"Höwürtgesiz zyňyň" we beýleki mowzuklar

Edebi gurşawdaky çekişmeler we täzelikler barada öz wagtynda öwrenmek isleýärin, ýöne daşary ýurtda ýaşaýandygym we işleýändigim sebäpli köplenç Azerbaýjanyň edebi işini ýakyndan yzarlamaga mümkinçiligim ýok. Şeýle-de bolsa, men umumy ösüşi bilýärin we dostum we doganym Etimad Başkeçi belli bir manyda prosesleriň impulsyny yzarlap bilendigi üçin minnetdar. Obýektiw garaýşy we çuňňur synlary meniň üçin Watan bilen biziň arasyndaky iň ygtybarly edebi köpri 2005-nji ýylda Etimadyň makalasyny okadym. Makalada Azerbaýjanda "keýp" we "hekaýa" düşünjeleriniň düýpden bölünmeginiň zerurdygy aýdyldy Bu meseläniň wagtal-wagtal ýüze çykýandygyny göz öňünde tutup, söhbetdeşligimizi kiçijik giriş bilen başlamak isleýärin. Edebi okuwlarda “keýp” diýilýän reanryň, aýratyn nusgawy edebi reanr ýaly zadyň ýokdugy äşgärdir Dünýä we Azerbaýjan edebiýatynda hakyky hekaýa (waka, heläkçilik, habar) görnüşine esaslanýan ýa-da ondan dörän ajaýyp eserler bar Şeýle-de bolsa, bu iki düşünjäniň köplenç deňdigine garamazdan, hakykatda olaryň arasynda ýeňip bolmajak çeper serhediň bardygyny bilmek zerur. Şonuň üçin klassifikasiýa edende biraz seresap bolmaly Gysgaça aýdylanda, aşakdaky ýaly aýdyp bolar: hekaýa durmuşdan alnan çig mal, wakanyň görünýän we ýüzleý tarapy we hekaýa çeper pikirlenişiň süzgüji arkaly şol hekaýanyň täzeden döremegidir. Durmuşda bolup geçýän islendik hekaýany aýtmak ýeterlikdir, ýöne hekaýa döretmek üçin çeper hyýal, ýörite giriş arhitekturasy, iň ýokary we ahyrky talap edilýär. Bu, "dildüwşükli eserlere" hem degişlidir, ýagny eseri belli bir derejede "gurmak" zerur Häzirki zaman edebi gurşawynda mukdar taýdan köpelse-de, reanr we mazmun çynlakaý bulaşyklyk bar. Writersazyjylaryň iň uly ýalňyşlygynyň teksti hekaýanyň derejesinde gutarmazlygy, oňa çeper söz we many berip bilmezligi indi hiç kim üçin syr däl Şu günler "Edebiýat gazetiniň" web sahypasynda okan "Nestless Thrush" hekaýasy sözüň iň gowy manysynda çeper bütewiligi bilen meni geň galdyrdy. Hekaýanyň awtory Khagan henizem ýaş (öňem hiç zat okamadym) we beýleki eserlerini ýakyn wagtda okamaga mümkinçilik alarys diýip umyt edýärin Şeýlelik bilen "Höwürtgesiz zyňmak" hakda Kaganyň "Höwürtgesiz zyňmak" hekaýasy adam psihologiýasynyň iň garaňky burçlaryna ýagtylyk berýän, utanjyň bahasyny we erkinligiň paradokslaryny öwrenýän çuňňur filosofiki-psihologiki eserdir. Authorazyjy, gahrymanyň fiziki taýdan kemçiligi, ahlak duýgurlygy bilen kesişýän we sýu ploteti garaşylmadyk bir degişme bilen tamamlaýan çylşyrymly mozaikany döredýär Hekaýa retrospektiv kompozisiýanyň prizmasyndan (geçmişe gaýdyp gelmek) gurlup, üç esasy bölege bölünýär: 1. Ekspozisiýa (türme): awtor okyjyny ölüm hataryndaky tussaglaryň ýaşaýan elhenç we dem alýan atmosferasy bilen tanyşdyrýar. Bu garaňkylygyň ýeke-täk ýagtylygy zyňmakdyr. 2. Flashback (Lamyň geçmişi): Okyjy, fiziki taýdan kemçiligi (gysga gollary) bilen doglan Lam bilen tanyşýar. Turbadaky zyňyş aýdymyny çalmak üçin özboluşly zehini, platoniki söýgüsi Deýtina bilen guran gizlin aragatnaşyk köprüsidir. Ine, şu ýerde betbagtçylygyň düwünleri ýüze çykýar: goňşy oglan ("top ogry") Lamyň iň ýakyn pursatyna şaýat bolýar we oňa haýbat atýar. Utanç gorkusy Lamy maşgalasy bilen goňşusynyň öýüni ýakmak üçin elhenç jenaýata iterýär. 