Özlem Gürkut: Söz azatlygy, özüňe senzura we Demokratik giňişligiň daralmagy

Dr. Özlem Gurkut *, MD Söz azatlygy, özüňe senzura we Demokratik giňişligiň daralmagy Jemgyýetde haýsy maglumatlaryň görünýändigi baradaky kararlar diňe bir aragatnaşyk meselesi däl; Bu demokratiýa meselesidir. Demirgazyk Kiprdäki Jenaýat-prosessual kodeksine "bigünälik prezumpsiýasyny goramak" esasynda goralan soňky düzediş, ilkinji seredişde adalatly kazyýet hukugyna degişli tehniki düzgün bolup görünýär. Şeýle-de bolsa, ýüze çykýan sosial jedeller meseläniň ondan has giňdigini görkezýär. Ara alnyp maslahatlaşylýan zat diňe bir kanunçylyk däl; Jemgyýetçilik giňişliginiň çäkleri jemgyýetiň maglumat almak hukugy we demokratik gözegçiligiň geljegi. Şübhesiz, bigünälik prezumpsiýasy häzirki zaman kanunçylygynyň esasy ýörelgelerinden biridir. Soňky höküm çykarylan hiç kimi günäkär diýip yglan edip bolmaz. Şeýle-de bolsa, şol bir kanunyň hökmürowanlygynyň başga bir esasy, jemgyýetçilik güýjüniň barlanmagydyr. Demokratiýa diňe bir şahsyýeti döwlete garşy goraýan mehanizmler bilen çäklenmän, eýsem jemgyýetçilik güýjüni ulanýanlaryň jemgyýet tarapyndan gözegçilik astynda saklanmagyny üpjün edýän mehanizmler bilen hem ýaşaýar. Şol sebäpli bigünälik prezumpsiýasy bilen söz azatlygynyň arasyndaky baglanyşyk saýlamak däl-de, deňagramlylyk meselesidir Näme üçin bigünälik prezumpsiýasy goralmaly? Söz azatlygy barada çekişmelerde köplenç ünsden düşürilýän zat, bigünälik prezumpsiýasynyň iň bolmanda söz azatlygy ýaly adam hukuklarydyr. Häzirki zaman hukuk döwletlerinde hiç kim gutarnykly günäsiz günäkär diýip yglan edilip bilinmez. Bu ýörelge diňe bir sud zalyna däl, eýsem köpçülikleýin çekişme meýdanyna-da degişlidir. Sanly döwürde bu mesele has möhümdi. Bir adama garşy derňew wagtynda çap edilen habarlar, suratlar ýa-da sosial media ýazgylary birnäçe ýyllap elýeterli bolup biler; Adam soňra aklanan hem bolsa, bu mazmun onuň durmuşyna täsir edip biler. Kazyýet işi tamamlanmanka berlen teswirler, esasanam sosial media gurşawynda käwagt köpçüligiň ýazgarylmagy bolup biler. Şonuň üçin bigünälik prezumpsiýasyny goramak baradaky aladalar düýbünden kanuny. Adalatly kazyýet işi diňe günäkärlenýän üçin däl, eýsem kanunyň hökmürowanlygy üçin goralmaly esasy gymmatlyklardan biridir. Kanunyň maksady adamlary jemgyýetçilik basyşyna tabşyrmak däl-de, adalatly we bitarap kazyýet işinde hakykata ýetmek. Şeýle-de bolsa, bu ýerde berilmeli sorag bigünälik prezumpsiýasynyň saklanyp-saklanmazlygy däl-de, eýsem haýsy ýol bilen gazanyljakdygy. Sebäbi demokratik jemgyýetlerde esasy hukuklaryň arasyndaky deňagramlylygy, beýlekisini goramak üçin bir hukugyň işlemezligi arkaly döredilip bilinmez Jemgyýetçilik gyzyklanmasy we jemgyýetçilik gözegçiligi hakda näme? Demokratik jemgyýetlerde jemgyýetçilik güýjüni ulanýan adamlar we ýönekeý raýatlar