"Yapay zekanın hızlı gelişimi, temel bilimler alanındaki araştırmaların güçlendirilmesini gerekli kılmaktadır" - Misir Mardanov

Tanınmış bilim adamı, Azerbaycan eski Eğitim Bakanı, Onurlu Bilim Adamı, Onur Nişanı, Bakü Devlet Üniversitesi Yüksek Matematik ve Matematik Öğretim Metodolojisi Bölüm Başkanı, ANAS Sorumlu Üyesi Profesör Misir Mardanov röportaj verdi. Azerbaycan'ın bilim ve eğitim tarihine önemli katkılarda bulunan ve uzun yıllar ülkenin eğitim politikasının oluşmasına katkıda bulunan seçkin bilim adamı, bilimin modern zorlukları, yüksek öğrenim alanında reformlar, dijital dönüşüm, yapay zeka çağında matematiğin rolü vb. sorularımızı detaylı bir şekilde yanıtladı Sayın Mısır, şu anda Bakü Devlet Üniversitesi Mekanik ve Matematik Fakültesi'nde çalışıyorsunuz. Modern zorluklar ve dijitalleşmenin arka planına karşı son zamanlarda fakültede hangi reformlar uygulandı? Modern zamanlarda yükseköğretim kurumlarının karşı karşıya olduğu temel görevlerden biri öğretim, araştırma ve yenilik faaliyetlerinin dijital teknolojilerle etkili bir şekilde entegrasyonunu sağlamaktır. Dijital dönüşüm yalnızca yeni teknolojilerin tanıtılmasını değil aynı zamanda eğitim sürecinin içeriğinin, yönetim mekanizmalarının ve bilimsel faaliyet organizasyonunun modernizasyonunu da içerir. Bilgi ve iletişim teknolojilerinin hızla gelişmesi, üniversitelerin faaliyet modelinde önemli değişikliklere yol açmış, öğretimin kalitesinin iyileştirilmesi, bilimsel araştırmaların verimliliğinin artırılması ve uluslararası işbirliği fırsatlarının genişletilmesi için uygun koşullar yaratmıştır Bu bağlamda, üniversitenin Mekanik ve Matematik Fakültesi'nde dijital bir eğitim ortamının oluşturulması ve yapay zeka ile modern teknolojilerin eğitim sürecine entegrasyonu öncelikli yönlerden biri olarak belirlenmiştir. Fakülte, elektronik eğitim kaynaklarını, dijital öğrenme platformlarını, sanal laboratuvarları ve modern yazılımları kullanma olanaklarını önemli ölçüde genişletmiştir. Elektronik eğitim materyallerinin geliştirilmesi, uzaktan ve hibrit eğitim modellerinin uygulanması ve dijital değerlendirme mekanizmalarının kullanılması, eğitim sürecinin esnekliğini ve erişilebilirliğini artırmaya hizmet etmektedir Aynı zamanda fakültenin öğretim programları, modern bilimin öncelikli alanları dikkate alınarak güncellenmekte ve zenginleştirilmektedir. Yapay zeka, makine öğrenmesi, veri analizi (Veri Analitiği), büyük veri (Büyük Veri), matematiksel modelleme, hesaplamalı matematik ve uygulamalı istatistik gibi alanlarda bilgi ve becerilerin oluşumuna özellikle dikkat edilmektedir. Bu yönlerin müfredatına yeni konuların dahil edilmesi, öğrencileri modern iş piyasasının gereksinimlerine uygun olarak hazırlamaya hizmet eder Ayrıca öğrencilerin bilimsel faaliyetlere dahil edilmesi, araştırma projelerine aktif katılımlarının sağlanması ve uluslararası bilimsel işbirliği olanaklarının genişletilmesi fakültenin stratejik gelişim öncelikleri arasındadır. Amaç sadece teorik bilgisi yüksek uzmanlar yetiştirmek değil, aynı zamanda yenilikçi düşünce yapısına sahip, modern teknolojilere aşina, küresel bilimsel