10 yillik do'stlik: birodarlikdan ittifoqqa

O'tmish hozirgi zamonning asosidir Ikki quyosh bir yerga chiqadi Bir poyada ikkita atirgul porlaydi Buyuk o‘zbek shoiri va mutafakkiri Alisher Navoiyning bu satrlarida O‘zbekiston va Ozarbayjon munosabatlarining tarixi va bugungi holati yorqin aks ettirilgan. Mushtarak tarixiy ildizlar, ko‘p asrlik do‘stlik rishtalari va umumiy ma’naviy merosga ega bo‘lgan xalqlarimiz bugungi kunda umumiy taraqqiyot yo‘lidan dadil qadam tashlamoqda O‘zbek va ozarbayjon xalqlarining tillari, urf-odatlari, urf-odatlari qanchalik o‘xshashligini tarixiy manbalar ko‘rsatadi. Shunday qilib, 11—14-asrlarda Saljuqiylar imperiyasi davrida hozirgi Ozarbayjon va Oʻzbekiston hududlarining salmoqli qismi yagona davlat tasarrufida boʻlgan Temuriylar davrida bu yaqinlashuv yanada yaqqol namoyon boʻldi: ikki xalq oʻrtasida qarindoshlik rishtalari mustahkamlanib, ozarbayjon mudarrislari baʼzi temuriy shahzodalarga ustoz boʻlib xizmat qilgan Yana ma’lumki, o‘zbek generali Sobir Rahimov Bokuda tahsil olgan, Samad Vurg‘un va Abdulla Oripovlar har ikki xalq uchun qadrdon shoir bo‘lgan, Maqsud Shayxzoda esa “o‘zbek xalqining farzandi” hisoblangan. Bunday misollarni ko‘p keltirish mumkin Bugun O‘zbekiston va Ozarbayjon o‘rtasidagi munosabatlar misli ko‘rilmagan yuksak darajaga ko‘tarilgani bejiz emas. Bundan tashqari, mubolag'asiz aytish mumkinki, so'nggi o'n yillik O'zbekiston va Ozarbayjon o'rtasidagi do'stlik yilnomasi tojiga aylandi Yangi cho'qqilar sari 2016-yil O‘zbekiston tashqi siyosatida burilish davri bo‘ldi, Toshkent xalqaro maydondagi faolligini sezilarli darajada oshirdi. Markaziy Osiyo, Kavkaz va turkiy dunyo mamlakatlari bilan munosabatlarni tiklash va chuqurlashtirish yangilangan tashqi siyosat kursining ustuvor yo‘nalishiga aylandi. Shu nuqtai nazardan, Ozarbayjon bilan hamkorlik alohida ahamiyat kasb etdi: ikki tomonlama muloqot sifat jihatidan yangi bosqichga ko‘tarildi, diplomatik aloqalar strategik xususiyat kasb etdi O‘zbekiston va Ozarbayjon o‘rtasidagi munosabatlar na sovuq, na ziddiyatli bo‘lsa ham, strategik sheriklikning kuchli sur’atiga ega emas edi. Tarixiy, madaniy va lingvistik yaqinlikka qaramasdan, siyosiy muloqot cheklanganligicha qoldi, iqtisodiy o'zaro ta'sir esa cheklandi. Ayniqsa, transport, logistika, energetika, mintaqaviy hamkorlik kabi strategik sohalardagi ulkan salohiyat uzoq vaqtdan beri amalga oshmay qolgan edi. Ana shunday sharoitda Prezidentlar Shavkat Mirziyoyev va Ilhom Aliyevning siyosiy irodasi va qatʼiyati foydalanilmagan imkoniyatlardan foydalanish imkonini berdi Toshkent va Boku o‘rtasidagi yaqinlashuvga bir qancha asosiy omillar yordam berdi. Birinchidan, har ikki davlat ko'p vektorli tashqi siyosatni qabul qildi. Ikkinchidan, turkiy dunyoda integratsiya kuchaydi. Uchinchidan, Rossiya va G‘arb o‘rtasidagi