şol bir ýagdaýda hasap edilmeýär. Munuň sebäbi döwlet işgärleriniň has az hukuklarynyň bolmagy däl-de, eýsem jemgyýetiň adyndan we jemgyýetiň baýlyklary bilen ulanýan ygtyýarlyklaryndan peýdalanmak bilen baglanyşykly jogapkärçilik borjydyr. Döwlet işgärine garşy hyýanatçylykly peýdalanmak baradaky aýyplama ýüze çykanda, bir syýasata garşy korrupsiýa derňewi geçirilende ýa-da jemgyýetçilik serişdeleriniň ulanylyşyna çynlakaý şübhe dörese, jemgyýetiň bilmäge hukugy bar. Metbugatyň borjy edil şu wagt ýüze çykýar. Metbugat diňe bir maglumat ýaýratmak üçin gural däl, eýsem jemgyýetçilik gözegçiliginiň iň möhüm mehanizmlerinden biridir. Şonuň üçin adamy günäkär diýip yglan etmek, özüne garşy geçirilen derňewi habar bermek bilen deň däldir. Demokratik jemgyýetler bu tapawudy edip biljek derejede güýçlidir. Otherwiseogsam, köpçüligiň gyzyklandyrýan meseleleriniň görnükliligi peselýär we jemgyýetçilik çekişmesi azalýar. "Mesele bigünälik prezumpsiýasyny goramak däl, mesele muny üpjün etmek üçin saýlanan usulyň demokratik jemgyýetiň gözegçilik we pikirleniş ukybyna nähili täsir etjekdigi". Aýratyn-da döwlet işgärleri, syýasy aktýorlar we jemgyýetçilik işgärleri üçin hiç hili diskriminasiýa bolmazdan girizilen çäklendirmeler diňe şahsy hukuklary goramak meselesini bes edýär we jogapkärçilik ýörelgesi nukdaýnazaryndan baha berilmeli meselä öwrülýär. Jemgyýetiň demokratik hili diňe bir şahsyýeti goramak ukybynda däl, eýsem jemgyýetçilik güýjüni ulanýanlarda-da görünýär. Şeýle hem başarnygy bilen ölçelýär Iň uly howp: Öz-özüni senzura etmek Söz azatlygy baradaky çekişmelerde iň göze görünmeýän, ýöne iň täsirli netijesi, öz-özüni senzura etmekdir. Açyk senzura bolan ýagdaýynda gadagan edilen zatlar Elbetde. Başga bir tarapdan, öz-özüni senzura etmek, adamlar haýsydyr bir gadagançylyga ýa-da sanksiýalara duçar bolmazdan ozal özlerini çäklendirýärler. Hasabat bermekden ýüz öwürýän, gözleg mowzugyny üýtgedýän akademik, eserini çap etmeýän suratkeş ýa-da pikirlerini paýlaşmakdan saklanýan raýat köplenç göze görünmeýän prosesler. Şeýle-de bolsa, köpçülik ýerleriniň daralmagy köplenç bu görünmeýän ýerlerde ýüze çykýar. Lukmançylykda käbir keseller aç-açan alamatlar bilen ýüze çykýar. Olaryň käbiri sessiz-üýnsüz dowam edýärler we duýulanda ep-esli zyýan çekýärler. Demokratik jemgyýetler üçin öz-özüni senzura etmek şuňa meňzeş proses. Adamlar gürlemek hukugyny ýitirmeýärler; Speechöne sözüň bahasyny sanap başlansoň, jemgyýetçilik sessizleşip başlaýar. Şonuň üçin söz azatlygyny çäklendirmek diňe bir journalistsurnalistler ýa-da metbugat guramalary üçin mesele däl. Bu alymlaryň gözleg, sungat işgärleri öndürmek, kärdeşler arkalaşyklary we jemgyýetçilik çekişmelerine gatnaşmak ukyby bilen gönüden-göni baglanyşyklydyr. Jemgyýetdäki adamlar az gürleseler, az sorag berseler we az tankyt etseler, demokratik giňişligiň