ortamda başarıyla faaliyet gösterebilecek personel yetiştirmektir Sonuç olarak dijital teknolojilerin öğretim ve bilimsel faaliyetlere entegrasyonu yükseköğretimin kalitesinin artırılması, bilimsel potansiyelin güçlendirilmesi ve yenilikçi gelişimin sağlanması açısından önemlidir. Mekanik ve Matematik Fakültesi'nde gerçekleştirilen yenilikler tam da bu hedeflere hizmet etmekte ve fakültenin modern çağın zorluklarına uygun gelişim stratejisinin ana yönlerinden birini oluşturmaktadır. Uygulanan önlemlerin yakın gelecekte meyvelerini vereceğine ve fakültenin öğretim ve bilimsel faaliyetlerinde daha yüksek sonuçlar elde etmek ve uluslararası bilimsel çevreye entegrasyonu daha da güçlendirmek için koşullar yaratacağına inanıyoruz Hayat yolculuğunuza dönüp baktığınızda, bir bilim insanı, öğretmen ve halk figürü olarak faaliyetlerinizdeki en önemli göreviniz ve hizmetiniz nedir? Hayatım ve mesleki faaliyetim boyunca kendime koyduğum temel hedeflerden biri, ülkemizin gelecekteki kalkınmasında önemli rol oynayacak, entelektüel potansiyeli yüksek, milli ve manevi değerlere bağlı, uluslararası rekabet ortamında başarıyla faaliyet gösterebilecek eğitimli bir genç neslin oluşmasına katkıda bulunmaktı. Her toplumun sürdürülebilir kalkınmasının öncelikle insan sermayesinin kalitesine, gençlerin aldıkları eğitim düzeyine ve vatandaşlık konumlarına bağlı olduğuna inanıyorum. bağlıdır Faaliyetim sırasında eğitim sisteminin geliştirilmesine, bilimsel potansiyelin güçlendirilmesine ve milli personel eğitiminin geliştirilmesine özel önem verdim. Modern zamanlarda eğitim ve bilim birbirini tamamlayan ve toplumun sosyo-ekonomik ilerlemesini sağlayan temel faktörlerdir. Ulusal personel potansiyelinin geliştirilmesi her devlet için stratejik öneme sahiptir. Bu doğrultuda faaliyetimde öğretim sürecinin yanı sıra araştırma becerilerinin oluşturulmasına, analitik düşüncenin geliştirilmesine, yenilikçi yaklaşımların teşvik edilmesine ve bilimsel yaratıcılığa olan ilginin artmasına özellikle önem verdim. Modern bir öğretmenin temel misyonunun sadece bilgiyi aktarmak değil, aynı zamanda öğrencileri bağımsız düşünmeye, araştırmaya ve yeni bilgi yaratmaya yönlendirmek olduğuna inanıyorum Elbette eğitim alanında elde edilen sonuçların en önemli göstergelerinden biri mezunların hayatın ilerleyen dönemlerinde elde edecekleri başarılardır. Bu açıdan bakıldığında her öğretmenin en büyük başarısı ve en değerli ödülünün toplumda yetiştirdiği öğrencilerin başarısı, elde ettiği bilimsel ve mesleki sonuçlar olduğunu düşünüyorum. Öğretmenin kazandırdığı bilgi ve değerler öğrencilerin yaşam yoluna yansıdığında, onların çeşitli alanlardaki başarıları öğretmenin çalışmalarının en güzel meyvesi haline gelir. Öğrencinizin başarısıyla gurur duyabilmek öğretmenlik mesleğinin en büyük manevi kazanımıdır Bu açıdan bakıldığında öğretmen-öğrenci ilişkisi sadece oditoryum çerçevesiyle sınırlı olmayıp, sürekli bir bilimsel ve manevi okul oluşturmaktadır. Zamanla bu okulun öğrencilerinin çeşitli alanlardaki başarıları bu geleneğin yaşadığını ve geliştiğini göstermektedir Bugün faaliyetimin temel amacı, eğitim