qarama-qarshilik kuchayib borayotgan bir sharoitda Markaziy Osiyo va Kavkazni bog‘lovchi muqobil tranzit yo‘llariga ehtiyoj kuchaydi. Natijada O‘zbekiston va Ozarbayjon geografik va strategik jihatdan bir-birini to‘ldiradigan davlatga aylandi Shundan buyon ikki davlat rahbarlari oʻrtasida barqaror va muntazam siyosiy muloqot yoʻlga qoʻyildi. Oliy darajadagi tashriflar sof ramziy ma'noni yo'qotdi va iqtisodiy, sarmoyaviy va infratuzilma loyihalari orqali aniq mazmun kasb etdi. Natijada munosabatlar deklarativ formatdan haqiqiy strategik sheriklikka o‘tdi Aytish joizki, O‘zbekiston Ozarbayjonga nafaqat Kavkazdagi asosiy davlat, balki Markaziy Osiyoga jahon bozorlariga chiqish imkonini beruvchi geostrategik ko‘prik sifatida qaray boshladi. Kaspiy dengizi orqali Yevropaga yoʻnalishlarni diversifikatsiya qilish masalasi Toshkent uchun alohida ustuvor yoʻnalishga aylandi, bu esa Bokuning transport-logistika markazi sifatidagi rolini sezilarli darajada kuchaytirdi So‘nggi yillarda “O‘rta yo‘lak” deb nomlanuvchi Transkaspiy xalqaro transport yo‘nalishi ikki tomonlama munosabatlarning eng muhim geoiqtisodiy ustuniga aylandi. Xitoy – Markaziy Osiyo – Kavkaz – Yevropa yo‘nalishi bo‘yicha savdo hajmini oshirish rejalari Toshkent va Bokuning strategik manfaatlarini uyg‘unlashtirdi. Anʼanaviy shimoliy yoʻnalishlarni chetlab oʻtuvchi muqobil transport tarmoqlariga ehtiyoj ortib borayotgani sari Ozarbayjonning Oʻzbekiston uchun ahamiyati bir necha barobar oshdi Iqtisodiy ko'rsatkichlar munosabatlardagi sifat o'zgarishlarini tasdiqlaydi. 2016-yildan so‘ng ikki davlat o‘rtasidagi tovar ayirboshlash hajmi bir necha barobar oshdi va keyingi yillarda barqaror o‘sish tendentsiyasini ko‘rsatdi Eng muhimi, ikki tomonlama aloqalar iqtisodiy pragmatizm bilan cheklanib qolmadi. O‘zbekiston va Ozarbayjon rahbariyati jon kuydirdi qardoshlik, ittifoqchilik va turkiy birlik tushunchalariga asoslangan kengroq siyosiy va sivilizatsiyaviy mazmundagi hamkorlik. Bu hamkorlikka mafkuraviy va qadriyatlarga asoslangan poydevor berdi. Turkiy davlatlar tashkiloti doirasidagi hamkorlik o‘zaro ishonchni mustahkamlashda muhim rol o‘ynadi 2024-yilda munosabatlar sifat jihatidan yangi bosqichga ko‘tarildi: davlatlar o‘zaro siyosiy hamkorlikning eng yuqori darajasiga o‘tishni belgilab beruvchi Ittifoqchilik munosabatlari to‘g‘risidagi shartnomani imzoladilar. Shunday qilib, Toshkent va Boku oʻrtasidagi aloqalar strategik sheriklikdan uzoq muddatli geosiyosiy uygʻunlikka asoslangan ittifoq modeliga aylandi Umuman olganda, O‘zbekiston va Ozarbayjon o‘rtasidagi munosabatlar geoiqtisodiy manfaatlar, transport xavfsizligi, turkiy integratsiya va mintaqaviy siyosiy yaqinlashuvga asoslangan keng qamrovli sheriklikka izchil rivojlanib bormoqda. Bu yaqinlashuv vaziyatga bog‘liq emas, balki chuqur ildiz otgan