Yeni teşvik sistemi uygulamasına dair değerlendirmeler | T24

Mayıs 2025’te yayımlanan 9903 Sayılı Yatırımlarda Devlet Yardımları Hakkında Karar ile 2012’den itibaren yürürlükte olan teşvik sistemi köklü değişiklikler yapılarak yenilendi. Karar bir yılı aşkın süredir uygulanmakta ve bu süre uygulamaya dair değerlendirme yapmak için asgari tecrübeyi sağladı. Bu yazı ile 9903 sayılı Karara, ilgili ve ikincil mevzuatla getirilen düzenlemelere ilişkin dikkatimi çeken olumlu ve geliştirmeye açık bazı yönleri irdelemeye çalıştım Teşvik sistemlerinde desteklerin büyüklüğü yatırım yapılan sektöre göre farklılaşmaktadır. Önceki sistemde sektörler US-97 Sınıflandırma sistemine göre belirlenmekteydi. Yeni durumda genel olarak NACE kodları, spesifik durumlarda GTİP kodu esas alınmakta. Bu değişiklik son derece yararlı olmuştur. Yatırımcılar US-97 Sınıflandırmasına aşina olmadığı gibi, doğru US-97 kodunun belirlenmesinde sıkça tereddüt oluşmaktaydı Eski ve yeni destek programlarını ismen açıklamak ve karşılaştırmak zaman alacaktır ve yazının konusu değildir. İlgili Bakanlıklar koordinasyonu ile güncel ekonomik ortamda hangi sektörün ne ölçüde destekleneceğine yönelik analizler yapılmış ve sektör-teşvik sistemi eşleştirmesi oluşturulmuştur. Her sektörü eş zamanlı memnun etmek mümkün olmadığı gibi herhangi bir tasnif görece az desteklenen sektörün eleştirisine açık olacaktır. Dolayısı ile bu noktada kritik gereği duymuyorum. Ekonomik gelişmelere paralel olarak güncellemeler yapılacaktır Bununla birlikte, sistemin kompleks yapısı nedeni ile gözden kaçan hususlar olduğu kanaatindeyim. Bir örnek: Yat imalatı katma değer ve döviz sağlama boyutları ile önemli bulunmuş ve sektöre istisnai bir hak tanınmıştır. Yatırım aşamasında sigorta primi desteği. Yat imalatı Hedef Yatırımlar Sisteminde desteklenmektedir ve bu sistem 1. Bölgede sigorta primi desteği sağlamamaktadır. Yat imalatının %90’ı 1. Bölge illerinde yapılmakta olup, sektör için üretim maliyetini azaltma ve rekabetçilik açısından önem arz eden destek büyük ölçüde atıl kalmıştır Yeni teşvik sistemi yatırım teşvik belgesi düzenlenen (bazı elektrik enerjisi yatırımları hariç) her yatırım alanı için %20-50 aralığında vergi indirimi imkânı sağlamıştır Eski sistemde Genel Teşvik desteği alan yatırımcılar vergi indirimi alamıyordu. Vergi indirimi cazip bir destek unsuru olduğu için yatırımcılar açısından olumlu bir gelişmedir Yatırım aşamasında Vergi İndirim Oranı %100 olarak uygulanabilmekteydi. Yeni sistem, yatırım ve işletme dönemleri farkını ortadan kaldırmış ve Vergi İndirim Oranını %60 olarak belirlemiştir. Bütçe ihtiyaçları doğrultusunda makul bir uygulama olduğu kabul edilebilir. Ayrıca, vergi performansı yüksek, indirimden derhal yararlanabilen köklü yatırımcı firmalar ile yeni yatırımcılar arasında oluşabilecek rekabet dezavantajını da sınırlanmış olmaktadır Sistemin yürürlüğü sonrasında getirilen ek düzenlemeler ile indirim hakkının oluştuğu ve yararlanıldığı dönemden başlayarak 10 yıllık sürede indirim hakkı kullanılmak zorunlu tutuldu. İlk 4 yılda yararlanılabilecek indirim imkânı ise toplam indirim hakkının %50’si ile sınırlandırıldı. 