«Кассандра»: Орталық Азия мифологиясына негізделген қырғыз слоубөрнері - Аналитический интернет-журнал Власть

Ғалия Байжанова, киносыншы, арнайы «Власть» үшін Өткен аптада Қазақстан прокатына кейінгі кездегі ең қызықты қырғыз фильмдерінің бірі — Бекзат Пирматовтың «Кассандра» туындысы жол тартты. Бұл — режиссердің екінші толықметражды жұмысы. Оның бірнеше жыл бұрын түсірілген «Аврора» атты фильмі Оскар байқауында Қырғызстанның атынан бақ сынаған болатын. Бірақ бұл жолы талантты қоюшы режиссер әлдеқайда күрделі материалға — мифологияға, мистикаға, философияға және Шыңғыс Айтматовтың шығармашылығына бет бұрған Фильмнің атауы «Кассандра таңбасы» романына сілтегенімен, туындыларды сюжеттен гөрі ортақ символдар байланыстырады. Айтматовтың романында әлі тумаған сәбилер болашақ тағдырын алдын ала сезеді. Алда бақытсыз өмір күтіп тұрғанын не әлемге кесір келтіретінін білсе, дүниеге келуден бас тартып, белгі беретін. Мұндай ескерту жүкті әйелдің маңдайындағы құпия «Кассандра таңбасы» арқылы көрінетін. Ал Пирматовтың фильмінде бұл идея тек прологта бой көрсетеді Кино әйелдердің балалы болып, нәрестені аман-есен дүниеге әкелуіне көмектесетін, ерекше қасиеті бар балгер (Айнұр Қашқынбекқызы) туралы аңыздан басталады. Оған қаралуға келетіндердің кезегі үзілмейді. Бірақ бір күні ол жүкті әйелдің жүзінен әлгі құпия «Кассандра таңбасын» көріп, бұл белгінің соңы жақсылыққа апармайтынын ескертеді Оқиға желісі үлкен кинода дебютант қазақстандық актриса Еңлік Айымғазы сомдайтын Айсұлу есімді бойжеткеннің өміріне ойысады. Тұсаукесерде актриса бұл туындының көрерменді терең ой мен ішкі толғанысқа жетелейтінін, сондықтан оны оңашада көрген абзал екенін атап өтті. Шынында да, «Кассандра» — жай ғана бір хикаяны баяндап қоймай, көрерменді үрей, қорқыныш пен мазасыздыққа бөлейтін, әркімнің ойында өзінің осал тұстары туралы ішкі диалогты оятатын астарлы фильм Айсұлудың ұйқысы қашқан. Түн сайын оған бір қорқынышты түс маза бермейді: ұйықтаса болды, үнемі бастырылып, біреу буындырып жатқандай сезінеді. Бойжеткеннің бұл азабын көрген әріптесі Айсұлуға көп жылдан бері ешкімді қабылдамай кеткен әлгі балгерге баруды ұсынады. Балгер рөлін харизмасы мықты Күләйім Қаныметова сомдайды. Айсұлуды көргенде балгер күтпеген жерден көмектесуге келіседі. Осылайша жарық пен қараңғылық, адамды тұншықтырған қайғы мен ескі жан жарасы және жаңа өмір арасындағы үлкен арпалыс басталады «Кассандра» — нағыз классикалық слоубөрнер. Мұнда көрермен үйренген арзан скримерлер немесе бұрыш-бұрыштан атып шығатын құбыжықтар атымен жоқ. Оқиға желісі баяу дамиды. Десе де, Пирматов өте қарапайым тәсілдер арқылы атмосфераны қалыптастырып, төніп келе жатқан қауіпті сездірудің хас шебері екенін дәлелдеген. Тіпті кейіпкердің үйлердің арасымен жай ғана өтіп бара жатқан сәті немесе автобустан түспек болған қарапайым қимылының өзі үрей тудырады. Қаншалықты біртүрлі естілсе де, фильмдегі ең әсерлі әрі есте қалатын көріністің бірі — даладағы әжетханада өтетін эпизод. Осы сахнада Пирматов тар кеңістік пен психологиялық шиеленісті басқаруға болатынын, ауылдағы әжетхананың адамның қадір-қасиетін жұтатын өркениет құрдымы, жиіркенішті орын екенін анық көрсетеді. Осы эпизодтан кейін ауылдағы ағаштан жасалған әжетханаға баруға жүрексінетіндер көбейетін шығар. Бірақ бұл қорқыныш бекер емес. Себебі экраннан көретініміз бөтен не алыстағы дүние емес, бәрімізге таныс нәрсе Режиссер тамыры тылсым күшке толы ағаштардан бастап, бешбармаққа дейін — ұлттық мәдениеттің бізге таныс әр бейнесін сюжет желісіне өте табиғи әрі әдемі үйлестіре