Tarihsel hafızanın restorasyonuna önemli bir bilimsel katkı - Adalat Tahirzade yazıyor

Erivan çevresi, halkımızın asırlık kültür ve bilim tarihinin en önemli ve en çok ihtiyaç duyulan yönlerinden biridir. Bu bağlamda Ph.D. Celal Vagif oğlu Allahverdiyev'in "Erivan'da Azerbaycan Eğitim Tarihi" monografisi. Yakın zamanda Bakü'deki "Sada" yayınevinde (2026, 536 sayfa) yayımlanan filoloji doçenti, sadece kadim topraklarımızda milli eğitim tarihimizin incelenmesi değil, aynı zamanda milli-kültürel varlığımızın, tarihi coğrafyamızın ve entelektüel potansiyelimizin restorasyonu yolunda çok önemli bir adımdır Kitabın bilimsel editörleri, danışmanları ve hakemlerinin listesine baktığınızda, çalışmanın ne kadar ciddi bir şekilde uzman taramasından geçtiğini görebilirsiniz. Monografinin özünü yansıtan 7 sayfalık "İçindekiler" bölümü (s. 514-519), ilk bakışta okuyucuda ve uzmanda şu düşünceyi yaratıyor: Karşımızdaki eser, şablonlardan, genel düşüncelerden tamamen arınmış, her satırı arşiv belgelerine, unutulmuş gerçeklere ve gerçek biyografik belgelere dayanan devasa bir çabanın ürünü Bu monografiyi son yıllarda yayınlanan diğer bölgesel çalışmalardan ayıran temel husus, yazarın beklediği bilimsel metodolojinin doğruluğu ve kapsamıdır. Celal Allahverdiyev, yüz yıl öncesine kadar Türk-Müslüman ruhunu tepeden tırnağa iliklerine kadar yaşayan kadim şehrimiz Erivan'da Azerbaycan Türklerinin eğitim tarihini araştırırken, süreci okul binaları veya kronolojik tarihler silsilesi olarak sunmuyor, eğitimi sosyo-politik ortamın, ulusal basının, tiyatronun ve kamuoyu hareketinin merkezi bir unsuru olarak ele alıyor Eserin yaratılmasında yer alan eserin ölçeğini anlamak için başlıkların mahiyetine bakmak yeterlidir. Yazar, Çarlık Rusyası'nın resmi kurumlarının (örneğin İrevan ilçe okulu, pro-gymnasium, İrevan erkek spor salonu) raporlarını araştırmakla kalmamış, aynı zamanda ilk kez bu eğitim kurumlarında ders veren Türk-Müslüman öğretmenler ve orada okuyan mezunlardan oluşan geniş bir ağ kurmuştur. Firudin Bey Koçerli, İsmayıl Bey Şafibeyov, Ahund Molla Mahammdabağir Gazizade, Mirza Jabbar Mahammadzade, Mirza Mahammadveli Gamarli, Sadık Farajov, Habib Mahammadzade gibi Erivan'daki büyük eğitimcilerin öğretmenlik faaliyetleri arşiv malzemeleri ışığında yeniden canlandırılmıştır Yazarın bu eseri oluştururken karşılaştığı en büyük zorluklardan biri ve belki de ilki, Ermeni vandalizmi ve bilinen tarihi tehcirler sonucunda Erivan'daki milli eğitim sistemimizle ilgili belgelerin yok edilmesi veya erişilememesidir. Bu büyük engeli aşmak için Celal Allahverdiyev, çeşitli devlet arşivlerinden, süreli yayın sayfalarından ve özel arşivlerden kırık belgeleri toplamış, kapı kapı dolaşarak bilgi edinmiş ve bunun sonucunda muhteşem bir sistematik bilimsel bilgi koleksiyonu oluşturmayı başarmıştır. Kitabın sonundaki materyaller (örneğin, 470. sayfadaki baskı mağdurlarının listesi veya 477. sayfadaki onurlu öğretmenlerin listesi) yazarın yıllar süren istatistiksel ve monografik araştırmalarının ikna edici gerçekleridir Monografinin yapısal sıralaması, Erivan'daki milli eğitimimizin evrim aşamalarını tam olarak yansıtmaktadır. Yazar araştırmasını adım adım sistematik bir şekilde derinleştiriyor İlköğretim ve Rus-Türk okulları dönemi. Erivan şehri ilkokulunun ve özellikle Erivan Rus-Türk (Tatar) okulunun kurulması, onun hamisi Abbasgulu Han İrevanlı ve müdürü Haşim Bey Nerimanbeyov'un faaliyetleri çok değerli arşiv belgeleriyle yorumlanmaktadır. Yazar, bu okulların programlarını ve ders kitabı oluşturma üzerindeki etkilerini (s. 171) yüksek bilimsel düzeyde analiz etti Güney Kafkasya'nın eğitim merkezi - Erivan Öğretmen Okulu. 