Dünya ekonomisi Hürmüz düğümüne sıkıştı: Önümüzde ne gibi riskler var? - ANALİZ

Hürmüz Boğazı etrafında son dönemde yaşanan gerginlik artık sadece ABD ile İran arasında askeri-siyasi bir çatışma olmaktan çıkıp, Körfez'deki bölge devletlerinin güvenlik mimarisini, küresel enerji akışlarını, yaptırım mekanizmalarını ve stratejik davranışlarını değiştiren karmaşık bir süreç haline geldi. Yaşananlar, Hürmüz Boğazı'nın sadece petrol ve gaz taşımacılığı için kullanılan bir su yolu değil, aynı zamanda siyasi baskı, ekonomik caydırıcılık ve diplomatik pazarlık aracı olduğunu da gösteriyor Gelinen aşamada asıl sorun, tarafların atacağı adımların yasal çerçeveden ziyade güçler dengesine göre belirlenmesidir. ABD ablukayı bir güvenlik önlemi olarak sunarken, İran ise bunu bir savaş eylemi olarak değerlendiriyor ve boğazdaki davranış kurallarını yeniden tanımlamaya çalışıyor Amerikalı siyaset bilimci Paolo von Schirach'ın yaklaşımına göre Washington'un stratejisinde ciddi belirsizlikler var Amerikalı siyaset bilimci Paolo von Shirach APA'ya verdiği demeçte, "Basra Körfezi'ndeki karmaşık durumda ABD'nin konumunu net bir şekilde anlamak zor ve Washington'un faaliyetlerini yönlendiren spesifik hedefler ve politika araçları net değil. Mevcut durum, kararların çoğunluğunun operasyonel tepkilere dayandığını gösteriyor, bu da uzun vadeli stratejik planlamanın yeterince oluşturulmadığını ortaya koyuyor. ABD'nin hem askeri baskı hem de diplomatik mesajları aynı anda vermesi, politikanın iç çelişkiler içerdiğini gösteriyor." Uzman, ABD'nin İran limanlarını abluka altına almasını Tahran'ın deniz taşımacılığını durdurma tehdidine tepki olarak açıklıyor: "İran'ın gemilerin geçmeyeceğini açıklamasının ardından ABD, İran limanlarına abluka uygulayarak gemilerin İran sularına ve açık denizlere girmesini engelliyor. Bu aslında uluslararası ticaret yollarının seçici olarak kısıtlanması anlamına geliyor ve deniz hukuku açısından son derece tartışmalı bir adım. Böyle bir abluka, normal ekonomik aktiviteyi engeller ve burayı askeri araçlarla düzenlenen bir alana dönüştürür." İranlı siyaset bilimci Peyman Salehi konuyu farklı bir perspektiften değerlendiriyor İranlı siyaset bilimci Peyman Salehi APA'ya, Tahran'ın artık eski statükoyu kabul etme niyetinde olmadığını söyledi: "İran hiçbir şekilde Hürmüz Boğazı'ndaki savaş öncesindeki statükoya dönmeyecek. Çünkü son olaylar önceki modelin ülkenin güvenliğini, ekonomik ve siyasi çıkarlarını korumak için yeterli olmadığını gösterdi. Yeni gerçeklikte Tahran daha fazla kontrol ve nüfuz kazanmaya çalışıyor ve bu yönde politikasını sıkılaştırıyor." Salehi'ye göre Boğaz meselesi sadece diplomatik tartışma konusu değil, İran içinde de stratejik uzlaşı konusu: "Boğaz meselesi artık diplomat ve siyasetçilerin kontrolü dışına çıkıp kamuoyunda uzlaşı düzeyine ulaşmış ve 400 kilogram zenginleştirilmiş uranyum gibi stratejik bir konu haline gelmiştir. Bu da demek oluyor ki burada geri adım atılması sadece siyasi değil, aynı zamanda iç kamuoyunun da direnişiyle karşı karşıya kalacak ve karar alıcıların manevra kabiliyetini sınırlayacak." Katarlı siyaset yorumcusu Karim Ali Mejri, durumun topyekün bir savaşa dönüşmeden uzun vadeli istikrarsızlık formatında kalacağını düşünüyor: Katarlı siyasi yorumcu