Özbegistana syýahatym

Köp wagtdan bäri arzuw edip gelýän günüm geldi. "Dünýä türkleriniň utgaşdyryjy merkezi", türk dünýäsiniň şahyrlarynyň, ýazyjylarynyň we sungat işgärleriniň 6-njy ýygnagynyň Özbegistanda geçiriljekdigini öwrendim. Muny toparymyzyň ýolbaşçysy, gymmatly türkolog Ilgar Türkogludan eşidip, gaty begendim. Sebäbi meni hem bu duşuşyga çagyrdylar Bu ýylky ýygnak Özbegistanyň zehinli şahyry we döwlet işgäri Alişir Nawainiň 585 ýyllygyna we Özbegistanyň Döwlet gimniniň awtory, Halk şahyry we Özbegistanyň milli gahrymany Abdulla Oripowyň 85 ýyllygyna bagyşlandy Orta mekdepde okaýarkam Özbegistanyň taryhy hakda okanymda bu ýurt bilen gyzyklandym. Şol döwürde rus dili mugallymymyz rus dilini bilmeýän bolsak, Laçiniň çäginden çykyp bilmejekdigimizi aýtdy. Näme üçin soradym? Mugallym dilimiziň hiç ýerde ulanylmaýandygyny aýtdy. Bu söz maňa gaty erbet täsir etdi. Şondan bäri dilimizde gürleýän ýurtlary we halklary gözleýärin Mundan başga-da, şol döwürde özbekler bize türkler däl-de, hatda duşmanlar hökmünde-de wagyz edilýärdi Özbegistana häzir türk döwleti hökmünde gitmek we bu ýurt bilen has ýakyndan tanyşmak meniň üçin goşa baýramçylykdy Özbegistan Respublikasy Merkezi Aziýada ýerleşýän garaşsyz türk döwletidir. Altaý dil toparyna degişli dürli türk taýpalarynyň bu sebitde (Amu Derýa we Sir Derýa derýalarynyň arasynda) mesgen tutmak prosesi gadymy döwürlerden bäri başlaýar Özbegistan Uly küpek ýolunda ýerleşýär. Özbegistan demirgazykda Gazagystan, demirgazyk-gündogarda Gyrgyzystan, günorta-gündogarda Täjigistan, günortada Owganystan we günorta-günbatarda Türkmenistan bilen serhetleşýär Özbegistanyň paýtagty we iň uly şäheri Daşkent bolup, umumy meýdany 448 978 inedördül kilometre, ilaty 35 milliondan gowrak. Ilat sany boýunça Merkezi Aziýada birinji ýerde durýar Merkezi Aziýanyň iň gadymy we iň uly şäherlerinden biri hökmünde Daşkent şäheri diňe Özbegistanyň paýtagty bolman, eýsem türk we yslam siwilizasiýasynyň, taryhy we döwrebaplygynyň birleşiginde-de özboluşly orny eýeleýär. Daşkentde ýüzlerçe gadymy we häzirki zaman binagärlik mysallary, yslam, hristian we ýewreý dini ýadygärlikleri saklanýar. Hezreti-Ymam toplumy, Barak-han medrese, Şeýh Zaýnaddin metjidi, Çorsu bazary, Kukeldaş medresesi, Halk dostlugy meýdançasy we beýleki ýadygärlikler şäheriň nyşanyna öwrüldi. Gadymy şäher diwarlary, kerwensaraýlar, orta asyr hammamlary, minaralar we mazarlar her bir myhman üçin baý taryh we medeniýet sapagydyr Halk şahyry, döwlet işgäri we Özbegistanyň Döwlet gimniniň awtory Abdulla Oripowyň doglan gününiň 85 ýyllygyna bagyşlanan çäre bilen baglanyşykly Daşkendäki öý muzeýine baryp gördük Bu ýerde maşgala agzalary, beýik şahyryň durmuşy we döredijiligi