daralýandygyny kabul etmeli. Sebäbi erkinligiň hakyky ölçegi diňe bir gürlemek hukugynyň barlygy däl, eýsem adamlaryň gorkusyz gürlemek ukybydyr Häzirki wagtda Demirgazyk Kiprde bolup geçýän jedeller kanuny bir madda bilen baglanyşykly. Şeýle-de bolsa, hakykatda ara alnyp maslahatlaşylýan zat, demokratik jemgyýetiň guruljak ýörelgeleri. Şübhesiz, bigünälik prezumpsiýasy goralmalydyr. Kazyýet işi gutarmanka hiç kim günäkär diýlip yglan edilmeli däldir. Şeýle-de bolsa, başga bir möhüm hakykat bar: Demokratik jemgyýetler diňe bir adamlary adalatsyz aýyplamalardan goramak bilen çäklenmän, eýsem jemgyýetçilik häkimiýetini görünmek we gözegçilikde saklamak arkaly hem ýaşaýarlar. Şonuň üçin mesele bigünälik prezumpsiýasy bilen söz azatlygynyň arasynda saýlaw däl. Asyl mesele, iki hukugyň bilelikde ýaşamagyna mümkinçilik berýän kanuny we demokratik esas döretmekdir. Haçan-da bir hukugyň ulanylyş meýdany başga bir hukugy goramak üçin daralsa, netije diňe kanuny jedel däl, eýsem jemgyýetçilik meselesidir. Sebäbi söz azatlygynyň ýitmegi köplenç bir gijede bolup geçmeýär. Gazetleri ýapmak, kitaplary konfiskasiýa etmek ýa-da adamlary dymdyrmak bilen başlamaýar. Has ýuwaş hereket edýär. Adamlar ýazmazdan ozal pikirlenip başlaýarlar, gürlemezden ozal hasaplaýarlar, sorag bermezden ozal netijelerini ölçäp başlaýarlar. Biraz wagt geçensoň, hiç wagt öndürilmeýän pikirler gadagan edilen pikirlerden has köp ýaýrady. Bu demokratik jemgyýetler üçin hakyky howp. Metbugat azatlygy diňe bir journalistsurnalistler üçin mesele däl. Akademiki erkinlik diňe akademikler üçin mesele däl. Söz azatlygy diňe bir gürleýänleriň hukugy däl. Bularyň her biri jemgyýetiň hakykata ýetmek, ýalňyşlyklary görmek we jemgyýetçilik güýjüne gözegçilik etmek ukybynyň bölekleridir. Irki diagnoz lukmançylykdaky ýaly jemgyýetçilik durmuşynda halas edýär. Meseleleriň görünmegi oňaýsyz bolup biler; Justöne göze görünmeýänligi sebäpli olary ýitirmeýär. Munuň tersine, köplenç olaryň ösmegine we has agyr netijelere sebäp bolmagyna sebäp bolýar. Jemgyýetçilik gözegçiligi hem şuňa meňzeýär. Tankyt, sorag we görnüklilik käwagt oňaýsyzlyk döredip biler; emma olaryň ýoklugy demokratiýany has ygtybarly etmeýär. Şonuň üçin häzirki döwürde zerur zat biri-birine garşy esasy hukuklary goýmak däl; bilelikde gorap biljek demokratik kämilligi ösdürmekdir. Hukuk ýagdaýynyň üstünligi diňe bir şahsyýeti goramak ukybyna däl, eýsem jemgyýetiň pikirlenmek, sorag etmek we gözegçilik etmek ukybyny dowam etdirmek ukybyna baglydyr. Galyberse-de, erkin jemgyýetler dymýan jemgyýetler däl. Erkin jemgyýetler; Dürli hukuklaryň, dürli garaýyşlaryň we dürli sesleriň bilelikde ýaşap bilýän jemgyýetleri, tankyt howp hökmünde däl-de, demokratik durmuşyň tebigy elementi hökmünde görülýär. Bu goralmaly zat * Dr. Özlem Gürkut, Kipr Türk Lukmanlar Bileleşiginiň prezidenti