Karim Ali Mejri "Kısa vadeli perspektifte Hürmüz Boğazı kontrollü bir istikrarsızlık alanı olarak kalacak ve bölgedeki gerilimler tamamen ortadan kalkmayacaktır. Bu, tarafların birbirlerine baskı yapmaya devam edeceği ancak açık savaştan kaçınacağı bir modeldir ve böyle bir durum uzun süre devam edebilir." Uzmana göre bu aşamaya olaylar ve sınırlı askeri baskı araçları da eşlik edebilir: "Mevcut duruma zaman zaman gemi takipleri, olaylar ve sınırlı askeri saldırılar da eşlik edebilir. Bu tür olaylar yerel nitelikte olsa da genel güvenlik ortamını daha da zorluyor ve her an tırmanma riskini barındırıyor." Ekonomik savaş ve enerji piyasaları Hürmüz krizinin en ciddi boyutu ekonomik sonuçlarıdır. Bu boğazdan geçen enerji akışı, Asya ve Avrupa'nın endüstriyel ekonomileri için hayati öneme sahiptir. Dolayısıyla burada ortaya çıkan her güvenlik riskinin fiyatlara, lojistik maliyetlere ve tedarik zincirlerine anında etkisi oluyor Paolo von Schirach, krizin küresel ekonomi için büyük bir risk oluşturduğunu söylüyor: "Hürmüz Boğazı dünyanın ana enerji ulaşım rotalarından biri ve buradaki herhangi bir aksaklık, küresel piyasaları doğrudan etkiliyor. Bu tür aksaklıklar, enerji fiyatlarında, ulaşımda keskin artışlara yol açıyor." sigorta maliyetinin artmasına ve sigorta riskinin artmasına neden oluyor, bu da küresel ekonomik istikrarı baltalıyor." Özellikle Çin, Güney Kore, Fransa, Almanya gibi ülkelerin bu rotaya bağımlı olduğunu vurguluyor: "Çin, Güney Kore, Fransa, Almanya gibi ülkeler enerji ve hammadde ithalatında bu rotaya oldukça bağımlılar ve bu bağımlılık endüstriyel üretimlerinin sürdürülebilirliği açısından kritik rol oynuyor. Hürmüz'de yaşanacak herhangi bir gerginlik bu ülkelerin ekonomik planlamalarını doğrudan etkileyecektir." Peyman Salehi, İran'ın klasik askeri çatışma yerine ekonomik baskı stratejisini daha çok tercih ettiğine inanıyor: "Mevcut çatışma artık klasik askeri çatışma çerçevesini aşarak ekonomik savaş aşamasına girmiş durumda ve taraflar doğrudan birbirlerine saldırmak yerine ekonomik araçlarla birbirlerini etkilemeye çalışıyor. Bu da çatışmanın daha uzun vadeli ve karmaşık hale gelmesine neden oluyor." Ona göre Tahran, ABD'nin askeri zayıflığından değil ekonomik zayıflığından yararlanıyor: "ABD toprakları doğrudan bir askeri riskle karşı karşıya olmasa da ekonomik sistem daha savunmasız hale geliyor ve İran bu zayıflıktan yararlanmaya çalışıyor. "Uzun süreli gerginlikler ABD için ek bir mali yük yaratıyor ve bu da stratejik kararlarda değişikliklere yol açabilir." Enerji piyasalarındaki belirsizliğin uzun süre devam edeceğini söyleyen Karim Ali Mejri, "Mevcut durum enerji piyasalarındaki belirsizliği artırıyor, bu da fiyat dalgalanmalarına neden oluyor. Piyasa katılımcıları için tahmin yapmak zorlaşıyor ve riskler artıyor." According to him, the Strait of Hormuz remains an indispensable route especially for LNG trade: "It is impossible to create alternative routes for liquefied natural gas on the same scale. Therefore, the Strait of Hormuz will continue to remain a long-term strategic bottleneck in global energy trade, and its importance will not decrease in the near future Iran's new strategy and the status quo problem The main change in Iran's position is that Tehran no longer sees