10 yıl zarfında yararlanılamayan tutar için indirim hakkı ortadan kalkacaktır Bu uygulamanın gerekçesi olarak verimli yatırımların daha fazla destekten yararlanmasını sağlamak amacı ifade edilmiş olsa da pek çok durumda hakkaniyetsizlik oluşturacağı açıktır. Gerekçe olarak bütçe disiplini, bütçe planlamasında öngörülebilirlik gibi açıklamalar daha gerçekçi olurdu İlk defa olmak üzere belirli yatırım alanları için %25 oranında makine hibesi destek unsuru getirilmiştir. Yatırımcı kaynağa yatırım aşamasında ihtiyaç duyar. Yatırım maliyetini kayda değer ölçüde azaltan bir destek unsurudur. Ancak, destek ödemelerinin müteakip mali yılda sunulacak yatırım ilerleme raporuna istinaden yapılacak olması, desteğin enflasyon ile aşınmasına yol açacaktır ve reel destek oranı %25’in çok altına düşmektedir. Ödemeler hangi vadede yapılır, sürekli olarak yeterli tahsisat olur mu, uygulama ile göreceğiz. Yatırımcıların öncelikle kendi kaynaklarına göre nakit akışı planlamalarını öneririm Önceki sistemde faiz gideri desteği teşvik türüne göre puan olarak sağlanmaktaydı. Enflasyonun artması ile bu destek anlamını kaybetmişti. %50 finansman maliyetinin bölgeye göre örneğin 3 puanının desteklenmesi gibi. Yeni sistem faiz gideri desteğini finansman maliyetinin oranı olarak sunmaktadır. %50 finansman maliyetinin 3 puanı değil, belge türüne göre örneğin %30’u kadar, yani 15 puan destek sağlanmaktadır. Yerinde bir düzenlemedir Yeni teşvik sisteminde yatırım teşvik belgesi düzenlenmesi için Hedef Yatırımlar Teşvik Sisteminde desteklenecek yatırımlar haricindeki başvuruların kurullarca ayrıca değerlendirilmesi, fizibilite analizleri sunulması gerekmektedir. Yatırımların daha ince elenip sık dokunularak teşvik edilmesi anlaşılır bir yaklaşım. Bununla birlikte, belge başvuru süreçleri çok zorlaşmış ve belge düzenleme süresinin uzaması riski ortaya çıkmıştır İller bazında belirlenen birkaç sektörü destekleyen ve Kalkınma Ajanslarınca sektör tayini, bilgilendirme, ön başvuru süreçleri yürütülen bir destek programıdır. Yereldeki kurumsal kapasitenin verimli kullanılması ve bölgesel odaklılık boyutları ile yararlı görünmektedir Bunu ifade ile, programın süreli çağrı esaslı olması ve başvuru süresinin de kısa olması özel sektörün yatırım karar mekanizması ile örtüşmemektedir. Yatırımcı, bir ilde hangi sektörde destek sağlanacağını öğrendikten sonra 1-2 ay içerisinde yatırım kararı vermek ve nitelikli bir yatırım projesi sunmak durumundadır. Bu yöntemin bazı nitelikli yatırımı dışladığını, hatta başvuru sayısının düşük olduğu durumlarda program amacı ile tam olarak örtüşmeyen yatırımların ön değerlendirmeyi geçtiğini gözlemledim Önerim, çağrıların yıl boyunca sürekli açık olması, dahası Kalkınma Ajansı Yatırım Destek Ofislerinin illerinde desteklenecek sektörlerin ulusal, uluslararası promosyonunu yapmasına olanak sağlanmasıdır. Böylelikle il koşulları ile örtüşen nitelikli yatırım sayısı artacaktır Bu noktaya kadar yeni teşvik sistemi uygulamalarının genel olarak olumlu görünen ve geliştirilebileceğini