bilen tanyşdyk Abdulla Oripowa bagyş eden goşgyny okadym (bu goşgyny durmuşyndan we işinden öwrenenimden soň durmuşyndan we işinden alandygymy hem belläsim gelýär) Şahyryňyzyň ýüregine ýagtylyk getirdiňiz, Alişir Nawainden öwrendiňiz. Alym, mugallym we şahyr Abdyllanyň halkynyň hatyrasyna baky galypdyň "Halklaryň dostlugy" buýrugyny aldyňyz we Hamza dahylyny ýatlatdyňyz. "Hormat nyşanyny" wagtynda aldyňyz. Döwlet işgäri we şahyr Abdulla Doganlyk temasyny elmydama gozgadyňyz, beýleki halklaryň ýüregini gazandyňyz. Şonuň üçin alym, mugallym we şahyr Abdulla "Dostluk" medalyny aldyňyz Italiýada "Staryldyz" satyn aldyňyz we şöhle saçdyňyz we hekaýany Beýik Timur bilen baglanyşdyrdyňyz. "Ilkinji söýgi" üçin agladyň, Abdulla alym, mugallym, şahyr Okadym we durmuşyny buýsanýardym, Banowsha zehinine haýran galýar. Beýik türk çagasyna sag bolsun aýdýaryn. Terjimeçi, alym, şahyr Abdulla! Alişir Nawainiň 585 ýyllygyna we Özbegistan ersazyjylar birleşiginde Abdulla Oripowyň 85 ýyllygyna bagyşlanan çärelere gatnaşdyk Iki zehiniň heýkelleriniň öňünde gül dakdyk Şäherdäki taryhy ýerlere baryp gördük Uly seýilgähde Özbegistanyň milli nyşanyna baryp gördük. A.Oripowyň gyzy Şoira bize gerb hakda gaty gyzykly maglumatlary aýtdy. Daşkende 30-dan gowrak ýokary okuw mekdebi, onlarça gözleg instituty, ýüzlerçe mekdep we orta mekdep, saýlama tehniki mekdep, hususy we halkara mekdep işleýär. Daşkent döwlet uniwersiteti, Tehniki uniwersitet, Lukmançylyk akademiýasy, Lingwistika uniwersiteti, Dünýä ykdysadyýeti we diplomatiýa uniwersiteti ýaly belli ýokary okuw jaýlary şu ýerde ýerleşýär Gadymy döwürlerden bäri gündogary we günbatary birleşdirýän Uly küpek ýoly, bu sebitden geçip, günortadan demirgazyga, demirgazykdan günorta gidýän adamlar bu ýurtlardan geçmeli bolupdyr. Buharada ýerleşýän Buhara, Samarkand we Kunya-Urgenj şäherleri Hindistandan, Hytaýdan, Müsürden, Wizantiýadan we Slawýan ýurtlaryndan kerwen ýollarynyň çatrygynda ýerleşýärdi. Söwdagärler bu ýerde kerwenlerde galdylar Özbegistan Aziýanyň iň uly altyn känidir. Özbegistanda 100-den gowrak mineral baýlyk bar Özbegistan beýik taryhy bolan gadymy ýurt. Wagt bu ýerde "goluny" galdyran ýaly. Iň möhüm şäherler Daşkent, Nukus, Ferhana, Samarkand, Buhara, Hywa, Kokand, Termez, Muynak, Şahrisabz. Variousurtda dürli taryhy ýadygärlikler, metjitler we muzeýler bar. Bibikhanim metjidi, Ulugbeý obserwatoriýasy we medrese, Şahi Zinda mawzoleýi, Amir Teýmur we onuň nesilleri uklaýan Gur-Amir mawzoleýi, Ag-Saraý, Registan meýdançasy olaryň arasynda agzalýar. Diňe Buharada Merkezi Aziýanyň mukaddes şäheri diýilýän 140 töweregi binagärlik ýadygärligi bar Buharada aýlanyp ýörkä, ýolbeletimiziň şäher baradaky düşündirişlerini