ve bilim alanında edindiğim bilgi ve tecrübeyi genç neslin gelişimine yönlendirmek, onların modern çağın gereklerine uygun oluşumlarını desteklemek ve ülkemizin entelektüel potansiyelinin güçlenmesine katkıda bulunmaktır. Eğitimli, vatansever, yaratıcı ve sorumlu gençlerin yetiştirilmesinin Azerbaycan'ın gelecekteki kalkınmasının, bilimsel ilerlemesinin ve uluslararası itibarının daha da güçlenmesinin temel garantilerinden biri olacağına inanıyorum Sayın Mısır, Devlet Başkanımız İlham Aliyev yapay zekanın geliştirilmesi, bu bağlamda bilim ve eğitim konusunda önemli çağrılarda bulunuyor. Sizce bu stratejik yaklaşım için ülkemizde temel bilimler alanında hangi niteliksel değişiklikler gerekli? Yapay zeka teknolojilerinin son yıllarda hızla gelişmesi ve hayatın çeşitli alanlarına nüfuz etmesi, temel bilimlerin stratejik önemini daha da artırmıştır. Modern yapay zeka sistemlerinin temelini oluşturan algoritmalar, makine öğrenme modelleri, sinir ağları ve veri işleme yöntemleri doğrudan matematik, fizik ve bilgisayar bilimleri gibi temel bilimlerin kazanımlarına dayanmaktadır. Bu nedenle yapay zekanın gelişimi sadece teknolojik yeniliklerin uygulanmasıyla değil, aynı zamanda temel bilimsel bilgilerin derinleşmesi ve yeni teorik yaklaşımların oluşmasıyla da yakından ilişkilidir Ayrıca Cumhurbaşkanı İlham Aliyev'in 19 Mart 2025 tarihli Kararnamesi ile onaylanan "Azerbaycan Cumhuriyeti'nin Yıllar İçin Yapay Zeka Stratejisi"nde insan sermayesinin geliştirilmesi ve yüksek vasıflı personelin yetiştirilmesi öncelikli yönlerden biri olarak tanımlanmaktadır. Stratejide, yapay zeka alanında uzman yetiştirmek amacıyla eğitim ve bilimsel programların yaygınlaştırılması, yükseköğretim kurumlarında çağın gereklerine uygun yeni eğitim programlarının geliştirilmesi ve bu alanda bilimsel araştırma faaliyetlerinin güçlendirilmesi öngörülüyor Yapay zekanın teorik temelini oluşturan bilimin ana alanının matematik olduğunu söylemek yanlış olmaz. Doğrusal cebir, matematiksel analiz, olasılık teorisi, istatistiksel yöntemler, optimal kontrol ve diferansiyel denklemler gibi yönler, modern yapay zeka sistemlerinin yapımında önemli rol oynamaktadır. Fizik, karmaşık sistemlerin modellenmesi, hesaplamaların optimize edilmesi ve doğal süreçlerin incelenmesi açısından yapay zekanın gelişimine önemli katkılar sağlamaktadır. Bilişim, algoritmaların oluşturulması, yazılım geliştirilmesi, veri yönetimi ve bilgi işlem sistemlerinin geliştirilmesi yoluyla bu teknolojilerin pratik olarak uygulanmasını sağlar. Böylece yapay zeka, çeşitli bilimsel alanların entegrasyonu sonucu oluşan multidisipliner bir yapıya sahiptir. bir yön görevi görür Genç bilim adamlarının bilimsel potansiyelin güçlendirilmesindeki rolü özellikle büyüktür. Genç araştırmacıların bilimsel faaliyetlere çekilmesi, uluslararası deneyim programlarına katılımlarının teşvik edilmesi, hibe projelerine erişimin yaygınlaştırılması ve bilimsel kariyer için uygun koşulların yaratılması, temel bilimlerin sürdürülebilir gelişimi açısından büyük önem taşımaktadır Yapay zeka alanında sürekli ve etkili başarıların uluslararası bilimsel