the Strait of Hormuz as a defense line, but as an instrument of institutional control and economic influence. This approach makes it difficult for the conflict to quickly return to the previous situation Paolo von Schirach says that after opening the strait, Iran expected a reciprocal step from the United States: "When Iran announced at one stage that it would allow free passage through the Strait of Hormuz, it expected a reciprocal step from Washington to lift the blockade. Karşılıklı güveni yeniden tesis etmek için bir ilk adım olarak tasarlandı ve diplomatik bir denge yaratılması amaçlandı ABD'nin ablukayı sürdürmesinin Tahran'da kabul edilmediğine inanıyor: "ABD yönetimi, Boğazların açılmasını kabul etmesine rağmen İran limanlarına uyguladığı kısıtlamaları yürürlükte tuttu ve bu pozisyon Tahran'da kabul edilemez görüldü. Bu adım, İran tarafından tek taraflı baskı olarak değerlendirildi ve karşılıklı anlayış olanaklarını azalttı Peyman Salehi'ye göre ABD ablukayı kaldırsa bile İran eski açık geçiş modeline dönmeyecek: "ABD deniz ablukasını kaldırsa bile İran'ın eskisi gibi Boğaz'ın tamamen açık ve serbest işletilmesi modeline dönmesi gerçekçi değil. Çünkü Tahran zaten bu rotayı stratejik bir araç olarak görüyor ve üzerinde daha sıkı kontrol mekanizmaları uygulamaya çalışıyor He notes that the new rules will apply only to selected countries: "At best, only ships from countries that are not considered enemies can be allowed to pass, and this will be done based on the new rules. This can lead to the strengthening of the selective approach in the international transit system Karim Ali Mejri says that the main line in the behavior of the countries of the region is adaptation: "The strategy of the countries of the region is more focused on risk management than radical diversification of routes. Bu yaklaşım, mevcut gerçeklere uyum sağlamayı ve kayıpları en aza indirmeyi amaçlamaktadır Bu yaklaşım, Körfez ülkelerinin topyekun bir savaştan kaçınmaya başladıklarını ancak güvenlik risklerini değişmez bir gerçeklik olarak kabul ettiklerini gösteriyor Katar, LNG ve alternatif rotaların sınırlandırılması Hürmüz Boğazı'nın önemi petrolle sınırlı değil. Katar gibi LNG ihracatçıları için bu boğaz stratejik bir soluk borusudur. Petrol için bazı alternatif boru hatları bulunsa da LNG taşımacılığında aynı seviyede alternatif oluşturmak gerçekçi görünmüyor Paolo von Schirach'ın işaret ettiği gibi, enerji yollarındaki bir aksaklığın küresel piyasalar üzerinde anında etkisi oluyor: "Burada ortaya çıkan herhangi bir aksaklık, bozulmanın küresel piyasalar üzerinde doğrudan etkisi var ve bu etki hem kısa vadeli fiyat şokları hem de uzun vadeli yapısal değişiklikler şeklinde kendini gösterebilir." Peyman Salehi, İran'ın bu kırılganlığı stratejik avantaja dönüştürmek istediğini söylüyor: "Asıl mesele, tarifelerden elde edilen gelir değil, bunların yarattığı stratejik etki fırsatlarıdır. İran bu araçla uluslararası ekonomik sistemde daha fazla nüfuz sahibi olmaya çalışıyor Ona göre Hürmüz üzerindeki kontrolün güçlenmesi Batı'nın yaptırım uygulamasını da zorlaştırabilir: "İran, Boğaz üzerindeki kontrolünü kurumsal düzeyde güçlendirirse, Hürmüz Boğazı karşılıklı ekonomik baskının aracı haline gelecek ve bu durumda yaptırımların