değerlendirdiğim yönlerini ılımlı bir yaklaşımla ifade etmeye gayret ettim. Bu konu başlığı ise teşvik uygulamalarının en sıkıntılı alanını ifade etmektedir. Şöyle ki; Gelir İdaresi Başkanlığı uzunca bir süredir teşvikli yatırım malları ithal ve yerli listelerini ayrıca bir değerlendirmeye tabi tutmaktadır. Konunun asıl sorumlusu ve sektörel uzmanlık sahibi olan Teşvik Uygulama ve Yabancı Sermaye Genel Müdürlüğü’nce onaylanmış listelerde çeşitli kusurlar bulmakta, yatırım için uygun bulunmuş, onaylanmış makine-teçhizatın (yatırımcı tarafından tekrar harç ödenmek sureti ile) listeden çıkarılmasını talep etmektedir. Makine GTİP kodlarının değiştirilmesine yönelik muğlak ve hatalı olabilen taleplerde bulunmaktadır. Hatta bu talepler Gelir İdaresi tarafından önceki KDV İstisna Belgesi teminlerinde yapılan incelemelerde talep edilmediği halde, iki, üç inceleme sonrasında, taksit taksit ek talepler olarak iletilebilmektedir. Önceleri aynı gün içinde alınabilen KDV İstisna Belgesi, artık aylarca düzenlenmemektedir. Süreç yatırımcılar ve yatırımcıların tedarikçileri için stresli ve çok sıkıntılı bir hal almaktadır Konu sadece yatırımcılar açısından sorun teşkil etmiyor. Maliye tarafının çok katı yaklaşımı Teşvik Uygulama tarafına da tezahür ediyor, tereddütlü durumlar oluşuyor ve uygulama birliği sağlanması zorlaşıyor. Uzun yıllardır teşvik belgesi başvurularını incelemekle görevli, konusuna vakıf değerli bir uzmanımızın “Biz artık inceleme yapmayalım, tamamen Maliye tarafına bırakalım.” şeklindeki serzenişine de tercüman olmuş olayım Gelir İdaresi tarafında da konunun rahat ilerlediğini sanmıyorum. Çok sayıda belgeyi, sadece başvuru aşamasında değil her bir liste revizyonu dahil olacak şekilde, sınırlı personel ile, tek tek GTİP kodu detayında incelemek -ki bu da esasen Gümrük İdaresi sorumluluğundadır- çok ciddi bir iş yükü doğurur. Gerek zaman gerek uzmanlık açısından bir nevi imkânsız görev niteliğindedir Konu hakkında ilave eleştiriler getirmek rahatlıkla mümkün ancak yazıyı uzatmamak adına kesiyorum. Yatırımcının potansiyel suçlu olarak görülmemesi gerektiğini, teşvikler için makul sınırlamaların zaten yeni sistem ile tanzim edildiğini ifade edelim. KDV İstisna Belgesi süreci, dış ticaretteki caydırma amaçlı tarife dışı engel bahanelerini andırmakta ve yatırımları akamete uğratarak zarar vermektedir. Gelir İdaresi kendi alanında kalmalı, KDV İstisna Belgesi çilesi sonlandırılmalıdır Teşvik Uygulama tarafında bazı dairelerin mevcut iş yükü ile başa çıkmakta zorlandığı ve değerlendirmelerin uzadığı konuyla ilgili herkesin malumu ve ortak sorunu. Bu daireleri destekleyecek personel takviyesinin yapılmasını temenni ederiz Diğer kamu kurum ve kuruluşları tarafından hali hazırda tevsik edilmiş olunan hususlarda ek ispat belgesi, yazı talepleri bürokrasiyi gereksiz olarak artırmaktadır. Somut örnek olarak GES yatırımcılarından istenen birkaç belge ifade edilebilir Özetle, yeni teşvik sisteminin detaylı analizler sonucunda ve emek verilmek sureti ile hayata geçirildiğinin anlaşıldığı, birçok uygulamanın olumlu, düzeltici nitelikte olduğu