bo‘lib, Yevroosiyoning yangi geosiyosiy voqeligidagi uzoq muddatli strategik manfaatlarni aks ettiradi Iqtisodiy diplomatiya, transport koridorlari va energiya manfaatlari sinergiyasi Siyosiy deklaratsiyalardan chuqur iqtisodiy pragmatizmga o'tish munosabatlarning hozirgi bosqichining asosiy xususiyatlaridan biri bo'ldi. Ilgari madaniy-tarixiy yaqinlik ustuvor boʻlgan boʻlsa, transport, logistika, sanoat kooperatsiyasi va sarmoyaviy hamkorlik oʻzaro hamkorlik markaziga koʻchdi. Bu ikki tomonlama aloqalarni hissiy diplomatiya doirasidan olib chiqib, amaliy geoiqtisodiy sheriklik darajasiga olib chiqish imkonini berdi O‘zbekiston uchun Ozarbayjonning strategik ahamiyati, birinchi navbatda, Kaspiy mintaqasidagi tranzit salohiyati bilan belgilanadi. O‘zbekiston dengizga chiqa olmagan davlat sifatida tashqi savdo yo‘nalishlarini diversifikatsiya qilish siyosatini izchillik bilan amalga oshirib kelmoqda. Rossiya orqali oʻtadigan anʼanaviy yoʻnalishlar boʻylab ortib borayotgan geosiyosiy xavflar fonida muqobil transport yoʻlaklarini izlash tobora dolzarb boʻlib bormoqda. Shu nuqtai nazardan, Boku Markaziy Osiyoni Yevropa va Qora dengiz bozorlari bilan bog‘lovchi asosiy markazga aylandi O‘zbekiston tashqi iqtisodiy strategiyasida Boku – Tbilisi – Kars temir yo‘l liniyasi, Olot xalqaro dengiz porti va Transkaspiy transport infratuzilmasi tobora muhim o‘rin tutmoqda. Xususan, so‘nggi yillarda O‘zbekiston yuklarini Kaspiy dengizi orqali Ozarbayjonga olib o‘tish, keyinchalik Turkiya va Yevropa bozorlariga chiqish harakatlari keskin kuchaydi. Ushbu rivojlanish ham iqtisodiy, ham siyosiy ahamiyatga ega, chunki transport yo'nalishlarining kengayishi tashqi bosimlarga bog'liqlikni kamaytiradi 2022 yildan keyin, Rossiya va Ukraina o'rtasidagi urush davrida global logistika tizimi katta o'zgarishlarga duch keldi. “O‘rta koridor” loyihasi xalqaro kun tartibining markaziy mavzusiga aylandi. Xitoy va Markaziy Osiyodan Kaspiy dengizi orqali Ozarbayjon, Gruziya va Turkiyaga oʻtadigan bu yoʻnalish ham iqtisodiy, ham geosiyosiy ahamiyatga ega boʻldi. O‘zbekiston mazkur yo‘lakning faol ishtirokchisi bo‘lishga intilmoqda, Boku esa nafaqat tranzit hududi, balki yangi mintaqaviy logistikaning asosiy me’morlaridan biri sifatida ham harakat qilmoqda. So‘nggi yillarda Ozarbayjon hukumati port, temir yo‘l va bojxona infratuzilmasini modernizatsiya qilish uchun katta mablag‘ ajratdi va bu bilan O‘zbekiston uchun yangi iqtisodiy imkoniyatlar ochdi Sanoat kooperatsiyasining rivojlanishi transport sohasidagi yaqinlashuvga hamroh bo'ldi. Xususan, avtomobilsozlik ikki tomonlama hamkorlikning yangi sohasiga aylandi. O‘zbekistonning UzAuto Motors kompaniyasi va ozarbayjonlik hamkorlari ishtirokida Hojig‘abul sanoat parkida avtomobillar ishlab chiqarish loyihasining amalga oshirilishi texnologiya, kapital