114. sayfadan başlayan bu bölüm monografinin en değerli bölümlerinden biridir. Ahund Molla Muhammedbağır Gazizade, Hamid Bey Şahtahtlı, Mirza Cabbar Muhammedzade gibi şahsiyetlerin ruhban okulundaki faaliyetleri sadece bir öğretim tarihi olarak değil, aynı zamanda Güney Kafkasya'da laik eğitimin oluşumu düzeyinde de değerlendirilmiştir Ulusal ortaöğretimin zirvesi. Erivan Mirza Fatali Ahundzade Türk ortaokulunun kuruluşu (s. 199), müdürleri (Sadık Farajov, Memmed Memmedov vb.) ve mezunları, Erivan'ın entelektüel seçkinlerinin pasaportunu ortaya koymaktadır. Bu bölümde verilen bilgiler gelecekteki araştırmacılar için değerli bir kaynak görevi görmektedir Monografinin en büyük bilimsel başarılarından biri, bizim görüşümüze göre, kitlesel bilimsel dolaşımda yeterince aydınlatılmamış bu önemli yönleri ön plana çıkarıyor Erivan'ın eğitimli kadınları. 286. sayfadan itibaren sunulan bu bölümde Tarlan Sultanova, Fatma Gadimova, Bülbül Kazımova, Haqikat Abbasova gibi onlarca aydın kadının faaliyetleri incelendi. Bu Erivan Türkleri ortamında kadın kurtuluş ve eğitim hareketinin ne kadar güçlü olduğunu kanıtlayan kavramsal bir yaklaşımdır Yüksek ve orta öğretim. Kitap, Erivan Türk Pedagoji Okulu (s. 300'den itibaren) ve Erivan Türk (Azerbaycan) Ziraat Teknik Koleji (s. 358'den itibaren) ile birlikte, belki de en büyük bilimsel yeniliklerden biri olan Erivan Devlet Darülfünun (Üniversite) kadrolu fakültesinin Türkçe bölümünün (s. 383'ten itibaren) faaliyetlerini inceliyor. Bu gerçek, Erivan'daki Türk-Müslümanların yüksek öğrenim iddialarını ve fırsatlarını gösteren en ikna edici faktördür Pedagoji Enstitüsü ve bilimsel araştırma çalışmaları. Erivan Devlet Pedagoji Enstitüsü'nün Azerbaycan şubesinin 1960'lı ve 1980'li yıllardaki geniş kapsamı ve araştırma çalışmalarının analizi (s. 425'ten itibaren) çalışmanın bilimsel ölçeğini daha da genişletmektedir. Bölüm başkanlarının (Zaman Valiyev, Ekber İravanlı, Knyaz Mirzayev) ve onlarca öğretim üyesinin biyografik detayları aslında bir akademinin tarihidir Gerçek ve objektif bir tarihçi bakış açısıyla hareket eden Celal Allahverdiyev, eğitim tarihimizin sadece parlak sayfalarını değil, yaşadığı trajedileri de belgelerin diliyle anlatıyor. Kitabın "Batı Azerbaycan'da milli eğitimimize karşı vandalizm eylemleri" bölümü (s. 460'dan itibaren) bütün bir milletin eğitim düzeyindeki kültürel soykırımının resmini yansıtmaktadır Özellikle "Yıllar boyunca Erivan'da baskıya maruz kalan Azerbaycan aydınları, öğrencileri ve öğrencilerinin listesi" (s. 470'den itibaren) monografinin bilimsel-tarihsel değerini doruğa çıkarmaktadır. Yazar, bu listenin "kapsamlı olmadığını" belirterek, hem bilimsel bütünlüğü koruyor hem de gelecek nesillere bu araştırmaya devam etme çağrısında bulunuyor. Yıllar süren tehcir sırasında Hanlar ilçesine nakledilen Erivan Türk Pedagoji Teknik Koleji öğrencilerinin listesi (s. 352), tehcir tarihinin eğitime indirdiği ağır darbenin somut bir belgesidir Doçent Celal Allahverdiyev'in "Erivan'da Azerbaycan eğitiminin tarihi" monografisi sadece bir veya iki yıllık bir çalışma değil, büyük olasılıkla yazarın onlarca yıldır büyük bir sivil gayretle topladığı, sistemleştirdiği ve yarattığı temel bir araştırmanın sonucudur. Kitapta 215 adet renkli ve kaliteli fotoğrafın yer aldığını ve bunların ayrı bir fotoğraf albümü olarak yayınlanmasının Erivan'daki milli eğitim tarihimizin aydınlatılmasına çok değerli bir katkı olacağını söylemekle yetinelim. Eser, yüksek akademik dili, zengin olgusal materyalleri, tarihte unutulmuş yüzlerce aydınımızın (sadece öğretmenlerin değil, aynı zamanda ünlü mezunların) adlarının yeniden yazılması nedeniyle olağanüstü bir öneme sahiptir Bu kitap hem tarihçiler, hem öğretmenler, hem de Batı Azerbaycan'ın kültürel mirasını inceleyen her araştırmacı için masaüstü kaynak olacak bilimsel bir anıttır. Bu büyük çaba her türlü yüksek bilimsel değeri hak ediyor