Azerbaycan'ın kentsel planlama modeli: Modern kalkınmanın tarihi mirasın korunmasıyla birliği - ANALİZ

Azerbaycan halkının şehir kurma geleneği ve tarihi hafızası Azerbaycan topraklarındaki eski yerleşimler, mimarlık okulları ve şehirleşme gelenekleri sadece bölge için değil, bir bütün olarak dünya medeniyeti için büyük önem taşımaktadır. Gence, Nahçıvan, Şamahı, Gebele, Şeki gibi şehirler Azerbaycan halkının yüzyıllar boyunca oluşturduğu şehircilik kültürünün yaşayan örnekleridir Bakü'de düzenlenen 13. Dünya Şehir Planlama Forumu (WUF13) Oturumu'nun açılış töreninde konuşan Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, bu tarihi mirasa özellikle dikkat çekerek, Azerbaycan'ın antik kentlerinin, mimari ve şehircilik geleneklerinin günümüze kadar korunduğu ender yerler arasında yer aldığını vurguladı. Cumhurbaşkanının konuşmasında belirttiği gibi Şamahı'daki 8. yüzyıldan kalma cami, Nahçıvan'daki Momina Hatun türbesi, Gence'nin tarihi yüzü, Şaki ve Gebele'nin antik anıtları, Azerbaycan halkının sadece kültürel olarak değil, şehircilik açısından da oldukça gelişmiş bir medeniyet yarattığını gösteriyor Bu açıdan bakıldığında Azerbaycan'ın şehir planlama geleneği sadece bir inşaat ve mimari faaliyet değildir. Bu, ulusal hafızanın, devlet tarihinin ve kültürel kimliğin korunması anlamına gelir. Azerbaycan şehirleri yüzyıllardır ticaret yollarının, medeniyetlerin ve kültürlerin kavşağında yer almıştır. Doğu ile Batı'nın buluştuğu bir yer olan ülkenin kent sistemi, çeşitli mimari üslupların sentezinden oluşmuştur 19. yüzyılda başlayan yeni kentleşme evresi Azerbaycan'da kentleşme sürecinin yeni bir aşaması 19. yüzyılın ikinci yarısında başladı. Özellikle Bakü'de petrol endüstrisinin gelişmesi kentsel planlama sürecini ciddi şekilde etkilemiştir. Bu dönemde Avrupa mimari tarzı ile Doğu mimari gelenekleri arasında eşsiz bir sentez oluştu. Cumhurbaşkanı İlham Aliyev'in belirttiği gibi, Bakü'de Eski Kent'in antik surlarını terk edip, birkaç adım sonra tamamen modern bir kentsel çevreye girmek mümkün Azerbaycan'ın şehir planlama felsefesinin temel özü budur: tarihi korurken modernleşmek. Aslında bu yaklaşım, son yıllarda devlet politikasının ana yönlerinden biri haline geldi. Tarihi mirasın korunması ile modern altyapının oluşturulması arasında dengenin sağlanması Azerbaycan modelinin temel özelliğidir Bakü'nün gelişmesi bunun en açık örneğidir. Bir zamanlar endüstriyel kirlilikle bilinen "Kara Şehir"in modern bir "Beyaz Şehir" projesine dönüştürülmesi, Bakü Bulvarı'nın genişletilmesi, yeni parklar ve kamusal alanların oluşturulması Azerbaycan'ın planlı kentleşme politikasının göstergeleridir. Başkentte son 20 yılda yüzlerce kamusal alanın yaratılması, kentsel çevrenin insan odaklı kalkınma kavramına dayandığını gösteriyor Bugün Azerbaycan'da şehir planlaması sadece bir inşaat sektörü değil, aynı zamanda çevre güvenliği, sosyal refah, ulaşım, mikromobilite ve kamu rahatlığı konularını içeren karmaşık bir kalkınma modelidir Azerbaycan'da şehir planlama politikasının sistematik ve sürekli uygulanması devlet idaresinin ilgisiyle doğrudan ilgilidir. Cumhurbaşkanı İlham Aliyev ve Cumhurbaşkanı Birinci Yardımcısı Mehriban Aliyeva uzun yıllardır stratejik bir yön olarak bu alana odaklanıyor Cumhurbaşkanı İlham Aliyev'in 2026 yılını "Şehir Planlama ve Mimarlık Yılı" ilan etmesi de devlet politikasının bu yöndeki boyutunu ve önemini gösteriyor. Bu karar tesadüfi değildir. Azerbaycan'da son yıllarda uygulanan projeler, şehir planlamasının devletin sosyal, ekonomik ve insani politikasının önemli bir parçası haline geldiğini gösteriyor Bu politikanın temel öncelikleri arasında modern konut komplekslerinin oluşturulması, yeşil alanların arttırılması, ulaşım altyapısının iyileştirilmesi, tarihi eserlerin restorasyonu ve bölgelerin dengeli kalkınması yer almaktadır Cumhurbaşkanlığı Birinci Yardımcısı Mehriban Aliyeva başkanlığındaki Haydar Aliyev Vakfı'nın hayata