kanaatimi belirtmek isterim. Emeği geçenlere teşekkürler. Birkaç iyileştirme önerimi de arz ettim Bununla birlikte, Gelir İdaresi tarafından KDV İstisna Belgesi üzerinden “uygulamaya yönelik” yapılan ve sıklıkla hatalı olan müdahalelerin tüm kesimler için sorun oluşturduğunu, yatırımlara ve ekonomik hayata zarar verdiğini tekrar ve önemle vurgulamak isterim BDO Türkiye’nin yatırım teşviklerinden sorumlu partneri Mehmet Özcan Çerezler, bir web sitesinden gönderilen ve kullanıcının web tarayıcısı tarafından kullanıcının bilgisayarında, kullanıcı gezinirken saklanan küçük veri parçalarıdır. Tarayıcınız her mesajı çerez adı verilen küçük bir dosyada saklar. Sunucudan başka bir sayfa talep ettiğinizde, tarayıcınız çerezi sunucuya geri gönderir. Çerezler, web sitelerinin bilgileri hatırlaması veya kullanıcının tarama etkinliğini kaydetmesi için güvenilir bir mekanizma olacak şekilde tasarlanmıştır Bu tanımlama bilgileri, web sitesinin çalışması için gereklidir ve sistemlerimizde kapatılamaz. Bunlar genellikle yalnızca sizin işlemlerinizi gerçekleştirmek için ayarlanmıştır. Bu işlemler, gizlilik tercihlerinizi belirlemek, oturum açmak veya form doldurmak gibi hizmet taleplerinizi içerir. Tarayıcınızı, bu tanımlama bilgilerini engelleyecek veya bunlar hakkında sizi uyaracak şekilde ayarlayabilirsiniz ancak bu durumda sitenin bazı bölümleri çalışmayabilir Bu tanımlama bilgileri, sitemizin performansını ölçebilmemiz ve iyileştirebilmemiz için sitenin ziyaret edilme sayısını ve trafik kaynaklarını sayabilmemizi sağlar. Hangi sayfaların en fazla ve en az ziyaret edildiğini ve ziyaretçilerin sitede nasıl gezindiklerini öğrenmemize yardımcı olurlar. Bu tanımlama bilgilerinin topladığı tüm bilgiler derlenir ve bu nedenle anonimdir. Bu tanımlama bilgilerine izin vermezseniz sitemizi ne zaman ziyaret ettiğinizi bilemeyiz Bu tanımlama bilgileri, videolar ile canlı sohbet gibi gelişmiş işlevler ve kişiselleştirme olanağı sunabilmemizi sağlar. Bunlar, bizim tarafımızdan veya sayfalarımızda hizmetlerinden faydalandığımız üçüncü taraf sağlayıcılarca ayarlanabilir. Bu tanımlama bilgilerine izin vermezseniz bu işlevlerden tümü veya bazıları doğru şekilde çalışmayabilir Bu tanımlama bilgileri, sitemizde reklam ortaklarımız tarafından ayarlanır. Bunlar, ilgili şirketler tarafından ilgi alanları profilinizi oluşturmak ve diğer sitelerde alakalı reklamlar göstermek için kullanılabilir. Benzersiz olarak tarayıcınızı ve cihazınızı belirleyerek çalışırlar. Bu tanımlama bilgilerine izin vermezseniz farklı sitelerde size özel reklam deneyimi sunamayız Not: Reklamlar çerez politikasından bağımsız olarak gösterilir Bu tanımlama bilgileri, içeriğimizi arkadaşlarınız ve ağınızla paylaşabilmenizi sağlamak için sitemize eklenen çeşitli sosyal medya hizmetleri tarafından ayarlanır. Diğer siteleri kullanırken de tarayıcınızı izleyip ilgi alanı profilinizi oluşturabilirler. Bu durum, ziyaret ettiğiniz diğer sitelerde gördüğünüz içerikleri ve mesajları etkileyebilir. Bu tanımlama bilgilerine izin vermezseniz bu paylaşım araçlarını kullanamayabilir veya göremeyebilirsiniz