Назарбаев жұмысшылар құқығын қорғауға арналған күннің көзін қалай жойды? - Аналитический интернет-журнал Власть

Бірінші мамыр күні көшеге шыққанда біз мамыражай мерекеде демалатынымызға қуанамыз. Көшеде халық әуендері асқақтап, мәдениет ошақтары думанға бөленеді: театрландырылған қойылымдар, би топтарының өнері, түрлі ұлттың дәм-тұз көрмесі өтіп, кешкісін алаңдар тегін концерт тамашалауға келген жұртқа толады. Бұл күні айналадағының бәрі Қазақстан халқының этносаралық бірлігін паш етіп тұрғандай көрінеді Негізінде бұл мерекенің мән-мағынасы жақсы. Әсіресе, бүкіл әлемде өшпенділік белең алып, консерватив әрі ұлтшыл саясат танымалдыққа ие болып жатқан тұста бұл өте маңызды. Дегенмен, халықаралық күнтізбеде бұл мереке 16 мамырда аталады. Ол БҰҰ бастамасымен бекітілген және «Бейбітшілікте бірге өмір сүрудің халықаралық күні» деп аталады Ал көптеген елде Бірінші мамыр күні кәсіподақтардың бастауымен ереуілдер мен ынтымақтастық акциялары өтеді. Олар прогрессив әлеуметтік реформаларды талап етеді, сондай-ақ еріксіз еске түсетін Қазақстандағы Жаңаөзен оқиғасына ұқсас Чикагоның Хеймаркет алаңындағы қанды қырғынды еске алады Еңбек күнінің тарихы 1886 жылы басталды. Сол кезде Чикагодағы ондаған мың жұмысшы ереуілге шығып, сегіз сағаттық жұмыс күнін талап етіп, мыңдаған кәсіпорынның жұмысын тоқтатты (АҚШ-та сегіз сағаттық жұмыс күні туралы заң көптеген салада қолданылып жүргенімен, ресми түрде 1938 жылы ғана қабылданды) Демонстранттар бірнеше күн бойы полициямен қақтығысқа түсіп, 4 мамырда Хеймаркет алаңында белгісіз біреу күш құрылым өкілдеріне бомба лақтырған. Бұған жауап ретінде полиция жұмысшыларға оқ жаудырды. Содан кейін жазалау органдары наразылық жетекшілерін «аулап», жұмысшылар арасындағы төрт белсенді дарға асылып, өлім жазасына кесілді Қаза тапқандардың құрметіне және қасіретті оқиғаны еске алу мақсатында II Интернационалдың (еңбекшілер мүддесін жақтаушы партияларының халықаралық бірлестігі) Париж конгресі бұл күнді «Дүниежүзілік жұмысшылар ынтымақтастығы күні» деп жариялады. Бұл күні жұмысшылар әлеуметтік талаптар қойып, демонстрацияларға шығады Қазақстанда 1995 жылға дейін бұл мереке «Еңбекшілердің халықаралық ынтымақтастығы күні» деп аталып келді. Алайда, кеңестік революциялық жоба тоталитарлық жүйеге ұласқанда, бұл күн наразылық сипатынан айырылды. Ол бар болғаны еңбекшілер мен билікке бағынышты кәсіподақ комитеттерінің Коммунистік партияны қолдауын білдіретін, жоғарыдан ұйымдастырылған (сценарий бойынша өтетін) демонстрацияға айналды Соған қарамастан, қайта құру кезеңінен бастап, Қазақстанда кеншілер мен шахтерлардан құралған жұмысшылар қозғалысы қарқын ала бастады. Бұл қозғалыстың күшеюі сол кездегі президент Нұрсұлтан Назарбаевтың нарықтық реформалар жүргізуін қиындатты, себебі бұл өзгерістер жұмысшы табының жағдайын нашарлатуы мүмкін еді Көптеген зерттеуші дәл 1995 жылды Қазақстандағы жеке-дара билік жүйесіне көшудің бетбұрыс кезеңі деп санайды. Сол жылы экс-президент Қазақстан парламентін кезекті рет таратып, жеке билігін күшейтетін жаңа Конституцияны қабылдау туралы референдум өткізді. Ең бастысы, ол кәсіподақтардың мүмкіндігін шектеп, оларды халықаралық ұйымдардан қаржы алу құқығынан айырды Алайда бұл өзгерістер Қазақстанды қасіретті оқиғалардан сақтап қала алмады. Әлеуметтік шиеленіс және жұмысшылар мен жұмыс берушілер арасындағы келіссөз жүргізудің тиімді тетіктерінің жоқтығы Жаңаөзендегі мұнайшылардың ұзаққа созылған наразылығына алып келді. Бұл ереуілдің соңы жаппай тәртіпсіздікке ұласты және оқ атумен аяқталды, ресми мәлімет бойынша 16 адамның өмірін қиды Назарбаев биліктен кеткеннен кейін, жаңа президент Қасым-Жомарт Тоқаев өткеннің сарқыншағынан біртіндеп арыла бастады, бұл өзгерістер мерекелерге де әсер етті. «Тұңғыш Президент күні» мерекелік мәртебесінен айырылса, «Республика күні», керісінше, жаңа деңгейге көтерілді Соған қарамастан, «Еңбек күні» Қазақстанның ресми күнтізбесіне қайта оралған жоқ. Ал «Қазақстан халқының бірлігі күні» назарды еңбек саясатынан қоғамдық келісім идеясына аударатын мемлекеттік үлгіні әрі қарай жалғастырып келеді Бұл риторика қазіргі президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың сөзінде де сақталып отыр. Ал кәсіподақтар туралы заң мен еңбек заңнамасы әлі де жұмысшылардың емес, көбіне жұмыс берушілердің мүддесіне қызмет ететіндіктен, мұндай ұстаным тек еңбек қатынасындағы қақтығыстың өршуіне ықпал етеді