işbirliklerinin geliştirilmesine bağlı olduğunu belirtmek isterim. Modern bilimsel problemler sıklıkla bir ülkenin veya bir bilim merkezinin kapasitesini aştığından, uluslararası araştırma ağları oluşturmak, ortak projeler uygulamak ve bilimsel bilgi alışverişini genişletmek önemlidir. Yurt dışında faaliyet gösteren yükseköğretim kurumları, araştırma merkezleri, enstitüler ve teknoloji şirketleriyle bilimsel ilişkiler kurmak, yeni bilgilerin edinilmesini ve ileri uygulamaların benimsenmesini sağlar Sayın Mısır, Cumhurbaşkanı İlham Aliyev Azerbaycan'ın yeni dijital mimarisinin oluşumuna ilişkin önemli stratejik görevleri tanımladı. Sizce bu yönde yükseköğretim kurumlarından ve bilim kurumlarından temel beklentiler nelerdir? Sayın Cumhurbaşkanımızın son konuşmalarında Azerbaycan'ın yeni dijital mimarisinin oluşması ve bu doğrultuda stratejik hedeflerin belirlenmesi konusunda önemli mesajlar verdiği doğrudur. Bu yaklaşım, dijitalleşmenin ve yenilikçi teknolojilerin ülkenin gelecekteki kalkınma modelinde önemli bir yer tuttuğunu bir kez daha gösteriyor 11 Şubat'ta Cumhurbaşkanı İlham Aliyev'in başkanlığını yaptığı "Azerbaycan'ın yeni dijital mimarisi" konulu konferansta personel eğitimi konusunun ana önceliklerden biri olarak vurgulandığı biliniyor. Devlet başkanı, dijital teknolojiler ve yapay zeka alanında profesyonel personelin eğitiminin uzun vadeli ve sürekli bir süreç olduğunu kaydetti. Bu bakımdan yurt dışında öğrenim gören öğrencilerin hem yurt içindeki yükseköğretim kurumlarında hem de devlet programları çerçevesinde bu doğrultuda hazırlıklarının güçlendirilmesi özellikle önem taşımaktadır Bana göre, tüm bu zorluklar dikkate alındığında, yükseköğretim kurumları ve bilimsel kuruluşlardan temel beklentiler, öğretim ve araştırma süreçlerinin modern teknolojik gereksinimlere uyarlanması, dijital becerilere sahip personel yetiştirilmesi ve bilimsel sonuçların pratik uygulama olanaklarının genişletilmesi ile ilgilidir. Aynı zamanda üniversiteler ve bilim merkezleri de inovasyon odaklı faaliyetlerini güçlendirmeli ve dijital dönüşüm sürecine aktif olarak katılmalıdır Modern zamanlarda, yükseköğretim kurumlarının faaliyetleri yalnızca bilgi aktarımı ve yüksek nitelikli personelin yetiştirilmesiyle sınırlı olmamalıdır. Hızla değişen küresel ekonomi ve teknolojik gelişmede, üniversitelerin aynı zamanda inovasyon, araştırma ve teknolojik ilerlemenin öncü merkezleri olarak da hareket etmeleri gerekmektedir. Dünya deneyimi, gelişmiş ülkelerdeki üniversitelerin sadece eğitim kurumu olmadığını, aynı zamanda yeni fikirlerin oluşturulduğu, bilimsel yeniliklerin yaratıldığı ve ekonomiye aktarıldığı stratejik platformlar rolü oynadığını göstermektedir Dijital dönüşüm ve IV. Sanayi Devrimi bağlamında işgücü piyasasının taleplerinin önemli ölçüde değiştiği bilinmektedir. Bu nedenle yükseköğretim kurumları eğitim programlarını çağın zorluklarına göre uyarlamalı ve öğrencilerde sadece teorik bilginin değil, dijital becerilerin, yenilikçi düşünmenin ve pratik problem çözme yeteneklerinin de oluşturulması gerekmektedir Bilimsel kurumların faaliyetleri, modern kalkınma stratejilerine