va savdo bozorlarini birlashtirgan chuqur sanoat integratsiyasi namunasi sifatida baholanmoqda Qishloq xo‘jaligi, to‘qimachilik, farmatsevtika sanoatida ham kooperatsiya loyihalari kengaymoqda. Ikki tomonlama munosabatlarda an’anaviy “sotuvchi – xaridor” sxemasi emas, balki qo‘shma ishlab chiqarish modeli shakllanayotgani prinsipial ahamiyatga ega. Ushbu yondashuv hamkorlikning barqarorligi va uzoq muddatli xarakterini ta'minlaydi Investitsiya sohasida ham yangi bosqich vujudga kelmoqda. Tomonlar energetika, infratuzilma, qurilish va sanoat sohalaridagi loyihalarni moliyalashtirish uchun qo‘shma investitsiya fondini tashkil etishga kelishib oldilar. Ushbu mexanizm hamkorlikni deklarativ siyosiy yaqinlik doirasidan institutsional iqtisodiy o'zaro hamkorlik sohasiga o'tkazadi Energetika hamkorlikning eng muhim yo'nalishlaridan biri bo'lib qolmoqda. bu erda tomonlarning manfaatlari bir-birini to'ldiradi. O‘zbekiston Ozarbayjonning energetika infratuzilmasi va katta eksport tajribasiga muhim model sifatida qaraydi. Kelajakda Kaspiy yo‘llari Markaziy Osiyo resurslarini G‘arb bozorlariga olib chiqishda muhim rol o‘ynashi mumkin So'nggi yillarda yashil energiya bo'yicha hamkorlik ham faol muhokama qilinmoqda. Ozarbayjon Qora dengiz orqali Yevropaga yashil energiya eksport qilish strategiyasini ilgari surmoqda, O‘zbekiston qayta tiklanadigan energiya sohasida keng ko‘lamli islohotlarni amalga oshirmoqda. Bu boradagi ana shunday yondashuvlar hamkorlikni chuqurlashtirish uchun katta istiqbollarni ochadi Shuningdek, O‘zbekiston va Ozarbayjon tashqi iqtisodiy siyosatda raqobatchi emas, balki strategik sherik sifatida harakat qilishi muhim. Ularning faoliyati Markaziy Osiyo va Kavkaz o‘rtasidagi iqtisodiy integratsiyani jadallashtirishga yordam beradi, bu esa yangi Yevroosiyo iqtisodiy makonining shakllanishidan dalolat beradi O‘zbekiston va Ozarbayjon o‘rtasidagi munosabatlar mazmuni siyosiy deklaratsiyalar bilan emas, balki transport yo‘laklarini samarali moslashtirish, sanoat kooperatsiyasini rivojlantirish, sarmoyaviy platformalar yaratish, geoiqtisodiy manfaatlar sinergiyasi bilan o‘lchanadi. Bugungi kunda davlatlarimiz o‘rtasidagi hamkorlik yangi mintaqaviy iqtisodiy arxitekturaning tayanchi sifatida e’tirof etilmoqda Turk dunyosi, xavfsizlik arxitekturasi va ittifoqning kelajak formulasi Endi O‘zbekiston va Ozarbayjon munosabatlariga faqat ikki tomonlama nuqtai nazardan qarashning o‘zi yetarli emas. So‘nggi yillarda bu yaqinlashuv kengroq geosiyosiy jarayonlar – turkiy integratsiyaning chuqurlashishi, Yevroosiyoda kuchlar muvozanatining o‘zgarishi va yangi mintaqaviy xavfsizlik arxitekturasining shakllanishining bir qismiga aylandi. Shu nuqtai nazardan, Toshkent va Boku nafaqat sheriklar, balki rivojlanayotgan siyosiy makonning asosiy tarkibiy qismlari sifatida ham