алған. «Аврорадан» бері Бекзат Пирматовтың визуалға ерекше мән беретін, ұсақ-түйекке мұқият режиссер екенін білеміз. Ауылдағы ескі үй, кейіпкер кестелейтін ұлттық ою-өрнек немесе өрілген қалың бұрым — фильмде жай ғана тұрмыстық элемент емес. Әсіресе бұрым әйел сұлулығының символы әрі алда болатын азап пен қорқыныштың белгісі ретінде қолданылған Бір қызығы, әйелдің желке тұсын Бекзат Пирматовтай түсіретіндер сирек шығар. Ол бұл ракурсты фильмде қайта-қайта қолданады. Сол сәттерде еріксіз «Айна» фильміндегі шарбақ үстінде отырып, көкжиекке үнсіз қарап отырған Маргарита Терехова еске түседі. Пирматов та осы тәсіл арқылы әйел табиғатының тылсым сырын ашқысы келгендей әсер қалдырады. Оператор Қаныбек Қалматов (25-ақ жаста) камераны кейіпкерлердің желке тұсына жиі бағыттайды. Көріпкелдің де, көмек сұрап келген әйелдердің де, Айсұлудың да желкесі кадрда қайта-қайта көрінеді. Тағы бір қызық деталь – туындыда үш бірдей еркек кейіпкер бой көрсеткенімен, олардың бар-жоғы білінбейді. Балгердің күйеуі мен ұлы, тіпті КВН мен ситкомдардан таныс Жаннат Керімбаев сомдайтын тылсым бейне де оқиғаның тасасында қалып қойған. Фильмнің бүкіл кеңістігі әйелдерге, олардың үрейіне, жады мен ішкі жан жарасына ғана тиесілі Фильмде әйел образдарының барлығы өте әсерлі шыққан. Еңлік Айымғазы сомдаған қорқыныштан көзіне жас толған Айсұлу көрерменді бірден баурап алады. Осындай талантты актрисаны қазақ киносы осы уақытқа дейін қалай байқамаған деген ой келеді. Тек емші әйелді емес, тіпті ханшаның рөлін де еркін алып шыға алатын Күләйім Қаныметованың ойнағаны керемет. Ал Айнұр Қашқынбекқызы кейіпкерінен терең драма мен іште қалған мұң сезіледі. Есімі жұмбақ күйінде қалған албасты рөлін сомдаған актрисаға да бөлек тоқталу керек Фильмнің ең басты осал тұсы — туындының концептуал тұрғыдан толық ашылмауы. Фильмдегі көптеген жеке шешім өте сәтті шыққанымен, олардың бәрін біріктіріп, көрерменді эстетикалық әрі мәдени тұрғыдан таңғалдыратын және дәстүрлі тақырыпқа мүлдем жаңа мазмұн беретін біртұтас жүйе құрылмаған Техникалық жағына, соның ішінде дыбысқа тоқталайық. Алғашқы кадрлардан-ақ режиссер дыбысты драматургияның маңызды құралы ретінде қолданады. Мысалы, бір эпизодта (сәл спойлер жасағаным үшін кешіріңіздер) балгер әйел үйдің тоғын ажыратып тастаса да, ескі радиодан ән үзілмейді. Бұл көрініс сұсты әрі жұмбақ әсер қалдырғанымен, сол сәттің астары толық ашылмай қалды. Фильм неге дәл осы ән таңдалғанын және оның қандай мәні бар екенін түсіндірмейді. Егер бұл ән шешуші шайқас кезінде немесе албастының жақындағаны белгілі болғанда қайта-қайта қосылса, туындының концептуалдық салмағы арта түсер еді. Қазір бұл идея маңызды символ сияқты көрінгенімен, соңына дейін пісіп-жетілмегені сезіледі Басқа дыбыстық шешімдер де осыған ұқсас жасалған. Айсұлу сыртқы әлемнен қорғану үшін үнемі құлаққаппен жүреді. Сонда оның айналасындағы дыбыстар бәсеңдейді. Бірақ түнде оны қорқынышты сыбдырлар мен сықырлар мазалай бастайды. Режиссер дыбысты адамға қысым жасау құралы ретінде көрсеткісі келгенімен, бұл идеяны логикалық шегіне жеткізбеген. Музыка өте көп әрі әркелкі, тіпті фильмде үш бірдей композитор жұмыс істеген. Бұған қоса дубляж мәселесі де бар: қазақ пен қырғыз тілдері өте ұқсас, сондықтан фильмнің түпнұсқасын қалдырғанда әсері әлдеқайда күшті болар еді Фильмнің негізгі идеясы — қайғыдан қан жұтқан адамның қара күштердің алдында әлсіз болып қалуы. Дәл осындай сәтте оған албасты келіп, түнде қысып, буындыра бастайды. Қайғы мен жан жарасына негізделген бұл идея бұрыннан таныс, оны басқа фильмдерден де жиі