geçirdiği projeler, tarihi ve kültürel mirasın korunması açısından özel önem taşıyor. Azerbaycan'ın farklı bölgelerindeki tarihi eserlerin restorasyonu, dini ve kültürel mirasın korunması, şehir planlama politikasının insani yönünü güçlendiriyor Karabağ ve Doğu Zangezur: dünyanın en büyük yeniden yapılanma projelerinden biri İşgalden kurtarılan topraklarda gerçekleştirilen restorasyon ve imar çalışmaları Azerbaycan'ın şehir planlama modelinin en önemli ve özgün yönünü oluşturmaktadır. Cumhurbaşkanı İlham Aliyev'in Forum'daki konuşmasında vurguladığı gibi, 30 yıllık işgal sırasında Karabağ ve Doğu Zengezur tamamen yerle bir edildi. Ağdam'ın adının "Kafkasya'nın Hiroşiması" olması yıkımın boyutunu gösteriyor ana faktörlerden biridir Ancak Azerbaycan, tahrip edilen alanları kısa sürede dünyanın en modern kentsel alanlarından birine dönüştürüyor. Bugünün Büyük Geri Dönüş Programı sadece ÜİYOK'lerin geri dönüşünden ibaret değil. Bu program yeni bir şehir planlama modelinin oluşması anlamına geliyor Ağdam, Şuşa, Zengilan, Hankendi ve diğer yerleşim yerlerinin nazım planları zaten hazırlanmış durumda. Modern yollar, tüneller, köprüler, havalimanları, sanayi bölgeleri, “akıllı köy” ve “akıllı şehir” projeleri şimdiden gerçeğe dönüşüyor Sadece beş yılda üç uluslararası havalimanının inşası, yüzlerce köprü ve kilometrelerce tünelin inşası Azerbaycan'ın bu yöndeki kabiliyetini ortaya koyuyor. En önemlisi bu projeler sadece fiziki altyapının inşasına değil, aynı zamanda insanların güvenli ve onurlu bir şekilde kendi topraklarına geri dönmesine de hizmet ediyor Bugün, onbinlerce insan eski işgal altındaki topraklarda yaşıyor, çalışıyor ve eğitim görüyor. Bu durum şehir planlamasının insani ve sosyal misyonunu ön plana çıkarıyor Azerbaycan küresel diyalog ve güvenli bir platform olarak Bugün dünyada jeopolitik çatışmaların, savaşların ve insani krizlerin arttığı bir ortamda Azerbaycan'ın uluslararası etkinliklere başarıyla ev sahipliği yapması özellikle dikkat çekiyor Bakü'de COP29 ve WUF13 gibi küresel etkinliklerin düzenlenmesi, Azerbaycan'ın şimdiden uluslararası işbirliği ve küresel diyalog için bir platform haline geldiğini gösteriyor. Cumhurbaşkanı İlham Aliyev'in forumda vurguladığı gibi 182 ülkeden 45.000'den fazla katılımcının Bakü'ye gelmesi Azerbaycan'ın uluslararası itibarının bir göstergesidir Bu aynı zamanda Azerbaycan'ın bölgede istikrar ve güvenlik ülkesi olarak algılandığını da gösteriyor. Dünyanın farklı bölgelerinde savaşların devam ettiği, şehirlerin yerle bir edildiği bir dönemde Azerbaycan'ın şehir planlaması, restorasyon ve sürdürülebilir kalkınma konularının tartışıldığı küresel bir platform haline gelmesi ayrı bir önem taşıyor Aslında Azerbaycan'ın sunduğu model sadece ulusal kalkınma kavramı değildir. Bu model, çatışma sonrası dönemde şehirlerin nasıl yeniden inşa edileceği, tarihi mirasın nasıl korunacağı ve modern kentsel gelişimin nasıl sağlanacağı konusunda uluslararası uygulamaların bir örneğidir Yeni kalkınma modelinin ana felsefesi Cumhurbaşkanı İlham Aliyev'in konuşmasının öne çıkan başlıklarından biri şehir planlamasında "cesaret ve basiret" arasındaki dengenin korunmasıyla ilgiliydi. Cumhurbaşkanının Bakü Formula-1 yarışıyla karşılaştırması aslında modern şehirleşme politikasının felsefesini ifade ediyor Yani kalkınma hızlı olmalı ama bu süreç tarihi mirasın yok edilmesi pahasına gerçekleşmemelidir. Azerbaycan modeli bu prensibe dayanmaktadır. Modernite, ulusal kimlik, teknolojik yenilik ve tarihsel hafıza burada korunuyor Bugün Azerbaycan kentsel planlama politikasıyla bölgede yeni standartlar belirliyor. Tarihi eserlerin restorasyonu, çevre projeleri, akıllı şehir konsepti, yeşil enerji bölgelerinin oluşturulması ve insan odaklı kentleşme politikası ülkenin gelecekteki kalkınma modelini şekillendiriyor Bütün bunlar Azerbaycan'ın sadece şehir inşa etmediğini gösteriyor. Azerbaycan geleceğin yaşama felsefesini oluşturuyor