diňläp, ýadygärlikleri görüp, bu goşgy öz-özünden peýda boldy Siziň soragyňyz döwrüň başyndan gelýär, eger ýaşyňyzy sorasam, seneleri bilýär. Wagt köp syrlary pozýar. Wagtyň geçmegi bilen Buhara şäheri ýeňýärsiňiz Näçe patyşa sizde tagt gurup, duşmanlarynyň öňünde buýsanç bilen durdular. Taryhy adyňyz bilen möhürlediler, wagtyň geçmegi bilen Buhara şäheri ýeňersiňiz Ibn Sina ýaly lukman etdi, Ymam Buhary dindar etdi, Narsahi ýazdy we ony taryhda geçirdi. Buhara, sen ýeňdiň Haýdar Han syýasy taryhda, Nasrulla Han ömrüni terk etdi. Muhammet Alim Han, hanyň netijesi, wagtyň geçmegi bilen Buhara şäheri Violet adyňyza haýran galýar, ýüz kyrk ýadygärlik bilen sizi ýatlaýar. Sen alym, hanyň ogly, wagtyň geçmegi bilen ýeňiş gazanýarsyň, Buhara şäheri! Özbegistan dünýä köp alymlary we taryhy şahsyýetleri berdi. Daşkenden soň Samarkanda bolduk. Samarkanddaky ajaýyp ýadygärliklere baryp gördük. Köp ýyllap görmek isleýän Amir Teýmuryň mazaryna baryp gördük Amir Teýmur (Tamerlan) - XIV asyrda ýaşap geçen meşhur Turko-Mongol serkerdesi we Timurid imperiýasynyň düýbüni tutujy Samarkand şäherini imperiýasynyň paýtagty edip, medeni merkeze öwrüpdir Bibikhanim metjidi: Gündogardaky iň uly metjitleriň biri bolup, Amir Teýmur tarapyndan guruldy Gur-Amir mazary: Amir Timuryň we neberesiniň jaýlanan mawzoleýi ajaýyp gök gümmez we baý içeri bilen tapawutlanýar Şahi-Zinda toplumy: Asyrlar boýy gurlan dürli mawzoleýlerden ybarat bezeg plitalary bilen meşhur mukaddes we taryhy köçe Ulugbeý obserwatoriýasy: Orta asyrlaryň iň uly astronomiki açyşlary XV asyra degişli bu taryhy ýerde tapyldy Iň halanýan zadym Ulugbey Mirza, men ony gowy görýärin, sebäbi Ulugbey elmydama ylymyň hemaýatçysy we döredijisi bolupdy. Mirza Ulugbey, XV asyryň hökümdary, astronom we matematik. Samarkandda guran ägirt uly obserwatoriýasy bilen orta asyr astronomiýasyny rewolýusiýa etdi. Ulugbey hakda kitaplar ýazylyp bilner. Men diňe gysga maglumatlary ýazýaryn Siýab bazary: Şäherdäki iň köne we iň janly bazar; Bu ýerde Samarkand çöregi, ýakymly ysly zatlar we süýjüler satylýar Abu Ali Ibn Sina (Awisenna) - orta asyrlaryň zehinli lukmany, filosofy we alymy. "Medisinanyň kanunlary" eseri Europeanewropa uniwersitetlerinde asyrlar boýy esasy okuw kitaby hökmünde ulanylýar Muhammet Al-Hwarizmi - 9-njy asyrda ýaşap geçen matematik, astronom we geograf. Algebra ylmynyň düýbüni tutan we algoritm düşünjesini ylma getiren "algebra" sözüniň döredijisi Alişir Nawaý - XV asyrda ýaşap geçen zehinli şahyr, filosof we döwlet işgäri. Çagataý dilinde (köne özbek dili) ýazylan eserleri bilen özbek edebiýatynyň düýbüni tutujy hasaplanýar. Emir Teýmur tarapyndan paýtagt edilen Samarkand, taryhy ýadygärlikleri we gözelligi bilen görýänleri