uygun olarak yalnızca temel araştırmaların yürütülmesiyle sınırlı olmamalıdır. Bilimsel sonuçların yenilikçi ürünlere, teknolojilere ve pratik çözümlere dönüştürülmesi, modern bilimin temel hedeflerinden biri olarak kabul edilmektedir. Bu bağlamda araştırma enstitüleri ve bilim merkezlerinin yeni teknolojilerin oluşturulması, uygulanması ve ticarileştirilmesi sürecine daha aktif katılması, kamu ve özel sektörle etkin işbirliği mekanizmalarının kurulması gerekmektedir Sonuç olarak, modern üniversiteler ve bilimsel kurumlar, ülkenin entelektüel ve teknolojik gelişiminin temel itici güçlerinden biri olarak hareket etmelidir. Faaliyetlerinde, bilimsel sonuçların pratikte uygulanmasında ve eğitim, bilim, yenilik ve üretim arasında sistematik entegrasyon sağlanmalıdır. Bunların ekonomik dolaşıma girebilmesini sağlayacak kurumsal mekanizmalar oluşturulmalıdır. Bu yaklaşım, toplumun sosyo-ekonomik gelişiminde bilimsel başarıların daha etkili bir şekilde dönüştürülmesi için koşullar yaratır Dolayısıyla söz konusu doğrultudaki tutarlı ve karmaşık faaliyetler, ülkenin küresel bilimsel ve teknolojik rekabet gücünün artırılmasına, insan sermayesinin geliştirilmesine ve bilgi ekonomisinin güçlendirilmesine önemli katkılar sağlayabilir Günümüzde yapay zekanın ve dijital teknolojilerin temelini matematiğin oluşturduğu bilinmektedir. Ülkemizde ortaöğretim kurumlarında ve üniversitelerde matematik öğretiminin modern teknolojik gerçeklere uyarlanması için ne gibi reformların gerekli olduğunu düşünüyorsunuz? Öncelikle dijital teknolojilerin hızla geliştiği modern çağda matematiğin diğer bilim ve teknoloji alanlarıyla entegrasyonuna özel önem verilmesi gerektiğini belirtmek gerekir. Okullarda ve yükseköğretim kurumlarında programlama, veri analizi, yapay zeka, istatistiksel modelleme ve matematiksel modelleme gibi yönelimlerin eğitim sürecine daha geniş şekilde dahil edilmesi, öğrencilerin modern iş piyasasının gereksinimlerine uygun bilgi ve beceriler kazanmalarını sağlayacaktır. Matematiksel bilginin pratik problemlerin çözümünde uygulanması öğretimin kalitesini arttırır ve gençler arasında bu bilime olan ilgiyi artırır Eğitim sisteminin başarısı her şeyden önce öğretmenin profesyonelliğine bağlıdır. Bu nedenle matematik öğretmenlerinin sürekli mesleki gelişimi, yeni pedagojik teknolojiler, dijital öğretim araçları ve yenilikçi değerlendirme yöntemleriyle tanışmaları büyük önem taşımaktadır. Öğretmenlerin mesleki gelişim programlarına, uluslararası eğitimlere ve bilimsel-metodolojik seminerlere düzenli katılımı, öğretim sürecinin modernleştirilmesine ve eğitimin kalitesinin artırılmasına hizmet etmektedir Aynı zamanda öğrencilerin ve öğrencilerin yaratıcı potansiyellerini ortaya çıkarmak, onları bağımsız düşünmeye teşvik etmek ve araştırma becerilerini oluşturmak matematik öğretiminde öncelikli yönlerden biri olmalıdır. Böyle bir yaklaşım gelecekte sadece üst düzey matematikçilerin değil, aynı zamanda çeşitli alanlardaki karmaşık problemleri çözebilen yenilikçi düşünceye sahip uzmanların da yetişmesine önemli katkı sağlayacaktır Ve son olarak uzun yıllar Azerbaycan