derazadan qarasang, Xonkendi ko‘rinardi, boshqa xonaga o‘tib, derazadan qarasang, Shushaning markazi ko‘rinardi” – mana, menga shunday dedi... Uyimizni shunday taqdim etdiki, ko‘z o‘ngimizda dunyoning eng go‘zal uyi jonlandi Keyinchalik ozarbayjon tili va adabiyoti o‘qituvchim bo‘lgan ammam qarindosh-urug‘, qo‘ni-qo‘shnilar bilan iliq munosabatimiz, yaxshi sharoitimiz haqida tez-tez gapirib turardi Ikkinchi Qorabog‘ urushidan keyin amakim bizga uylarimizning suratini yubordi. Bobom ulug‘ amakim uchun qurdirgan uy o‘z uylaridan farqli o‘laroq, shundayligicha qolgan. Armanlar hatto keyinroq hovlida basseyn ham qurishgan. Hammamizni qayg‘uga solgan tomoni shundaki, amakim va uning oilasi o‘sha uyda bir kun ham qolmagan, armanlar esa roppa-rosa 28 yil yashagan Tog‘am Bokuda avtohalokatda vafot etdi. Tog‘am tufayli qabristonga birinchi bor bordim. Amakimning qabr toshiga ismi va familiyasi bilan birga “Shusha” yozilgan. Bu bazmlarimiz an’anasi edi, xorijda vafot etganlar qabriga shunday yozilgan Buvim ming bir azob bilan qurgan uyidan bir kunda chiqib ketdi. 1992 yilda u endigina 51 yoshda edi. Har kuni ertalab birga ovqatlanganimizda buvim bir hovuch dori tashlar edi. Ba’zan yuzimga qarab: “Men shishaga bitta dori tashlamadim”, derdi. Men bu so‘zni juda tez-tez eshitganman... Buvim bilan bu haqda tez-tez gaplashardik. Lekin eng ta’sirlisi uning ishg‘oldan keyingi dastlabki davrlar haqidagi xotiralari bo‘ldi: “Uyimizga qo‘zi so‘yib, yemay (plov – tahr.) mehmon kelgan kun bo‘lmagan. uni pishirmaslik kerak, stolga turli xil kompotlar qo'ymaslik kerak. Shusha ishg‘ol qilinganda ko‘chirilgan bo‘lib Zagulbaga kelganimizda, har biringizga tovoq, stakan, vilkalar bo‘lsin, deyishdi. Biz navbatma-navbat oshxonaga borib, u yerda ovqatlanishimiz kerak edi. Shuning uchun u yerga borishni istamasdim, ba’zan kunlab bormasdik...”. Lekin Zagulbada ko‘p yashamadik. U yerdan hamma Shusha shahri deb biladigan Ramanadagi yangi aholi punktiga ko‘chib o‘tdik. Bir paytlar ona yurtida gaz, elektr ta’minoti sohasida ishlagan bobom bu gal ichki ko‘chirilgan bobolarimning joylashishi va haligacha birga bo‘lib qolgan bobolarim haqida suhbatlashdi. Shushada kim qo‘shni bo‘lgan bo‘lsa, o‘z ishini hammadan ko‘ra sevgan bobom haliyam faxr bilan aytadilar, otam esa urush boshlanganda umrining eng yaxshi yillarini o‘tkazgan, yarador bo‘lgan, bundan keyin ham o‘zini chinakam baxtli his qilmagan Suratdagi go‘dak... Men o‘sha kichkina Aytachni ko‘rmaganman. Go‘dakligida oilasi bilan tug‘ilgan uyini tark etishga majbur bo‘lgan Aytach bunga chiday olmadi. U ishg'oldan ko'p o'tmay vafot etdi, chunki u uzoq vaqt davomida och va suvsiz edi Shusha haqida menga aytilgan xotiralar juda ko‘p... Uyimizda Shusha haqida kitobimiz bor. Kitob mendan kattaroqdir. O‘sha kitobda otam va amakim o‘qigan maktab, Shushadagi cho‘pon it va oq otning suratini tez-tez ko‘rganman. Bir paytlar beixtiyor aytdimki, suratlarga shunchalik qaradimki, Shushadagi cho‘pon it menga tanishdek tuyuldi Lekin haqiqatan ham shu yerlarga mansub ekanimni Zafardan keyin Shushaga birinchi tashrifimda angladim. Har bir tosh, har bir gul jonimni quchoqlagandek edi. Hammasi buvim aytganidek edi. Urushdan so‘ng o‘zgarib borayotgan baxtlar Xaribbulbuldek o‘sha zaminda yana gullab-yashnadi Shushaning ishg'ol tarixi o'zgarmaydi. 8-mayni unutish “kelib bo‘lmas qo‘rg‘on” deb atalgan Shushaga va u yerdan majburan ko‘chirilgan barchaga xiyonat bo‘lardi Bugun Shushani bosib olgan kun