harakat qilmoqda O‘zbekistonning 2019-yilda Turkiy davlatlar tashkilotiga a’zo bo‘lishi hamkorlikni rivojlantirishda yangi bosqichni boshlab berdi. Bu qaror ramziy emas, balki Toshkentning geosiyosiy oʻziga xosligini qayta yoʻnaltirishini anglatardi. O‘zbekiston avvallari turkiy integratsiyaga ehtiyotkorona munosabatda bo‘lgan bo‘lsa, Prezident Shavkat Mirziyoyev davrida ushbu platformani o‘z tashqi siyosatining asosiy vositasi sifatida qabul qildi Bu jarayonda Prezident Ilhom Aliyev boshchiligida Ozarbayjon hal qiluvchi rol o‘ynadi. Turkiya bilan bir qatorda Boku turkiy integratsiyaning haydovchisi boʻlib, transport, iqtisodiyot, taʼlim va xavfsizlik boʻyicha chuqur hamkorlikni izchil rivojlantirmoqda. O‘z navbatida O‘zbekiston o‘zining muhim demografik, iqtisodiy va geografik salohiyatiga ega bo‘lib, bu jarayonlarning markaziy ishtirokchisi bo‘lib, bu ikki davlatning strategik manfaatlarining yaqinlashishiga olib keladi Turkiy integratsiya bugungi kunda madaniy hamkorlik doirasidan chiqib, aniq iqtisodiy manfaatlar va umumiy xavfsizlik ustuvorliklarini qamrab oldi. Turkiy davlatlarning o‘zaro hamkorligi doirasida Markaziy Osiyo va Kavkazni bog‘lovchi transport yo‘laklari, energiya tarmoqlari, raqamli infratuzilma rivojlanib, O‘zbekiston va Ozarbayjon o‘rtasidagi munosabatlar institutsional jihatdan mustahkamlanmoqda 2020-yilda Qorabogʻ qaytarilgach, Ozarbayjon mintaqada yangi siyosiy vaznga ega boʻldi. O‘zbekistonning Ozarbayjon hududiy yaxlitligini qo‘llab-quvvatlashi o‘zaro ishonchni mustahkamlashda muhim omil bo‘ldi. O‘zbekiston tomonidan Fuzuliy shahrida maktab qurilishi buning ramziy tasdig‘i bo‘ldi. Bu qadam orqali Toshkent Qorabog‘ni qayta tiklashda bevosita ishtirok etishini va uzoq muddatli strategik sheriklikka sarmoya kiritishga tayyorligini namoyish etdi, siyosiy bayonotlarini aniq harakatlar bilan tasdiqladi Shu bilan birga, O‘zbekiston va Ozarbayjon o‘rtasidagi munosabatlarda xavfsizlik masalasi tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. Bu harbiy ittifoq tuzish haqida emas, balki mintaqaviy barqarorlikni ta'minlash bo'yicha sa'y-harakatlarni muvofiqlashtirish haqida. Afg‘onistondagi vaziyat, transmilliy tahdidlar, kiber va logistika xavfsizligi masalalari ikki davlat pozitsiyalarini bir-biriga yaqinlashtirmoqda. Transport yo‘nalishlari faollashgani sari ularni himoya qilish bo‘yicha ham muvofiqlashtirilgan yondashuvlarga ehtiyoj ortib bormoqda. Kaspiy – Kavkaz – Markaziy Osiyo yo‘nalishi muhim aloqa arteriyasiga aylanib, Toshkent va Boku o‘rtasida xavfsizlikni muvofiqlashtirish zaruriyatini oshirmoqda O‘zbekiston va Ozarbayjon asosiy kuch markazlari bilan muvozanatli munosabatlar o‘rnatishga va har qanday global o‘yinchilarga qaramlikdan qochishga intilib, tashqi siyosatga o‘xshash yondashuvlarga amal qilmoqda. Ko'p vektorli diplomatiya