3. Klimaks we ahyrky: kamera gaýdyp. Ölüme garaşmakdan dörän psihologiki dartgynlyk iň ýokary derejesine ýetýär. Jemleýji gapma-garşylykly: ölüm jezasy ýatyrylýar, ýöne Lam gijikdirilen ölüm gorkusyna boýun egmeýär, ýüregi ýarylýar we ölýär Hagan öý jikme-jikliklerini filosofiki kategoriýalara öwürmek üçin obýekt we ses simwolizmini işjeň ulanýar: Gara guş: Hekaýanyň köp gatlakly merkezi nyşany. Erkinlikde bu ses Lamyň içerki dünýäsine bolan söýgüsiniň sesi. Türmede bu ses Lamyň ruhuny, erkinlige bolan islegini we öýüni janlandyrýar. Lamyň ölen güni guşuň soňky dymmagy hakyky guşuň türme koridorynda höwürtge gurmandygyny subut edýär. Bu ses Lamyň içki dünýäsiniň we turbasynyň ruhy görkezijisi boldy. Reýjerler guşuň höwürtgesini gözlediler, ýöne bu itiň Lamyň özi ýaly "höwürtge" bolandygyna düşünip bilmediler Lamyň gysga gollary: Çäklendirilen mümkinçilikleriň, dünýäniň öňünde ejizligiň we mutlak goragsyzlygyň nyşany. Bu gollar oňa ýakyn adamyny gujaklamaga, serhetlerini goramaga we bedenine doly gözegçilik etmäge mümkinçilik berýär bermeýär Iň soňunda eginlerini döşüne gysýan eller, metafora taýdan fiziki taýdan ejizlige sebäp bolýar Açyk gök aýna: Otagdaky ýeke-täk ýagtylyk çeşmesi. Bu aýna çalt akýan durmuşyň "hasaplaýjysy" hökmünde çykyş edýär we tutuş dünýäni el ölçegli ramka laýyklaşdyrýar Authorazyjy gahrymanyň iki esasy gorkusy arkaly adam psihologiýasynyň çuň gatlaklaryny görkezýär: Lam üçin Mahramyň syrynyň obada ýaýramagy we Deýtina ölümden has gorkunçdyr. Bu ysmaz utanç duýgusy, kör agressiýa döredýär: şaýatlary we utanjynyň subutnamalaryny ýok etmek üçin tutuş maşgalany diri ýakýar. Hekaýa, ölümiň özi däl-de, garaşmagyň adamy has rehimsiz ýok edýändigini görkezýär. Ulgam adamy fiziki taýdan jezalandyrmazdan ozal ruhdan düşürýär. Tussaglaryň ölüm pursatynda fiziologiki täsirleriniň beýany, gorkynyň olary adam mertebesinden nädip mahrum edýändigini görkezýär Eseriň ahyrynda güýçli bar bolan habar bar. Adatça halas edilmeli Lam üçin ölüm jezasyny ýatyrmak karary ölüm jezasyna öwrülýär. Gözegçiniň "Hiç kim seni öldürmez! Özüň ölmeli. Ölýänçäň seni iýmitlendireris" sözleri aslynda kamerada çüýrän täze jezanyň, ömürlik tussaglygyň wizual suratydyr Lamyň ýüregi "gijikdirilen ölüm gorkusyna" çydam etmeýär. Ölüm zarbasyny garşylamak üçin iň soňky pursata jemlenen beden we jan, bu zarba yza süýşürilende titreýär. Elleri bilen döşüne gysylyp uklap ýatan Lam üçin bu ölüm aslynda erkinligiň we gaçmagyň ýeke-täk görnüşidir Haganyň "Höwürtgesiz zyňmak" hekaýasy iň gorkunç türmäniň adamyň içinde bolmagynyň güýçli manifestosydyr. Lam ilki bedeninde, soň jemgyýetiň ýazgarylmagyndan we ahyrsoňy daş diwarlardan ýesir bolýar. Gara guşuň aýdymy, ölümde "öý" tapýan arassa, ýöne şikeslenen ruhuň islegidir Authorazyjy okyja möhüm bir sorag bilen ýüzbe-ýüz bolýar: gorky bilen ýüregi doly ýok edilen adamy bagyşlap, halas edip bolarmy? Bu soragy diňlemek we eşitmek üçin "Höwürtgesiz zyňmak" hekaýasyny okamaga mynasyp