uygulanması daha pahalı ve zor olacaktır." Karim Ali Mejri, Katar'ın alternatif rota yerine sürdürülebilirlik stratejisini tercih ettiğini vurguluyor: "Katar'ın yaklaşımı, sıvılaştırılmış doğalgaz ihracat rotalarını değiştirmeye yönelik değil. Böyle bir adım hem teknik hem de ekonomik açıdan gerçekçi değil ve büyük altyapı değişiklikleri gerektiriyor Doha'nın risk yönetimine odaklandığını belirtiyor: "Bu strateji kapsamında üretim kapasitesinin artırılması, LNG tanker filosunun daha esnek yönetilmesi ve değişen güvenlik koşullarına uygun operasyonel kararların alınması ana yönelimler arasında yer alıyor. Bu, arzın sürekliliğini sağlamaya hizmet ediyor." Krizin geleceği tarafların askeri gücüne değil, ekonomik maliyetlerin düzeyine bağlı olacaktır. Diplomatik kanalların zayıf olması nedeniyle olayların kontrollü istikrarsızlık, sınırlı çatışmalar ve ekonomik baskı şeklinde devam etmesi muhtemeldir Paolo von Schirach, diplomatik çabaların henüz sonuç vermediğini söylüyor: "Diplomatik çabalar henüz sonuç vermedi, İslamabad'da planlanan görüşmeler henüz gerçekleşmedi ve durum dinamik olarak değişmeye devam ediyor." Bu da taraflar arasındaki güvenin düşük düzeyde kaldığını ve müzakerelerin zorluğunu artırdığını gösteriyor." Ona göre Hürmüz krizi ayrı ayrı çözülemez: "Hürmüz krizinin ayrı çözümü gerçekçi görünmüyor ve sürdürülebilir bir sonuç ancak taraflar arasında daha geniş bir stratejik anlaşma çerçevesinde mümkün olabilir. Aksi takdirde yerel anlaşmalar kalıcı istikrar getirmeyecektir." Peyman Salehi, çatışmanın süresini ABD'nin ekonomik maliyetine bağlıyor: "Çatışmanın veya ablukanın ne zaman sona ereceği esas olarak ABD'nin maliyetinin boyutuna bağlı." As these costs increase, the probability of changing political decisions increases and the ground for compromise is created." He emphasizes that Iran's main goal is not only transit revenue: "Iran's main goal is not only to collect transit fees, but to reshape the balance of global economic pressure in a broader sense, and this strategy serves long-term geopolitical goals." Karim Ali Mejri thinks that the parties will try to avoid a large-scale war: "Given the potentially severe consequences for the global economy, the parties will try to avoid a large-scale conflict and the tension will be kept within a certain limit. Bu, kontrollü tırmanış modelinin devam edeceğini gösteriyor." Bu da gelecek döneme ilişkin en gerçekçi senaryonun ne topyekün savaş ne de topyekün istikrar olmadığını gösteriyor. Daha muhtemel senaryo, kontrollü gerilim, seçici denizcilik kısıtlamaları, yüksek sigorta ve lojistik maliyetleri, dalgalanan enerji fiyatları ve devam eden diplomatik pazarlıklardan biridir Hürmüz Boğazı çevresinde yaşananlar bölgede yeni bir güvenlik gerçekliği yaratıyor. ABD'nin abluka politikası, İran'ın statükoyu reddetmesi ve Körfez ülkelerinin risk yönetimi davranışları krizin kısa vadeli bir olay olmadığını gösteriyor. Bu süreç enerji piyasalarındaki fiyat istikrarını, uluslararası deniz hukukunu, yaptırım mekanizmalarını ve bölgesel güç dengelerini uzun süre etkileyecektir Tarafların daha geniş bir stratejik anlaşmaya varamaması durumunda Hürmüz Boğazı önümüzdeki dönemde de küresel ekonominin en hassas jeopolitik noktalarından biri olmaya devam edecek