көреміз. Басты сұрақ албастының бейнесіне қатысты болып отыр. Картинада бастырылып қалуға қатысты жаңа деталь көрсетілгенімен, жындар туралы толық әрі жаңа түсінік ұсынылмаған. Албастылар кім? Олар қалай пайда болады? Неге құрбан талғайды және неге түнде ғана белсенді болады? Туынды бұл сұрақтарға жартылай ғана жауап береді. Негізінде албасты бейнесі — түркі мифологиясындағы ең күрделі әрі қызықты образдың бірі Бір деректер бойынша, ертеректе албасты құт-береке құдайы болған. Бірақ ислам діні тарағаннан кейін ол жын-періге — шашы жалбыраған, омырауы салбыраған кір-қожалақ әйел бейнесіне айналған. Бұл өзгеріс образды тереңірек ашуға негіз болар еді, бірақ фильмде бұл жағы мүлдем қамтылмаған. Қызығы, Орталық Азия киносында әлі күнге дейін албастының бәріне ортақ, нақты бір бейнесі қалыптаспаған. Дегенмен оны көрсетуге талпынғандар болды. Мысалы, Әділхан Ержанов «Қазақша қорқынышты ертегілер» сериалында, ал Бекзат Пирматов осы фильмде (мұнда ол кейбір ракурстарда Чаки қуыршағына ұқсап кетеді) байқап көрді. Ең үздік албасты — «Субстанция» фильміндегі Деми Мурдың кейіпкері деп әзілдеуге де болар, бірақ оған Азия сипаты жетіспейді. Оның үстіне, біздің бюджетті Голливудпен салыстыруға келмейді. Ол жақтағы бір ғана гримнің құны біздегі орташа бір фильмнің бүкіл бюджетімен тең болуы мүмкін Фильмнің сюжетіне қатысты да сұрақтар бар. Мұнда нағыз бас кейіпкердің кім екені аяғына дейін түсініксіз. Көріпкелдіктің ауыр жүгін арқалаған балгер әйел ме, әлде қара күштердің соққысына да, басындағы қасіретке де төтеп бере алатын мықты Айсұлу ма? Фильм осы екі хикаяның ортасында қалып қойған, режиссер нақты бір таңдау жасамаған. Көріпкел әйелдің тағдыры әлдеқайда қызық болар еді. Себебі Салтанат Нүкенованың басындағы қайғылы оқиғаны еске түсіретін Айсұлудың хикаясы — бұрыннан айтылып жүрген тақырыпты тағы бір қайталау сияқты. Дегенмен, біздің елдерде зорлық-зомбылық тыйылмайынша, бұл тақырып өзектілігін жоғалтпайды Фильмнің мазмұндық тереңдігіне қатысты да үміт көп болған. Бұл тұрғыдан алғанда, туындыны Айтматовпен салыстыру «Кассандраның» олқы тұстарын көрсетіп береді. Айтматовтың «Кассандра таңбасы» романында адамзаттың болашағы, моральдық жауапкершілік және адамның өз тағдырынан бас тарту құқығы сияқты күрделі тақырыптар қозғалады. Жазушы өркениет деңгейіндегі мәселелерді көтеріп, кейіпкерлері арқылы әлемнің ертеңі туралы ой толғайды. Пирматовтың фильмінде мұндай философиялық тереңдік жоқ. Бұл туынды — ең алдымен атмосфералық мистикалық шығарма. Фильм өте әдемі, кей жерлері шынымен қорқынышты, шебер түсірілген және визуал шешімдерге толы. Дегенмен Бекзат Пирматовтың өзі тұсаукесерде бұл жобаны Айтматовтың экранизациясы деп қабылдамау керек екенін айтты. Режиссердің сөзінше, мұндай ауқымды туындыны экрандауға қаражат та жетпес еді әрі ұлы жазушының шығармашылығына лайық дүние жасау үшін әлі пісіп-жетілу керек «Кассандра» — Орталық Азиядан шыққан өте қызықты, визуал тұрғысынан әдемі әрі бізге етене жақын постхоррор. Нағыз ауқымды туындыға айналуына сәл ғана жетпей қалған. Қырғыз киносының өлшемімен алғанда, бұл өте қымбат саналатын экспериментал жобаның жас продюсерлер Әсел Шерниязова, Мендер Сүйіндіков, Айжан Иманқұлова, Элнура Осмоналиева арқасында толықтай жеке инвестицияға түсірілгенін ерекше атап өту керек. Қалай болғанда да, батылдығы, Орталық Азияға тән шынайы болмысы, ерекше эстетикасы және аймақ киносындағы жанрлық ауқымды кеңейткені үшін бұл фильм қолдауға тұрарлық. Айтпақшы, туынды тек Қырғызстан мен Қазақстанда ғана емес, Ресей кинотеатрларында да көрсетіледі