özüne çekýär. Taryhy ýadygärlikleriň arasynda Amir Teýmuryň mawzoleýiniň 500 ýyl ozal bolşy ýaly goralyp saklanmagy bu ýere gelýänleri haýran galdyrýar Mawzoleýleriň we metjitleriň bezegleriniň ajaýyp tagam bilen bezelendigine tomaşaçylar haýran galýarlar Samarkanddaky Bibikhanim metjidi Yslam dünýäsinde we Merkezi Aziýada iň uly metjitleriň biridir Registan meýdançasy Merkezi Aziýanyň türk arhitekturasynyň seýrek duş gelýän mysallaryndan biridir. 15-nji asyrda Ulugbey tarapyndan esaslandyrylan ajaýyp plitkalar bilen bezelen ullakan gapylary bolan 3 aýry medrese bilen gurşalan ýer Gadymy Hywa 1967-nji ýylda ESUNESKO-nyň Bütindünýä mirasyna, dürli asyrlara we halklara degişli taryhy ýadygärlikleriň mekany bolany üçin 1990-njy ýylda Içan-Gala girizildi Özbegistany aýlanyp, taryhy ýadygärlikler we Özbegistanyň taryhy baradaky gepleşikleri diňläp, ýolbeletimiz we şahyr Oripowa tarapyndan görkezilen we düşündirilen, men Özbegistan döwleti hökmünde Munuň nähili beýik taryhydygyna buýsanýardym Edil şol ýerde men bu goşgyny Özbegistana bagyşladym Dünýä belli "Daş gala", "Daşkend" küpek ýolunda durýan päsgelçilikdir. Gadymy döwürlerde size "Şaş şahr", Daşkent diýilýärdi, Siz hem gadymy, hem häzirki zaman Özbegistan Mahmud Kaşgari alym hökmünde-de meşhurlyk gazandy, Al Biruni sizi kartada goýdy. Köp täzelikler etdiň we taryha girdiň, Ulusan, sen gadymy, Özbegistan! Alymlar Buhara, Samarkanda we Hwarazm şäherine geldi. Greaturt beýikligiň merkezine öwrüldi, sen gadymy, sen aýratyn, Özbegistan! Ulugbey öwrenip, ajaýyp sapak aldy. Ylym bilen hemme ýerde ses çykardy, obserwatoriýa gurdy, asmana göterildi. Zehinleriň watany Özbegistan! Hoja Ahmed asasavi ylymda köp eser ýazdy, adamlar ony görmeli. Taryh ýazdy, muny her kim bilmeli, sen alymlaryň ýurdy, Özbegistany bil! Teýmur hanyň özi dünýä ses berdi, söweşdi we köp ýer aldy. Gylyjyňyz Astrakandan Hytaýa çenli, siz Özbegistan, Teýmuryň watany Gyrmyzy owadanlyga haýran galýar, metjitler öz dinine şaýat bolýarlar. Näçe hakda maglumat ýok? Özbegistan wagtyň başyndan bäri bar! Özbegistanda diňe bir taryhy ýadygärlikler we zehinler däl, eýsem ajaýyp täze binalary, seýilgähleri ​​we esasanam köçeleriň giňligi we arassalygy meni haýran galdyrdy. Giň köçelerde tirýek we beýleki agaçlar bardy. Olaryň şahalaryna we beýikligine seredip, bu agaçlaryň belki ýüz ýyllykdygyna göz ýetirdim. Şeýle uly agaçlary diňe Laçindäki Hajisamli tokaýlarynda gördüm Parahatçylyk we asudalyk arzuw edip, ýene-de duşuşmak isleýän Özbegistany we Özbek halkyny terk etdik Özbegistandan gowy ýatlamalardan doly ýüreklerimizi we gözlerimizi, dostlarymyz bilen düşüren suratlarymyzy getirdik Banowsha Daşdili (Ibadzadeh) Azerbaýjan itazyjylar birleşiginiň agzasy