Milli Eğitim Bakanı olarak görev yapmış bir kişi olarak lise öğrencilerine, özellikle de genç matematik bilimcilerine, kendilerini daha da geliştirmeleri ve bilim alanında başarılı olmaları için ne gibi tavsiyelerde bulunmak istersiniz? Küreselleşen dünyada yabancı dillere, özellikle de İngilizceye üst düzeyde hakim olmak, bilimsel faaliyetin ayrılmaz bir parçası haline geldi. Yabancı dil bilgisi, uluslararası bilimsel literatüre, prestijli bilimsel dergilere ve modern araştırma sonuçlarına erişim sağlar. Bu, genç araştırmacıların bilimsel bakış açılarını genişletmelerine, yeni fikirlerle tanışmalarına ve bilimsel faaliyetlerini uluslararası standartlara uygun olarak kurmalarına olanak sağlıyor. Ayrıca modern bilgi ve iletişim teknolojilerinin, yapay zeka araçlarının ve dijital bilimsel platformların etkin kullanımı araştırma sürecinin kalitesini ve verimliliğini artıran önemli faktörlerdir Elbette modern bilimin gelişimi uluslararası işbirliği olmadan hayal edilemez. Bu bakımdan yabancı ülkelerde çalışan bilim insanlarıyla bilimsel ilişkiler kurmak, uluslararası konferans, sempozyum ve seminerlere aktif olarak katılmak, çeşitli bilimsel projeler çerçevesinde ortak araştırmalar yapmak önemlidir. Bu tür bir işbirliği hem bilimsel deneyim alışverişine hem de yeni araştırma yönlerinin belirlenmesine olanak tanır. Ayrıca uluslararası bilimsel ortamda çalışmak gençlerin mesleki gelişimini hızlandırmakta, bilimsel sonuçlarının daha geniş kitlelere ulaşması için koşullar yaratmakta ve ülkenin bilimsel potansiyelinin güçlenmesine önemli katkı sağlamaktadır Özellikle gençler, bilim alanında büyük başarıların kısa sürede elde edilemeyeceğini unutmamalıdır. Her başarının arkasında uzun yıllar süren sıkı çalışma, tutarlı arayışlar, zorlukların üstesinden gelmek ve hedefe emin adımlarla ilerlemek vardır. Bu nedenle kararlılık, azim, sorumluluk ve çok çalışmaktan çekinmemek bilimsel faaliyetin temel ilkeleri olarak görülmelidir. Bilgi ve becerilerini sürekli geliştiren, yeniliklere açık, bilimsel faaliyetleri ciddiye alan gençlerin önemli olduğuna inanıyorum. gelecekte hem ülkemizin hem de dünya biliminin gelişimine çok değerli katkılarda bulunacaklardır Gençlerin bilimsel başarıya ulaşabilmesi için doğru yönü seçmek ve güçlü bir bilimsel ortamda şekillenmek ayrı bir önem taşıyor. Deneyimli bilim adamlarının rehberliğinde çalışmak, bilimsel tartışmalara aktif olarak katılmak ve çeşitli araştırma projelerine katılmak onların hem teorik bilgilerini hem de pratik araştırma becerilerini güçlendirir Bir diğer önemli nokta ise gençlerin bilgi ve becerileri sadece dar bir uzmanlık çerçevesinde değil, disiplinler arası bir yaklaşımla kazanmalarıdır. Modern bilimin gelişim eğilimleri, farklı alanların kesişmesinin daha olumlu başarılara ulaşmayı mümkün kıldığını göstermektedir. Dolayısıyla matematik, bilişim, fizik ve diğer temel bilimler arasındaki bağlantıları anlayan ve bu bilgiyi bütünleştirebilen gençler gelecekte daha yenilikçi ve rekabetçi faaliyetler gerçekleştirebilecektir ANAS Başkanlığı Halkla İlişkiler, Basın ve Enformasyon Dairesi Elektronik Bilgi Sektörü Başkanı