ikki tomonlama aloqalar barqarorligiga yanada hissa qo'shadi 2024-yilda imzolangan Ittifoqchilik munosabatlari to‘g‘risidagi shartnoma ana shu jarayonlarning mantiqiy natijasi bo‘ldi. Bu shunchaki diplomatik hujjat emas, balki “qardosh xalqlar” haqidagi ritorikaga emas, balki aniq belgilangan geosiyosiy va geoiqtisodiy manfaatlarga asoslangan oʻzaro hamkorlikning yangi siyosiy formulasidir Kelgusi yillarda bu ittifoqning muvaffaqiyati bir qancha muhim omillarga bog‘liq bo‘ladi: transport loyihalarini amaliy amalga oshirish, sanoat kooperatsiyasini chuqurlashtirish va turkiy integratsiyani asosan madaniy platformadan samarali iqtisodiy mexanizmga aylantirish O‘zbekiston va Ozarbayjon o‘rtasidagi munosabatlar bugungi kunda mintaqaviy hamkorlikning eng jadal va samarali modellaridan biri sifatida baholanmoqda. Bu yaqinlashuv qisqa muddatli siyosiy sharoitlar natijasi emas, balki Yevroosiyoda yangi geosiyosiy muhit, transport zanjirlari va integratsiya jarayonlarining shakllanishining tabiiy natijasidir Asrlar davomida ozarbayjon va oʻzbek xalqlarining doʻstligi tarixi har ikki mamlakatning buyuk mutafakkirlari ijodida oʻz ifodasini topib, umumiy maʼnaviy meros sifatida avloddan-avlodga oʻtib kelmoqda Masalan, ozarbayjon she’riyatining yirik namoyandalaridan biri shoir Nizomiy Ganjaviy ijodi o‘zbek adabiyoti rivojiga ulkan ta’sir ko‘rsatdi Nafaqat o‘zbek, balki butun turkiy adabiyotning atoqli namoyandasi – mutafakkir, shoir, olim, davlat, jamoat arbobi, fan va san’at homiysi Alisher Navoiy o‘zining “Xamsa” nomli buyuk asarini yaratishda Nizomiy an’analarini davom ettirib, umumiy tilning ulug‘vorligini namoyon etdi. Keyinchalik Navoiyning o‘zi ham ozarbayjon adabiyotida ustoz sifatida tanildi Ozarbayjon she’riyatining yorqin namoyandalaridan biri Muhammad Fuzuliy Navoiyni o‘z ustozi deb bilgan va Navoiy g‘azallariga javoban naziralar yozgan. Ayni paytda ko‘plab o‘zbek adabiyoti namoyandalari Fuzuliyni o‘z ustozi, deb bilganlar Umuman olganda, Fuzuliy, Nasimiy, Voqif, Ogahiy, Muqimiy, Xorazmiy ijodida mujassamlashgan yagona ma’naviy va adabiy rishtani tashkil etuvchi Nizomiy va Navoiy o‘rtasida o‘ziga xos dialog vujudga keldi. Shu tufayli “Toshkent haqida she’r” (“Toshkentnoma”) yozgan Maqsud Shayxzoda O‘zbekistonda shunday yuksak hurmatga sazovor bo‘lsa, Abdulla Oripovning “Ozarbayjon” she’ridagi satrlarini har bir ozarbayjon tarjimasiz tushunadi Buyuk ozarbayjon shoiri Nizomiy Ganjaviy yozganidek: Agar do'stlar shunchalik yaqin bo'lsalarki, ular birdek nafas olayotganga o'xshaydi Yuz qayg'u, qochib ketgan, ularga qaytib kelmaydi Xalqlarimiz o‘rtasidagi do‘stlik va qardoshlik buzilmas, yangi marralar sari mushtarak yo‘limizni yoritib tursin! O‘zbekiston Milliy axborot agentligi bosh direktori – O‘zA Ozarbayjon Davlat axborot agentligi – AZERTAC boshqaruvi raisi